загрузка...
Перескочить к меню

Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу (fb2)

файл не оценён - Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу 898K (скачать fb2) - Сяргей Кавалёў

Использовать online-читалку "Книгочей 0.2" (Не работает в Internet Explorer)


Настройки текста:



Сяргей Кавалёў СТАНАЎЛЕННЕ ПОЛЬСКАМОЎНАЙ ПАЭЗІІ [ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу]


Падрыхтаванае на падставе: Сяргей Кавалёў, Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу. — Мінск 2001.


Copyright © 2013 by Kamunikat.org


УВОДЗІНЫ


Беларуская літаратура ў 80 – 90-х гг. ХХ ст. узбагачалася двума шляхамі: праз стварэння новых тэкстаў і за кошт вяртання спадчыны, незаслужана забытай альбо забароненай у савецкі час. Першы шлях быў больш перспектыўны, затое другі – больш плённы: у літаратуру з новымі творамі прыходзілі пачаткоўцы, а з нябыту вярталіся класікі, зоркі першай велічыні. Да кантэксту нацыянальнай культуры была далучана творчасць пісьменнікаў, рэпрэсаваных у 30-х гг. (В. Ластоўскага, В. Шашалевіча, А. Мрыя, Я. Пушчы ды інш.), і творчасць пісьменнікаў-эмігрантаў 40-х гг. (Н. Арсенневай, М. Сяднёва, А. Салаўя, Я. Юхнаўца ды інш.). Значна змяніўся за апошнія дзесяцігоддзі і выгляд беларускай літаратуры мінулых эпох: у выніку даследавання і перакладу на сучасную беларускую мову лацінскіх і польскіх тэкстаў у кантэкст нацыянальнай культуры ўведзена шматмоўнае пісьменства Беларусі XVI – XVIII стст.

Традыцыйнае разуменне беларускай літаратуры толькі як тэкстаў на старабеларускай і стараславянскай мовах не проста збядняла выгляд нацыянальнага пісьменства XVI – XVIII стст., але істотна дэфармавала яго, не дазваляла поўнасцю рэканструяваць працэс літаратурнага развіцця. З гісторыі літаратуры выпадалі не толькі асобныя творы (лацінамоўныя вершы С. Буднага, лацінамоўныя і польскамоўныя творы А. Рымшы, польскамоўныя драмы К. Марашэўскага ды інш.), але і асобныя пісьменнікі (Я. Радван, Д. Набароўскі, М. Карыцкі ды інш.) і нават жанры (героіка-эпічная паэзія, школьная драма).

Патрыятычнае памкненне беларускіх навукоўцаў далучыць у 70 – 80-я гг. да кантэксту нацыянальнай культуры багатую іншамоўную спадчыну супала з аналагічнымі дзеяннямі літоўскіх і ўкраінскіх вучоных, а таксама з агульнасаюзнай зацікаўленасцю філолагаў праблемамі полілінгвізму ў літаратурнай творчасці (Многоязычие 1981).

Першымі павяртанцамі на Радзіму сталі новалацінскія паэты эпохі Адраджэння Я. Вісліцкі і М. Гусоўскі. Лацінская мова, як мова агульнаеўрапейская, універсальная не стварала праблем з нацыянальнай ідэнтэфікацыяй аўтара, вызначальнымі рабілася ягонае паходжанне і змест твораў. Менавіта таму лацінская частка шматмоўнай спадчыны Беларусі у першую чаргу прыцягнула ўвагу беларускіх літаратуразнаўцаў: у 70 – 80-я гг. з’явіліся даследаванні В. Дарашкевіча, Я. Парэцкага, У. Калесніка. Станоўчую ролю адыграў аўтарытэт рускага вучонага І. М. Галянішчава-Кутузава, які адным з першых узняў пытанне аб прыналежнасці творчасці Я. Вісліцкага і М. Гусоўскага да ўсходнеславянскіх літаратур (Голенищев-Кутузов 1963). Важнае значэнне мела з’яўленне ў 1969 г. перакладу Я. Семяжона “Песні пра зубра” М. Гусоўскага на беларускую мову, які адкрыў паэму для шырокага кола чытачоў, даў пачатак новаму этапу ў вывучэнні твора і спрыяў з’яўленню перакладаў У. Шатона і Н. Арсенневай (на жаль, іншыя творы М. Гусоўскага, перакладзеныя пазней на беларускую мову Я. Парэцкім і Ю. Свіркам, не выклікалі зацікаўленасці ні ў даследчыкаў, ні ў чытачоў). У 1997 г. Ж. Некрашэвіч апублікавала пераклад паэмы Я. Вісліцкага “Пруская вайна”. Некалькі вершаў М. Карыцкага і Ф. Князніна пераклаў на беларускую мову А. Жлутка, ён жа з’яўляецца аўтарам дысертацыйнага даследавання пра лацінскую паэзію Беларусі XVIII ст.

Польскамоўная літаратура Беларусі – у асноўным, ХІХ ст.— прыцягвала да сябе ўвагу даследчыкаў ужо ў 50 – 60-я гг. (артыкулы і кнігі М. Ларчанкі, , А. Кляўчэні, Л. Мірачыцкага, С. Майхровіча, А. Лойкі, С. Александровіча, А. Мальдзіса), але ў адпаведнасці з духам часу спадчына пісьменнікаў, якія жылі на Беларусі, а свае творы пісалі па-польску, вывучалася ў кампаратывісцкім альбо краязнаўчым рэчышчы. Пытанне аб непасрэднай прыналежнасці такіх аўтараў да беларускай літаратуры не ставілася (адсюль характэрныя назвы тагачасных прац: “Старонкі братняй дружбы”, “Творчае пабрацімства” і інш.). Новы этап ў вывучэнні польскамоўнай літаратуры Беларусі пачаўся напрыканцы 70-х гг., і зноў асабліва плённа працавалі даследчыкі літаратуры ХІХ ст., пра што сведчаць кнігі У. Мархеля і К. Цвіркі, артыкулы І. Багдановіч, Л. Тарасюк і М. Хаўстовіча, выданне твораў А. Міцкевіча, Я. Чачота, Я. Баршчэўскага, У. Сыракомлі і змястоўнай анталогіі “Раса нябёсаў на зямлі тутэйшай. Беларуская польскамоўная паэзія ХІХ ст.” (1998). Калі ў 60 – 70-я гг. айчынныя літаратуразнаўцы ва ўмовах савецкай цэнзуры аргументавалі сваю цікавасць да творчасці Я. Чачота, Я. Баршчэўскага, У. Сыракомлі, В. Каратынскага наяўнасцю асобных беларускіх вершаў у іхняй спадчыне, то ў 80 – 90-я гг. да беларускай літаратуры ХІХ ст. без сумневу залічваюцца ўжо Т. Зан, Ю. Корсак, А. Грот-Спасоўскі, Т. Лада-Заблоцкі, якія пісалі выключна па-польску. Замест ранейшых азначэнняў “польская літаратура Беларусі”, “польска-беларуская літаратура” сталі актыўна ўжывацца паняцці “польскамоўная плынь у беларускай літаратуры” і “беларуская польскамоўная літаратура” (Мархель 1997: 3 - 45). Не аспрэчваючы правамернасці ўжывання гэтых паняццяў, заўважым толькі, што паняцце “польскамоўная літаратура Беларусі” – больш аб’ектыўнае і прыдатнае ў міжнародным аспекце даследаванняў, таму мы і карыстаемся ім у нашай манаграфіі.

Значна менш даследавана польскамоўная спадчына Беларусі XVI – XVIII cтст. Адзінай працай, у якой комплексна разглядаецца польскамоўная літаратура Барока і Асветніцтва, з’яўляецца кніга А. Мальдзіса “На скрыжаванні славянскіх традыцый: Літаратура Беларусі пераходнага перыяду (другая палавіна XVII - XVIII стст.) (1980), якая прыкметна пашырыла далягляды беларускага літаратуразнаўства. На сумежжы зацікаўленняў гісторыка і філолага ўзнікла кніга А. Мальдзіса “Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII cтагоддзя: Нарысы быту і звычаяў” (1982). У 90-я гг. на старонках часопісаў і ў зборніках пачалі з’яўляцца пераклады польскамоўных дыярыушаў і мемуараў XVI – XVIII стст., выкананыя В. Арэшкам, В. Таранеўскім, С. Шупам, асобнай кнігай выйшлі “Авантуры майго жыцця” С. Пільштыновай-Русецкай у перакладзе М. Хаўстовіча. Польскамоўныя прадмовы і пасляслоўі паслядоўнікаў Ф. Скарыны выдадзены У. Кароткім; У. Кароткі ды І. Саверчанка плённа даследуюць шматмоўную рэлігійна-палемічную літаратуру Беларусі XVI – XVII cтст. У апошні час прыцягнула да сябе ўвагу беларускіх даследчыкаў польскамоўная драматургічная спадчына Ф. У. Радзівіл, пра што сведчаць пераклады А. Вольскага, В. Арэшкі, Н. Русецкай, дысертацыйнае даследаванне Ж. Некрашэвіч “Драматургія Ф. У. Радзівіл” (1999). Шэраг польскамоўных драматургічных твораў разгледжаны ў кнізе тэатразнаўцы Г. Барышава “Театральная культура Белоруссии XVIII века” (1992).

Фармаванне погляду на беларускую літаратуру XVI – XVIII стст. як на літаратуру полілінгвістычную з’явілася важнейшым дасягненням беларускай філалагічнай навукі ў 70 – 80-х гг., а ў 80 – 90-х гг. вывучэнне лацінамоўнай і польскамоўнай спадчыны сталася адным з найбольш перспектыўных накірункаў развіцця айчыннага літаратуразнаўства.

Праблема палягае ў тым, што тэмпы засваення шматмоўнай спадчыны XVI XVIII cтст. – надзвычай марудныя: і ў параўнанні з даробкам спецыялістаў па літаратуры ХІХ ст., і на фоне дасягненняў польскіх, літоўскіх і ўкраінскіх вучоных. Дэкларатыўна абвясціўшы “сваёй” іншамоўную спадчыну далёкіх эпох, тэарэтычна далучыўшы яе да нацыянальнай культуры, мы пакуль што не толькі грунтоўна не даследавалі яе, але нават не ўсю сабралі і не поўнасцю прачыталі. У гэтай сітуацыі недарэчна выглядаюць падручнікі па гісторыі беларускай літаратуры старажытнага перыяду, у якіх агульныя заканамернасці літаратурнага развіцця вызначаюцца на падставе знаёмства з 30-40 працэнтамі ад агульнай колькасці твораў. У чацвёртым выданні падручніка “Гісторыя беларускай літаратуры. Старажытны перыяд” (1998), ягоныя рэдактары М. Лазарук і А. Семяновіч не выкарысталі нават тыя нешматлікія даследаванні полілінгвістычнай літаратуры, якія з’явіліся на працягу апошніх дзесяці гадоў. Па гэтай самай прычыне цяжка сёння стварыць грунтоўную акадэмічную гісторыю беларускай літаратуры ХІІ – XVIII стст.; узнікненню такой працы мусіць папярэднічаць напісанне шэрагу манаграфій пра асобных пісьменнікаў і пра некаторыя жанры, падрыхтоўка комплексных даследаванняў пра літаратуру розных эпох: Сярэднявечча, Рэнесансу, Барока, Асветніцтва.

Ужо для самога А. Мальдзіса ў 1980 г. было відавочна, што многія аўтары, якія згадваюцца ў ягонай кнізе “На скрыжаванні славянскіх традыцый...”, заслугоўваюць асобных манагарафій (Д. Набароўскі, А. Нарушэвіч, Ф. Князнін, Ю. Нямцэвіч ды інш.). Але манаграфіі пра гэтых аўтараў з’явіліся пакуль што толькі ў Польшчы і, прыкладам, даследаванне А. Наварэцкага пра паэзію Я. Бакі (Nawarecki 1991), якому А. Мальдзіс прысвяціў усяго адзін сказ, большае па аб’ёме, чым праца беларускага вучонага пра літаратуру двух стагоддзяў.

Найменш даследаванымі перыядамі ў гісторыі беларускай полілінгвістычнай літаратуры застаюцца Барока і Асветніцтва. Але недастаткова вывучана пакуль і літаратура Адраджэння, хаця на гэтую эпоху – эпоху Ф. Скарыны, М. Гусоўскага, С. Буднага, Статута Вялікага Княства Літоўскага – беларускія навукоўцы заўсёды звярталі асаблівую ўвагу. Нягледзячы на з’яўленне шэрагу змястоўных даследаванняў грамадска-палітычнай і кніжнай культуры Беларусі XVI – першай паловы XVII cт. (працы С. Падокшына, Ю. Лабынцава, М. Галенчанкі, І. Саверчанкі), мы не падышлі яшчэ да стварэння абагульняючых літаратуразнаўчых прац накшталт “Renesans” (Варшава, 1973 і наступныя выданні) Я. Зёмака ці “Literaturа renesansu w Polsce” (Варшава, 1994) Я. Пельца. Па-першае, не сабраныя і не праінтэрпрэтаваныя яшчэ многія тэксты з гэтае эпохі; па-другое, не напісаны манаграфіі пра такіх выдатных пісьменнікаў як А. Валян, А. Рымша, Я. Радван, К. Пянткоўскі ды інш.; па-трэцяе, не праведзены даследаванні асобных жанраў рэнесансавай літаратуры Беларусі: рыцарскага рамана, школьнай драмы, мемуарыстыкі.

Адным з неабжытых мацерыкоў літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу, без асваення якога немагчыма рэканструяваць рэальны выгляд нашага старажытнага пісьменства і стварыць паўнавартасную гісторыю беларускай літаратуры, з’яўляецца польскамоўная паэзія: творчасць Я. Зарэмбы, Ц. Базыліка, П. Статорыуса, М. Стрыйкоўскага, А. Рымшы, С. Лаўрэнція, Я. Пратасовіча, С. Кулакоўскага, Я. Казаковіча, Г. Пельгрымоўскага ды іншых, забытых альбо малавядомых сёння паэтаў.

Польскамоўная паэзія як спецыфічная з’ява ў літаратуры Беларусі асацыіруецца ў нашай свядомасці пераважна з ХІХ ст., з творчасцю сучаснікаў і паслядоўнікаў А. Міцкевіча. Само сцвярджэнне, што ў эпоху Адраджэння, у часы найвышэйшага росквіту беларускай мовы і культуры, на Беларусі ўзнікла і развівалася паэзія на польскай мове, шмат у каго выклікае здзіўленне. Распаўсюджанне польскай мовы ў грамадска-палітычным і культурным жыцці Беларусі традыцыйна адносяць да эпохі Барока і звязваюць з паступовай стратай Вялікім Княствам Літоўскім дзяржаўнай незалежнасці, з працэсам агульнай паланізацыі краіны і выцясненнем з афіцыйнага ўжытку беларускай мовы на працягу XVII – XVIII стст.

Праўда, у акадэмічнай “Истории белорусской дооктябрьской литературы” (Мн., 1977) згадваецца як значная з’ява ў паэзіі Беларусі другой паловы XVI ст. паэма А. Рымшы “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Радзівіла”, адзначаецца прыналежнасць да літаратуры Беларусі паэтычнай творчасці М. Стрыйкоўскага, паведамляецца аб існаванні ананімнай паэмы “Лямант няшчаснага Рыгора Осціка”. Згадкі пра творы А. Рымшы і Г. Пельгрымоўскага, пра ананімную паэму “Пратэй, або Пярэварацень” можна знайсці ў некаторых артыкулах і кнігах беларускіх і рускіх вучоных, што займаюцца даследаваннем кнігадрукавання і грамадска-палітычнай думкі Вялікага Княства Літоўскага. Але гэтыя рэдкія згадкі – павярхоўныя і недакладныя; з іх можна даведацца, напрыклад, што паэма “Дзесяцігадовая аповесць...” – празаічны твор (Немировский 1985: 164), што А. Рымша апісвае рабункі і зверствы арміі Радзівіла і глыбока спачувае рускаму народу, якому не ў сілах дапамагчы (Очерки 1973: 37), што гуманістычны гурток паэта, у які ўваходзілі А. Рымша, Г. Пельгрымоўскі, Я. Казаковіч, Я. Радван, існаваў не пры двары Радзівілаў-кальвіністаў у Біржах, а пры двары Радзівілаў-каталікоў у Нясвіжы (История 1977: 221).

Багаты фактычны матэрыял сабраны і прафесійна сістэматызаваны ў кнізе Ю. Лабынцава “Пачатае Скарынам. Беларуская друкаваная літаратура эпохі Рэнесансу” (1990). Сярод іншых старадрукаў XVI ст. тут згадваюцца і многія польскамоўная паэтычныя выданні: берасцейскі і нясвіжскі канцыяналы, ананімная паэма “Пратэй, або Пярэварацень”, творы Ц. Базыліка, А. Рымшы, асобныя творы С. Кулакоўскага і Я. Пратасовіча. Гэтая праца значна пашырае абсягі нашых ведаў пра кнігадрукаванне ў Вялікім Княстве Літоўскім у эпоху Адраджэння. Але Ю. Лабынцаў, спецыяліст па славянскай кніжнай культуры, не меў на мэце аналізаваць паэтычныя творы: ён толькі называе іх у сваёй кнізе ды зрэдку ацэньвае, пакідаючы іх грунтоўны разгляд літаратуразнаўцам.

Глыбокі аналіз паэм А. Рымшы і Г. Пельгрымоўскага як твораў гістарычнага жанру зроблены ў манаграфіі І. Саверчанкі “Старажытная беларуская паэзія (XVI – першая палова XVII ст.)” (1994), прысвечанай, у асноўным, тэкстам на старабеларускай мове, узнікненню і эвалюцыі беларускага вершаскладання ад Ф. Скарыны да М. Сматрыцкага. У кантэксце эпічнай паэзіі, што ўзнікла як водгук на падзеі Лівонскай вайны (1558 – 1581), даследуюцца паэмы А. Рымшы, С. Лаўрэнція, Г. Пельгрымоўскага ў нашай манаграфіі “Героіка-эпічная паэзія Беларусі і Літвы канца XVI ст.” (1993); у адным з раздзелаў гэтай працы разглядаюцца гісторыка-культурныя ўмовы развіцця шматмоўнай паэзіі Беларусі ў другой палове XVI ст.

Знаёмству сучаснага чытача з творчасцю Г. Пельгрымоўскага спрыяла падрыхтаваная У. Казберуком публікацыя “Размовы на маскоўскім замку...” ў часопісе “Спадчына” (1992, № ), і асабліва з’яўленне гэтага твора ў перакладзе класіка беларускай літаратуры М. Танка ў анталогіі “Згукі Бацькаўшчыны” (1998).

Як бачым, імёны некаторых польскамоўных паэтаў Беларусі эпохі Рэнесансу фігуруюць у працах беларускіх вучоных. У біябібліяграфічным слоўніку “Беларускія пісьменнікі. Т. 1– 6.” (1992 – 1995) змешчаны артыкулы пра Г. Пельгрымоўскага, А. Рымшу, М. Стрыйкоўскага. Большасць жа польскамоўных аўтараў усё яшчэ адсутнічае ў нацыянальным культурным кантэксце: творы Я. Зарэмбы, П. Статорыуса, С. Кулакоўскага, Я. Казаковіча, Я. Пратасовіча не вядомыя многім літаратуразнаўцам, не кажучы пра чытачоў.

Відавочна бракуе спецыяльнага даследавання польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу, дзе б разглядалася яе ўзнікненне і развіццё, аналізаваліся найбольш значныя творы, прасочвалася эвалюцыя аўтараў і рэканструявалася жанравая сістэма. Менавіта вырашэнню гэтых актуальных задач павінна служыць нашая праца “Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу”.

Да польскамоўнай паэзіі Беларусі мы адносім вершаваныя тэксты мясцовых і прыезджых аўтараў, напісаныя альбо выдадзеныя на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага: у Бярэсці, Нясвіжы, Лоску, Вільні (прадукцыя друкарняў Украіны, якая ў 1569 г. адыйшла да Польшчы, не ўлічвалася). Тэрмін “Рэнесанс” ужываецца ў манаграфіі выключна як назва эпохі: для Беларусі – XVI – пачатак XVII ст. (Конон 1978), а не як азначэнне адной з адметных плыняў у тагачаснай культуры. Падзяляючы меркаванне рускіх і польскіх вучоных пра існаванне пераходных перыядаў паміж двума перыядамі, так званых сутыкаў (Голенищев-Кутузов 1973: 368; Ziomek 1995: 11), мы лічым такім пераходным перыядам у беларускай літаратуры канец XVI – пачатак XVII ст., калі канец Ренесансу супаў з пачаткам Барока.

У гуманітарных навуках склаўся своеасаблівы культ Рэнесансу, запачаткаваны яшчэ ў XIX ст. слыннымі працамі Г. Фойгта (Voigt 1860) і Я.Буркхардта (Burckhardt 1860). На савецкіх даследчыкаў моцна ўплываў таксама аўтарытэт Ф. Энгельса, які называў Адраджэнне эпохай тытанаў і найвялікшым прагрэсіўным пераваротам у гісторыі чалавецтва (Энгельс : 346). Культ Рэнесансу спараджаў негатыўнае стаўленне да сумежных эпох: “цёмнага” Сярэднявечча і “кансерватыўнага” Барока, супраць чаго рашуча выступалі вучоныя-медыевісты, знаходзячы ў сярэднявечнай культуры многія элементы культуры Адраджэння і сцвярджаючы ідэю пераемнасці эпох (Хейзинга 1988). Ад празмернага захаплення Рэнесансам засцерагалі многія вучоныя хрысціянскай арыентацыі, звяртаючы ўвагу не толькі на дасягненні, але і на негатыўныя з’явы ў тагачаснай культуры (Лосев 1978: 541 - 604), называючы гэтую эпоху пачаткам згубнага шляху чалавецтва (Бердяев 1990: 100 - 115).

Падзяляючы ў цэлым традыцыйны погляд на Адраджэнне як на эпоху, што ўнесла вялікі ўклад у развіццё цывілізацыі і змяніла парадыгму чалавечага мыслення, мы прынцыпова не згодныя з ужываннем катэгарычных ацэнак тыпу “прагрэсіўная/ рэакцыйная”, “перадавая / кансерватыўная” ў дачыненні да з’яў культуры. Павага да эпохі, якую мы выбралі прадметам даследавання, павінна выяўляцца не ў яе фетышызацыі, не ў павярхоўнай “рэнесансаманіі”, а ў падпарадкаванні галоўнаму прынцыпу гуманістаў Рэнесансу: “Ad fontes!” (“Да крыніц!”). Да таго часу, пакуль не будуць уведзены ў нацыянальную культурную прастору ўсе шматмоўныя тэксты XVI – XVIIІ стст., нашыя разважанні пра спецыфіку таго ці іншага перыяду ў беларускай літаратуры застануцца у значнай ступені спекулятыўнымі.

Менавіта збіранне, уважлівае прачытанне і аналіз першакрыніц – вершаваных тэкстаў XVI – пачатку XVII ст. – сталася падмуркам працы “Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу”. На першым этапе пошукаў, акрамя грунтоўных біябібліяграфічных даведнікаў К. Эстрэйхера і “Nowy Korbut”, да якіх традыцыйна звяртаюцца даследчыкі літаратуры мінулых стагоддзяў, вялікую дапамогу аказала нам кніга А. А. Анушкіна “На заре книгопечатания в Литве” (Вильнюс, 1970), у якой названы многія польскамоўныя паэтычныя выданні XVI – пачатку XVII cт. Каштоўная інфармацыя пра берасцейскія, нясвіжскія і лоскія выданні, якія не разглядаюцца ў даследаванні літоўскага вучонага, змешчана ў некаторых працах польскіх вучоных (Kawecka-Gryczowa i inn. 1959; Topolska 1984) і ў згаданай ужо кнізе Ю. Лабынцава “Пачатае Скарынам. Беларуская друкаваная літаратура эпохі Рэнесансу”.

Наступным этапам збірання матэрыялу, калі збольшага было вядома, што шукаць, сталася праца ў аддзелах рэдкіх кніг і рукапісаў бібліятэк Вільнюса, Санкт-Пецярбурга, Львова, Варшавы, Кракава, Вроцлава, Пазнані (на жаль, у бібліятэках Беларусі патрэбныя матэрыялы, за выключэннем некалькіх мікрафільмаў, адсутнічаюць). Асабліва шмат тэкстаў удалося знайсці ў Курніцкай бібліятэцы Польскай Акадэміі Навук, якая на сённяшні дзень мае найбагацейшы збор польскамоўных паэтычных твораў, выдадзеных у друкарнях Беларусі і Літвы ў эпоху Адраджэння. Паколькі рукапісныя тэксты ў нашыя рукі амаль не трапляліся, за выключэннем верша М. Стрыйкоўскага ды пазнейшай копіі паэмы Г. Пельгрымоўскага, мы паступова абмежавалі нашыя пошукі выключна старадрукамі, якіх больш захавалася да нашага часу. У выніку былі зроблены мікрафільмы звыш трыццаці польскамоўных паэтычных выданняў і некалькі дзесяткаў асобных вершаў са старадрукаў XVI – пачатку XVII ст. (сабраны матэрыял пасля заканчэння працы над дысертацыяй мы мяркуем перадаць у Аддзел рэдкай кнігі Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі).

З шэрагам твораў польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу мы мелі мажлівасць пазнаёміцца, дзякуючы руплівасці польскіх вучоных: М. Маліноўскага, В. Віслоцкага, Э. Буршэ, С. Кота, К. Бадзецкага, Ю. Радзішэўскай, З. Новака, А. Сайкоўскага і В. Жэпкі, якія ў свой час падрыхтавалі да друку і апублікавалі ананімныя паэмы “Пратэй, або Пярэварацень”, “Лямант няшчаснага Рыгора Осціка”, “Апалагетык, гэта ёсць Абарона канфедэрацыі...”, “Румяны для аздобы дзявочага твару”, вершы і паэмы Ц. Базыліка, М. Стрыйкоўскага, А. Рымшы.

Гэтая руплівасць заслугоўвае асаблівай павагі, калі ўлічыць, што як прадмет даследавання польскамоўная паэзія Беларусі эпохі Рэнесансу польскіх літаратуразнаўцаў не вельмі цікавіла. Не напісана пакуль абагульняючай працы пра польскую паэзію ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI ст., ніводны з яе прадстаўнікоў не дачакаўся асобнай манаграфіі (выключэнне – паляк па-паходжанні М. Стрыйкоўскі, але пра яго пісалі гісторыкі і мовазнаўцы). Нешматлікія артыкулы ўяўляюць сабой альбо прадмовы да апублікаваных твораў, альбо напісаны ў кампаратывістычным ды агульнатэарэтычным рэчышчы: напрыклад, у артыкуле С. Незнаноўскага, прысвечаным станаўленню гістарычнай эпапеі ў польскай літаратуры, разглядаюцца паэмы М. Стрыйкоўскага і А. Рымшы (Nieznanowski 1972: 391 - 426).

Няўвага польскіх літаратуразнаўцаў да польскамоўнай паэзіі Беларусі XVI – пачатку XVII ст. не азначае няведання пра яе існаванне: яшчэ ў “Dykcjonarzu poetów polskich” (Кракаў, 1820) Г. Юшыньскага персанальна згадваліся С. Кулакоўскі, Г. Пельгрымоўскі, Я. Пратасовіч, а ў кнізе А. Мацяёўскага “Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830” (Варшава, 1852) называліся некаторыя творы Г. Белазора, С. Кулакоўскага, Я. Казаковіча, Я. Сапегі. Рознага характару звесткі пра польскамоўных паэтаў Вялікага Княства Літоўскага эпохі Рэнесансу сустракаюцца ў працах многіх вядомых вучоных ХІХ – ХХ стст: M. Вішнеўскага, А. Брукнера, А. Краўсхара, М. Лаўмяньскай, Ю. Кжыжаноўскага, А. Сайкоўскага ды інш.

Адсутнасць спецыяльнай зацікаўленасці і грунтоўных даследаванняў польскіх літаратуразнаўцаў тлумачыцца, на нашую думку, дзвюма прычынамі. Па-першае, сціпла адораныя талентам польскамоўныя паэты Беларусі траплялі ў цень сваіх знакамітых сучаснікаў, класікаў польскай літаратуры эпохі Адраджэння: М. Рэя і Я. Каханоўскага. Па-другое, творчасць А. Рымшы, Г. Пельгрымоўскага, Я. Казаковіча, Я. Пратасовіча не цалкам змяшчалася ў межах польскай літаратуры, для разумення і адэкватнай ацэнкі іхняе спадчыны важна было ўлічваць беларуска-літоўскі культурны кантэкст.

Даследуючы польскамоўную паэзію Беларусі эпохі Рэнесансу, нельга абмінуць увагай дзве важныя працы польскіх вучоных, што “ўбіраюць” у сябе нашую тэму, перасякаюцца з ёй: “Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce” (Варшава, 1963 – 1980. Кн. 1 – 6) Ю. Новак-Длужэўскага і “Muza domowa. Okolicznościowa poezja rodzinna czasów renesansu i baroku” (Вроцлаў, 1991) Л. Слянковай.

Першая з іх з’яўляецца фундаментальным шасцітомным даследаваннем польскай палітычнай паэзіі ад часоў Сярэднявечча да панавання Яна Сабескага. Аўтара цікавілі паэтычныя творы, што ўзніклі як водгукі на канкрэтныя палітычныя падзеі альбо адлюстравалі важныя грамадска-палітычныя працэсы, таму ён разглядае самыя розныя віды паэзіі: героіка-эпічную, сатырычную, фунеральную; аналізуе дзесяткі і сотні тэкстаў, у тым ліку: верш А. Валяна “Да Палякаў і да Літвы”, ананімную паэму “Пратэй, або Пярэварацень”, паэмы “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла” А. Рымшы і “Лямант няшчаснага Рыгора Осціка” С. Лаўрэнція. Паставіўшы перад сабой складаную задачу – праз аналіз паэтычных тэкстаў рэканструяваць палітычнае жыццё краіны – Ю. Новак-Длужэўскі ў ацэнцы твораў зыходзіў тым не менш з эстэтычных крытэрыяў, што дазволіла яму даволі аб’ектыўна адзначаць як мастацкія вартасці, так і недахопы гэтых твораў. Ён першы звярнуў увагу на літаратурную прыроду “Ляманту няшчаснага Рыгора Осціка” і даў высокую ацэнку паэмы С. Лаўрэнція на падставе знаёмства з артыкулам А. Краўсхара, дзе цытаваліся ўсяго 34 радкі твора і збольшага пераказваўся сюжэт (Kraushar 1891: 387 - 395). Разглядаючы польскамоўную паэму А. Рымшы разам з лацінамоўнымі паэмамі Ф. Градоўскага і Я. Радвана, вучоны слушна адзначыў мясцовы ліцвінскі патрыятызм аўтараў і тыпалагічнае падабенства твораў.

Л. Слянкова сваю манаграфію прысвяціла вельмі папулярнай у XVI – XVII стст., але недаацэненай сучаснымі даследчыкамі паэзіі сямейных урачыстасцяў: вершам, напісаным з нагоды нараджэння, шлюбу альбо смерці чалавека. Да гэтага спецыфічнага віду паэзіі адносіцца значная частка сабраных намі польскамоўных твораў эпохі Рэнесансу, некаторыя з іх польская даследчыца называе, але толькі паэме С. Кулакоўскага “Катамерынон Слуцкага княства...” (1593) і зборнічку В. Скараўца “Віншаванне з нагоды нараджэння Ераніма Радзівіла” (Вільня, 1598) прысвячае некалькі абзацаў. Значэнне кнігі Л. Слянковай заключаецца, аднак, не ў багацці сабранага матэрыяла і не ў яго арыгінальнай інтэрпрэтацыі, а ў агульнай сістэматызацыі гэтага матэрыялу, у самім вызначэнні тэмы даследавання. Раней творы сямейнай акалічнасцёвай паэзіі (“акалічнасцёвая” – узнікшая з нейкай канкрэтнай нагоды) агулам залічваліся да панегірычнага жанру, у выніку страчваліся яе сувязі з рытуалам, гублялася адчуванне своеасаблівага хараства твораў.

Нам ужо даводзілася раней пісаць пра змястоўную кнігу Л. Слянковай “W kręgu Klio i Kalliope. Staropolska epika historyczna” (Вроцлаў, 1973), дзе сярод іншых твораў разглядаюцца паэмы М. Стрыйкоўскага і А. Рымшы (Кавалёў 1993: 11). На жаль, як у ранейшай сваёй манаграфіі, так і ў “Хатняй музе...” Л. Слянкова, у адрозненні ад Ю. Новак-Длужэўскага, абсалютна не звяртае ўвагі на рэгіянальную прыналежнасць, на мясцовы каларыт твораў, узнікшых на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага.

Вельмі карысным аказалася для нас знаёмства з шэрагам прац польскага вучонага Я. Чапляевіча (Czaplejewicz 1995: 11 – 18; Czaplejewicz 1996: 43 – 53), прысвечаных літаратуры “крэсаў”, культуры пагранічча. Я. Чапляевіч не закранаў у сваіх даследаваннях польскамоўную паэзію Беларусі эпохі Рэнесансу, але ягоная канцэпцыя гетэрагенічнасці літаратуры Вялікага Княства Літоўскага (г. зн. яе шматскладовасці і непадзельнасці, калі, напрыклад, “Дзесяцігадовую аповесць...” А. Рымшы немагчыма “прыпісаць” да нейкай адной нацыянальнай літаратуры) з’яўляецца надзвычай канструктыўнай для польскіх, беларускіх, літоўскіх і ўкраінскіх даследчыкаў шматмоўнай літаратуры XVI – XVII стст. Такі падыход дазваляе пазбегнуць непатрэбных дыскусій пра нацыянальную прыналежнасць таго ці іншага пісьменніка (згадаем хаця б колішнія спрэчкі пра нацыянальную прыналежнасць Я. Вісліцкага і М. Гусоўскага), робіць мажлівым стварэнне ў перспектыве калектыўнай, шматнацыянальнай “Гісторыі літаратур Сярэдня-Ўсходняй Еўропы”, дзе б полілінгвістычнае пісьменства Вялікага Княства Літоўскага разглядалася як агульная спадчына цяперашніх літоўцаў, беларусаў, украінцаў і палякаў (так, як гісторыя гэтых народаў разглядаецца ў “Historii Europy Środkowo-Wschodniej” (Люблін, 2000), напісанай Е. Клачоўскім і ягонымі адзінадумцамі).

Адным са сціплых крокаў на шляху рэалізацыі гэтага праекта з’яўляецца даследаванне “Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу”. Разам з тым, гэта важкі крок да напісання комплекснай, абагульняючай працы “Літаратура Рэнесансу ў Беларусі” і да стварэння сумеснымі намаганнямі ўсіх даследчыкаў старадаўняй беларускай літаратуры грунтоўнай “Гісторыі беларускай літаратуры XII – XVIII стст.”, дзе б улічваліся творы ўсіх жанраў і на ўсіх мовах, якімі карысталіся нашыя продкі.


Раздзел І НА ХВАЛІ РЭФАРМАЦЫЙНАГА РУХУ: ПОЛЬСКАМОЎНАЯ ПАЭЗІЯ Ў БЕРАСЦЕЙСКІХ І НЯСВІЖСКІХ ВЫДАННЯХ 50 – 60-Х ГГ. XVI СТ.


Першыя польскамоўныя паэтычныя творы з’явіліся ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі ў сярэдзіне XVI ст.: значна пазней, чым беларускамоўныя вершы Ф. Скарыны) і лацінамоўныя (вершы і паэмы Я .Вісліцкага і М. Гусоўскага). Польскамоўная паэзія ўзнікла ў беларускай культуры на хвалі Рэфармацыі ў другой фазе Рэнесансу. Рэфармацыйны рух выклікаў да жыцця масавае кнігадрукаванне на тэрыторыі Беларусі і Літвы і прычыніўся тым самым да развіцця паэзіі, якая заняла належнае месца ў кніжнай прадукцыі берасцейскіх, нясвіжскіх, лоскіх і віленскіх друкарняў. Нярэдка пратэстанцкія дзеячы непасрэдна выкарыстоўвалі вершаваную форму дзеля папулярызацыі новых рэлігійных ідэй у грамадстве.

На жаль, насуперак патрыятычным спробам С. Буднага і В. Цяпінскага выдаваць пратэстанцкія кнігі па-беларуску, мовай Рэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім стала польская мова. Часткова прычыніліся да гэтага браты Мікалай Радзівіл Чорны (1515 – 1565) і Мікалай Радзівіл Руды (1512 – 1584), правадыры кальвінізму – найбольш магутнай у Польшчы, Беларусі і Літве пратэстанцкай плыні. Шчырыя ліцвіны ў палітыцы, прыхільнікі дзяржаўнай незалежнасці і самастойнасці Княства, абодва Мікалаі па-польску размаўлялі і пісалі (хаця ведалі і беларускую мову), былі пабраныя з полькамі і пачуваліся ў пэўнай ступені носьбітамі польскай культуры.

Акрамя суб’ектыўных прычын былі і аб’ектыўныя: кальвінскія ідэі даходзілі да Літвы праз Малапольшчу і Падляшша, пратэстанцкія дзеячы суседніх рэгіёнаў трымаліся разам, выступаючы агульным фронтам супраць каталіцкага касцёла. Нейкі час кальвінскія зборы ў Кароне і Княстве мелі агульную арганізацыю, беларускія і літоўскія пратэстанты высылалі сваіх прадстаўнікоў на генеральны сінод у Польшчу (Kosman 1973: 54). Зразумела, што братам па веры для паразумення патрэбна была нейкая агульная мова, а паколькі польскіх братоў было больш і да праўдзівай веры яны далучыліся крыху раней – менавіта польская мова “выбіраецца на ўсходзе Еўропы пратэстантамі розных краін у якасці міжнароднай, і таму не варта здзіўляцца, што ў друкарнях Бярэсця, Нясвіжа, Лоска і іншых кнігі друкавалі амаль выключна на польскай мове” (Лабынцаў 1990: 166 - 167).

У 1553 г. берасцейскі стараста, віленскі ваявода, канцлер вялікі літоўскі Мікалай Радзівіл Чорны парваў з каталіцкім касцёлам і арганізаваў у Бярэсці першы на тэрыторыі Княства кальвінскі збор. На кароткі час – да канца 60-х гг. XVI ст. – Бярэсце ператвараецца ў адзін з інтэлектуальных цэнтраў Еўропы, куды з’язджаюцца вядомыя вучоныя, пісьменнікі, музыканты, а таксама – ў буйны выдавецкі цэнтр, які прызначаў сваю прадукцыю не толькі чытачам Беларусі і Літвы, але і Польшчы (імкненне друкароў рэалізоўваць частку накладаў за Бугам – яшчэ адна прычына дамінацыі ў літаратуры Княства польскай мовы). Спачатку з ініцыятывы канцлера ў Бярэсці наладжвае выдавецкую справу вучань Эразма Ратэрдамскага, кракаўскі друкар Бернард Ваявудка. Пасля трагічнай смерці Б. Ваявудкі ў 1564 г. друкарня спыніла сваю дзейнасць, але праз чатыры гады пачала працаваць друкарня Станіслава Мурмэліуса і Цыпрыяна Базыліка, таксама пры падтрымцы М. Радзівіла.

Сёння вядомы больш за сорак берасцейскіх старадрукаў XVI cт. Сярод іх ёсць некалькі паэтычных кніг, у некаторых выданнях сустракаюцца асобныя вершы (напрыклад, у славутай радзівілаўскай Бібліі 1563-га года). Ю. Лабынцаў выказаў меркаванне, што колькасць берасцейскіх выданняў насамрэч значна большая, і што ў асноўным гэта былі польскамоўныя вершы панегірычнага характару, якія выдаваліся ў невялікай колькасці асобнікаў і таму да нас не дайшлі (Лабынцаў 1990: 170). З тых паэтычных твораў, што захаваліся да нашага часу, найбольш цікавыя вершаваныя тэксты з выдадзенага ў 1558 г. кальвінскага канцыянала Яна Зарэмбы, верш Андрэя Валяна “Да Палякаў і да Літвы” з трактата Аўгуста Ратундуса “Размова Паляка з Ліцвінам” (1564 / 1565), ананімная паэма “Пратэй, або Пярэварацень” (1564), вершы і паэма “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл” (1562) Цыпрыяна Базыліка.

Напачатку 60-х гг. XVI ст. на тэрыторыі Беларусі ўзнікла яшчэ адна пратэстанцкая друкарня – ў Нясвіжы. Заснавана яна была Мацеем Кавячынскім, друкавала кнігі па-польску і па-лацінску, а вядомая перш за ўсё тым, што выдала дзве кнігі Сымона Буднага на беларускай мове: “Катэхізіс” (1562) і “Пра апраўданне грэшнага чалавека перад Богам” (1562). Дзейнасць нясвіжскай друкарні мела выключна прапагандысцкі, службова-канфесійны характар. Сярод выдадзеных тут кніг мы не знойдзем паэтычных зборнікаў, і на старонках нясвіжскіх старадрукаў, наколькі нам вядома, у адрозненні ад берасцейскіх няма вершаў. Цікавасць для даследчыка паэзіі ўяўляе толькі арыянскі канцыянал 1563 г. і дадатак да яго з 1564-га года, выдадзеныя Даніэлем Лэнчыцкім.

Разгледзім у першым раздзеле працы найбольш значныя творы польскамоўнай паэзіі Беларусі 50 – 60-х гг. XVI cт., якія дайшлі да нас у берасцейскіх і нясвіжскіх старадруках.



І. 1. РЭЛІГІЙНА-МЕТАФІЗІЧНАЯ ПАЭЗІЯ Ў ПРАТЭСТАНЦКІХ КАНЦЫЯНАЛАХ


Развіццю польскамоўнай паэзіі спрыяў рэфармацыйны рух, прадстаўнікі якога актыўна выкарыстоўвалі вершаваную форму дзеля папулярызацыі новых рэлігійных поглядаў у грамадстве. У 1558 г. у берасцейскай друкарні Станіслава Мурмэліуса пабачыў свет кальвінскі канцыянал “Pieśni chwał Boskich”, падрыхтаваны Янам Зарэмбам. Кніга не захавалася да нашага часу, але 38 песень з яе перадрукаваў Ян Секлюцыян у свой спеўнік “Pieśni chrześcijańskie” (Крулевец, 1559), а ў 1937 г. першыя старонкі арыгіналу знайшоў у бібліятэцы Кёнігсбергскага універсітэта і апублікаваў польскі вучоны Станіслаў Кот (Kot 1937 – 1939: 443 – 456). Паводле выдання Я. Секлюцыяна і публікацыі С. Кота можна дакладна рэканструяваць структуру берасцейскага канцыяналу.

Пачыналася кніга з вершаванай прадмовы “Do wszech pana Boga miłujących”, у якой укладальнік тлумачыў канцэпцыю зборніка і шукаў прыхільнасці чытачоў. З першых радкоў прадмовы бачна, што ў адрозненні ад аўтараў-каталікоў, якія прызначалі свае канцыяналы выключна для святочных набажэнстваў у касцёле, Я. Зарэмба ахвярваў свой спеўнік усім праўдзівым вернікам для штодзённага ўжытку, выказваючы спадзяванне:

Abowiem się z tąd nauczą jako wierzyć mają,

A społem się i modlitwam świętym przyzwyczają,

A po tym też panu Bogu ku czci zaśpiewają,

Ty Piosneczki które tuta swem porządkiem mają:

Na każdy czas dnia i nocy z pilnością zebrane...

(Kot 1937 – 1939: 450).

Дэмакратычнасць, уласцівая пратэстанцкім аўтарам, у Я. Зарэмбы асабліва выразная, свядомая. Некалькі разоў падкрэслівае ён у прадмове, што сабраў песні “dla ludu prostego”, “człowieku prostemu”, ды й называе сабраныя ім творы сціпла: “piosneczki”. Затое ўвесь свой крытычны запал скіроўвае супраць прыдворнага асяроддзя і асабліва – супраць свецкіх дам:

Acz to wmówic trudno w takie co radzi prożnują,

Bo ci z Krześciańskich Piosnek sobie więc kuglują,

A zową ję żebraczymi, śpiewać się ich wstydzą,

Iż się nimi białe głowy owy świeckie brzydzą.

(Kot 1937 – 1939: 451)

Цяжка паверыць, але ў першым паэтычна-музычным зборніку, выдадзеным на тэрыторыі Беларусі, мы сустракаем нараканні на засілле любоўных песень пры дварах беларуска-літоўскіх магнатаў, чуем папрокі ў адрас легкадумных паненак, якія ахвотна спяваюць песні пра сардэчныя пакуты закаханых (“łotrowskim śpiewaniem” называе такія спевы Я. Зарэмба) і пагарджаюць духоўнымі спевамі на славу Бога (“świat z pobożności szydzi”, – канстатуе ўкладальнік брэсцкага канцыяналу).

Я. Зарэмба асуджае этычныя нормы і эстэтычныя густы прыдворнага асяроддзя, але спадзяецца, што з’яўленне канцыянала выправіць нарэшце сітуацыю, што сабраныя ім песні будуць цікавымі як для простых людзей, так і для рафінаваных аматараў паэзіі і музыкі:

Dla tych którzy w figurnym się śpiewaniu kochają,

A radszej się takowymi piosnkami zabawiają,

Niż owemi o Wenusie a zdradnej miłości,

Kórych się już byli jęli i ludzie też prości.

(Kot 1937 – 1939: 450)

Сваю заклапочанасць панаваннем свецкай культуры Я. Зарэмба выказвае і ў празаічнай прадмове “Zacnie urodzonemu panu Stanisławowi Piekarskiemu...”, адрасаванай упраўляючаму двара Мікалая Радзівіла Чорнага. Аўтар меркаваў, што з дапамогаю Станіслава Пякарскага канцыянал трапіць у рукі да набожнай жонкі князя Альжбеты і яе прыдворных паненак, каб тыя замест “świeckich firlejów, radszej sobie takiemi Duchownemi piosnkami krotofile czyniły”.

С. Пякарскаму прысвечана таксама эпіграма “Na Topór Herb pana Piekarskiego zbożnego Prawdzica krótki napis”, што сведчыць хутчэй за ўсё пра фінансавы ўдзел упраўляючага ў выданні кнігі. Вершаваная і празаічная прадмовы Я. Зарэмбы ды эпіграма невядомага аўтара на герб Праўдзіч складаюць уступную частку зборніка “Pieśni chwał Boskich”. Заўважым, што прэфацыйныя (вершы-прадмовы) і геральдычныя (эпіграмы на гербы) паэтычныя творы зробяцца неўзабаве самымі папулярнымі відамі паэзіі, традыцыйнымі элементамі кніжнай культуры Беларусі эпохі Рэнесансу.

Асноўная частка берасцейскага канцыяналу ўяўляла сабой зборнік вершаваных тэкстаў з нотамі і называлася “Piosnki”. У зборнік увайшло каля 140 розных песень, ноты да якіх напісалі прыдворныя музыканты Мікалая Радзівіла Чорнага: Вацлаў з Шаматул і Цыпрыян Базылік, словы – Сымон Зацыус, Мікалай Рэй, Анджэй Тшэцескі, Цыпрыян Базылік, Якуб Сільвіус, Станіслаў Семідаліус. Я. Зарэмба ўключыў у спеўнік некалькі вядомых раней твораў (напрыклад, верш М. Рэя) і некалькі перакладаў з розных моваў (аўтарам двух перакладаў з чэшскай мовы з’яўляўся сам укладальнік), але большасць тэкстаў была напісана спецыяльна для берасцейскага канцыяналу (напрыклад, творы С. Зацыуса і С. Семідаліуса).

Да асноўнай часткі канцыяналу ў берасцейскім выданні 1558 г. далучаны дзве дадатковыя: кароткі катэхізіс “Nauka wiary krześciańskiej” (магчыма, аўтарства С. Зацыуса) і невялічкі зборнік духоўных парад і малітваў на кожны дзень “Pasterstwo domowe” Я. Сільвіуса. Пратэстанты, як вядома, значна пашырылі функцыі канцыяналу: са звыклага зборніка літургічных спеваў ператварылі яго ў дзейсны паэтычна-музычны сродак засваення біблейскага зместу і новых тэалагічных дагматаў. Каб дапамагчы простаму верніку рацыянальна ўсвядоміць тыя ісціны, якія ён ужо ўспрыняў эмацыянальнам шляхам падчас выканання песень, да спеўнікаў дадаваўся, звычайна, катэхізіс. Кальвінскі канцыянал Я. Зарэмбы наследаваў структуру канцыянала Марціна Лютэра з 1524 г., які заставаўся нязменным узорам для пратэстанцкіх канцыяналаў на працягу некалькіх стагоддзяў.

Даволі вялікі аб’ём і высокі мастацкі ўзровень берасцейскага канцыяналу сведчыць пра тое, што задуманы ён быў даўно і старанна рыхтаваўся да выдання калектывам прыяцеляў-аднадумцаў. Друкар Станіслаў Мурмэліус, укладальнік і перакладчык Ян Зарэмба, паэт і музыкант Цыпрыян Базылік, музыкант Вацлаў з Шаматул, паэт і перакладчык Анджэй Тшэцескі, тэолагі, паэты і перакладчыкі Сымон Зацыус, Якуб Сільвіус, Станіслаў Семідаліус – усе яны пратэстанцкія дзеячы з атачэння Мікалая Радзівіла Чорнага, якія прыехалі з Польшчы і аселі ў Вільні альбо Бярэсці. Наўрад ці сам віленскі ваявода і берасцейскі стараста быў ініцыятарам выдання канцыяналу: кніга прысвечана не Радзівілу, а ягонаму падскарбію Пякарскаму. Найбольш зацікаўленай у з’яўленні спеўніка асобай быў С. Зацыус, суперінтэндат кальвінскага збору ў Беларусі і Літве. На думку С. Кота, менавіта С. Зацыус даручыў Я. Зарэмбу скласці канцыянал і арганізаваў пры фінансавай падтрымцы С. Пякарскага выданне кнігі ў друкарні С. Мурмэліуса (Kot 1937-1939: 447). Нельга, аднак, недаацэньваць ролі самога Я. Зарэмбы, шляхціца беларускага паходжання з Падляшша, які прадумаў канцэпцыю зборніка, напісаў дзве прадмовы да яго, сабраў вершаваныя тэксты і ноты, сам пераклаў некалькі вершаў з чэшскай мовы.

“Pieśni chwał Boskich” – першы пратэстанцкі канцыянал, выдадзены ў Вялікім Княстве Літоўскім. Наступным быў арыянскі канцыянал “Katechism, albo krotkie w jedno miejsce zebranie wiary i powinności Krześcijańskiej...”, выдадзены ў 1563 г. ў Нясвіжы Даніэлем Лэнчыцкім у друкарні, якая належала Мацею Кавячынскаму.

Нясвіжскі канцыянал яшчэ перад вайной адшукала ў бібліятэцы Упсальскага універсітэта польская даследчыца А. Кавецкая, якая падрабязна апісала знаходку і прапанавала вышэйпаданую назву (тытульны аркуш кнігі не захаваўся) на падставе пазнейшага віленскага выдання (Kawecka-Gryczowa 1926: 128 – 139). Сёння даследчыкі маюць магчымасць карыстацца фотакопіяй кнігі ў Нацыянальнай бібліятэцы ў Варшаве (Kancjonał 1563).

Нясвіжскі канцыянал складаўся з наступных частак:

І. “Przedmowa do pobożnego Krześcianina”;

II. “Pierwszy Katechism”;

II. “Wtory Katechism”;

III. “Pastеrstwo domowe”;

IV. “Psalmy Dawidowe”;

V. “Piosnki”.

Як бачым, ён меў больш разбудаваную структуру, чым берасцейскі канцыянал (ажно два катэхізісы, асобны раздзел з псалмамі, спеўнік апынуўся напрыканцы кнігі, а частка песень увайшла ў 4-ы раздзел). Акрамя таго, нясвіжскі канцыянал быў ці не ўвесь ананімны: невядома, хто склаў кнігу і напісаў да яе прадмову, хто падрыхтаваў катэхізісы і “Pastеrstwo domowe”, не вядомы імёны кампазітараў і аўтараў многіх вершаваных тэкстаў. Праўда, значная частка з 54-х псалмоў і 110-ці песень запазычана з ранейшых польскіх канцыяналаў, таму дакладна вядома, што ў нясвіжскім канцыянале прысутнічаюць творы Я. Любельчыка, М. Рэя, А. Тшэцескага, Б. Ваявудкі. Нібыта выступаючы супраць ананімнасці, двое паэтаў зашыфравалі свае імёны ў акравершах: Тамаш Сакалоўскі (песня “To słusza z wiernych każdemu”) і Тамаш Хадоскі (песня “Tobie Panie grzech swоj wyznać muszę”). Увогуле, па сваёй арыгінальнасці і мастацкім узроўні нясвіжскі спеўнік 1563 г. значна саступаў берасцейскаму 1558 г. Магчыма, адчуваючы недахопы кнігі, Д. Лэнчыцкі друкуе праз год дадатковы зборнік “Pieśń... o pobożnej a cnotliwej Niewieście...”,куды акрамя вядомых раней песень на вершы М. Рэя і Я. Каханоўскага ўвайшло некалькі новых твораў, арыгінальных па зместу (разам 5 псалмоў і 8 песен). Толькі пад адной з песень (“Pieśń ćwiczenia i doświadczenia Pańskiego”) было падпісана імя аўтара – Марціна Чаховіча, астатнія творы, як і ў папярэднім спеўніку, ананімныя.

Марцін Чаховіч – лідэр арыянскага руху ў Вялікім Княстве Літоўскім, відаць, з’явіўся ініцыятарам выдання нясвіжскага канцыяналу і ўзяў чынны ўдзел ў яго падрыхтоўцы. Ягонаму пяру належыць не толькі “Pieśń ćwiczenia i doświadczenia Pańskiego” ў дадатковым зборніку, але, магчыма, і шэраг вершаў у асноўным спеўніку, а таксама “Pastеrstwo domowe”. Аўтарам катэхізісаў, на думку А. Кавецкай, быў Сымон Будны, які ў 1562 г. выдаў аналагічны тэкст па-беларуску (Kawecka-Gryczowa 1926: 129). “Pieśń ... o pobożnej a cnotliwej Niewieście...” ў некаторых бібліяграфічных даведніках залічваецца ў даробак Ц. Базыліка (Bibliografia 1964: 17), але хутчэй за ўсё ягоны ўдзел у працы над зборнікам абмежаваўся напісаннем музыкі да чужых вершаваных тэкстаў. У аўтарскі калектыў уваходзілі таксама Тамаш Фальконіус (Сакалоўскі) і Тамаш Хадоскі, што дакладна вядома з акравершаў. Акрамя друкара Даніэля Лэнчыцкага, да выдання канцыяналу непасрэдна прычыніўся ўладальнік нясвіжскай друкарні Мацей Кавячынскі, які сфінансаваў праект.

Такім чынам нясвіжскі канцыянал, падобна як і берасцейскі, быў падрыхтаваны даволі вялікім творчым калектывам пераважна польскіх пратэстанцкіх дзеячоў, якія перабраліся ў Вялікае Княства Літоўскае і ўнеслі важкі ўклад у развіццё культуры.

Шырокі тэматычны абсяг вершаваных тэкстаў з берасцейскага і нясвіжскага канцыяналаў адлюстроўвае намер іх стваральнікаў сакралізаваць штодзённы побыт чалавека, напоўніць атмасферай набожнасці жыццё верніка ва ўсіх ягоных праявах: з раніцы да вечара, ад нараджэння да смерці.

Рэкамендавалася пачынаць духоўныя песнапенні з узыходам сонца, калі чалавек толькі прачынаўся (“Piosnka zaranna gdy zorze wschodzą”, “Piosnka na rane powstanie”, “Druga piosnka na rane powstanie gdy się rozdniewa”). Раілася праспяваць адпаведную песню перад тым, як сядаеш за стол (“Modlitwa przed jadłem”), а таксама пад’еўшы (“Trzecie pożegnanie stołu”). Да паслуг вернікаў былі песні-споведзі (“Znamy Ojcze nasz niebieski...”, “Tobie Panie grzech swоj wyznać muszę...”), песні-настаўленні (“Pieśń ćwiczenia i doświadczenia Pańskiego”, “Pieśń albo napominanie ku wszelkiemu krześciańskiemu Rycerzowi”), а найбольш песні-гімны (“Dziękujem tobie wszechmogący Panie”, “Bądż chwała Bogu na wysokości...”, “Radujmy się wszyscy Krześcianie...”). Перад тым, як класціся спаць, таксама неабходна было выканаць песню (“Pożegnanie krześciańskie na każdy dzień”, “Hymnu druga pieśń na noc”).

Нават тэматычна звязаныя з царкоўным календаром песні, спявался не толькі ў тыя дні, на якія прыпадалі святы Божага Нараджэння або Вялікадня. І толькі творы з нагоды важных сямейных падзеяў (нараджэння дзіцяці, шлюбу, пахавання) выконваліся ў адпаведных сітуацыях.

Прэтэндуючы на трывалае месца ў традыцыйным укладзе жыцця чалавека, паэзія пратэстанцкіх канцыяналаў XVI ст. была насамрэч вельмі слаба звязана з рэальным побытам. Вершаваныя тэксты берасцейскага і нясвіжскага спеўнікаў належалі да рэлігійнай метафізічнай паэзіі, якая вылучалася герметычнасцю мастацкага сусвету, пазачасавай універсальнасцю. У цэнтры ўвагі метафізічнай паэзіі знаходзіліся ўзаемаадносіны чалавека з Богам, сутнасныя праблемы чалавечай экзістэнцыі. Засяроджаная на ўнутраных духоўных перажываннях чалавека, гэтая паэзія не закранала знешніх праяваў жыцця, чалавечых узаемадачыненняў.

Але ў дадатковым спеўніку 1564 г. з’яўляюцца вершаваныя тэксты зусім іншага характару, цесна звязаныя з кантэкстам тагачаснага грамадскага жыцця: “Pieśń zebrana z Zjawienia ś. Jana ... iż Papież jest prawdziwym Antykrystem, a już prożno mamy inszego Antykrysta czekać” i “Pieśń nowa w ktоrej się zamyka prośba ludzi wiernych, aby ich Pan od Moskwicina uchować raczył”. Гэтыя творы таксама адносяцца да рэлігійнай паэзіі, але не да метафізічнай, а да палемічнай: першы верш мае выразную антыпапскую скіраванасць, другі – антымаскоўскую (своеасаблівая малітва з палітычным падтэкстам).

Ад такіх рэлігійных публіцыстычных твораў зуім блізка было да свецкай палітычнай паэзіі, ад ужывання вершаванай формы як сродку рэлігійнага выхавання – да выкарыстання паэзіі ў грамадскіх мэтах. Такі крок, ад духоўнага універсалізму да грамадскага прагматызму, быў неўзабаве зроблены А. Валянам у палітычным вершы “Do Polaków i do Litwy” (1564) і ананімным аўтарам у сатырычнай паэме “Proteus, abo Odmieniec”(1564).

Значэнне пратэстанцкіх канцыяналаў для культуры Беларусі эпохі Рэнесансу бачыцца перш за ўсё ў тым, што, актыўна выкарыстоўваючы паэзію і музыку дзеля сакралізацыі штодзённага побыту чалавека, аўтары зборнікаў тым самым паэтызавалі, умузычнялі побыт, насычалі жыццё нашых продкаў праявамі высокага мастацтва.



І. 2. ПЕРШЫ ЎЗОР ПАЛІТЫЧНАЙ ПАЭЗІІ: “ДА ПАЛЯКАЎ І ДА ЛІТВЫ” А. ВАЛЯНА


Першым узорам палітычнай паэзіі ў шматмоўнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу з’яўляецца верш “Do Polaków i do Litwy”, змешчаны ў кнізе “Rozmowa Polaka z Litwinem”. Кніга была выдадзена ананімна , без указання даты і месца выдання. Напісаў яе, паводле меркаванняў як польскіх, так і беларускіх даследчыкаў, вядомы гісторык і юрыст, віленскі войт Аўгуст Ратундус, а надрукаваў у 1564 - 1565 гг. у Бярэсці паэт, кампазітар і друкар Цыпрыян Базылік (Nowak-Dłużewski 1966: 271 – 272; Лабынцаў 1990: 169). Верш “Да Палякаў і да Літвы”, падпісаны крыптанімам “А.W.”, належаў пяру Андрэя Валяна, на той час – сціплага сакратара Мікалая Радзівіла Рудага, а ў будучым – выбітнага пісьменніка-палеміста, арыгінальнага ў сваіх поглядах тэолага і філосафа, дасведчанага юрыста і дыпламата.

Імя Андрэя Валяна (1530 – 1610, нарадзіўся ў Новым Мясце, што ў Вялікапольшчы , па іншых звестках – у Біюцішках каля Ашмян) можна сустрэць у шматлікіх працах, прысвечаных гісторыі рэфармацыйнага руху ў Польшчы і ў Вялікім Княстве Літоўскім. Найбольшую славу прынеслі пісьменніку філасофскія трактаты “Пра палітычную, або грамадзянскую свабоду”, “Пра шчаслівае жыццё, або найвышэйшую чалавечую цноту”, “Пра ўладара і ўласцівыя яму цноты”, а таксама гучная палеміка з езуітам Пятром Скаргам у 70 – 80-х гг. ХVI ст. Свае творы А. Валян пісаў на лацінскай мове (у тым ліку і вершы). Па-польску пісаў прыватныя лісты і браўся за пераклад з лацінскай мовы кнігі М. Барлетыуса “Гісторыя пра жыццё і слаўныя справы Юрыя Кастрыёта, звычайна званага Скандэрбергам”, даперакладзеную потым і выдадзеную ў 1569 г. у Бярэсці Ц. Базылікам.

Верш “Да Палякаў і да Літвы” з’яўляецца літаратурным дэбютам А. Валяна, адзіным вядомым нам польскамоўным паэтычным творам пісьменніка. Ужо таму ён заслугоўвае ўвагі даследчыкаў, але перадусім – як яскравае мастацкае выяўленне незалежніцкіх, патрыятычных настрояў у беларуска-літоўскім грамадстве напярэдадні заключэння Люблінскай уніі 1569 г.

Складаны працэс узаемазбліжэння Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага знайшоў адлюстраванне ў многіх творах 50 – 60-х гг. XVI ст.: у эпіграмах Мікалая Рэя, у вершах і паэмах Яна Каханоўскага, у ананімнай паэме “Пратэй, або Пярэварацень”. Найбольшы ж розгалас выклікалі трактат Станіслава Ажахоўскага “Quincunx, гэта значыць узор Кароны Польскай” (Кракаў, 1564) і, напісаная як палемічны адказ на гэты трактат, кніга Аўгуста Ратундуса “Размова Паляка з Ліцвінам”.

У сваім сачыненні С. Ажахоўскі выклаў тэндэнцыйныя погляды на унію Польшчы з Літвой, прапанаваў уласнае разуменне свабоды і роўнасці народаў. Паводле С. Ажахоўскага, сапраўдная свабода можа квітнець толькі ў каралеўстве, бо кароль узводзіцца на трон духоўным уладыкам, а ў княстве пануе няволя, бо князь ужо ад нараджэння лічыцца ўладаром краіны. Польшча – каралеўства, грамадзяне яго свабодныя, Літва – княства, жыхары яго паднявольныя, і таму “аніводзін ліцвін, хоць бы найзначнейшы і найвыбітнейшы, найніжэйшаму паляку ні ў чым роўным быць не можа” (Orzechowski 1919: 235).

З гэтых пазіцый будучая унія выглядае не як саюз дзвюх раўнапраўных дзяржаваў, не як уз’яднанне братніх народаў з захаваннем уласных традыцый, а як далучэнне варварскай, таталітарнай дзяржавы да цывілізаванай, дэмакратычнай, як вызваленне палякамі ліцвінаў з няволі. Расчулены сваёй дабрынёй, сваёй месіянскай веліччу, Паляк С. Ажахоўскага заклікае: “О, нявольны Ліцвіне! Мяне, вольнага слухай Паляка, клічу цябе да сябе, вольнасцю сваёй прыроджанай і блаславенствам сваім шчодра і зычліва цябе надзяляю, не дзеля сябе, але дзеля цябе самога ў грамадства сваё бяру цябе: з нявольніка вольным чыню...” (Orzechowski 1919: 236).

Тэндэнцыйны трактат С. Ажахоўскага з беcпадстаўнымі высновамі і правакацыйнымі заявамі выклікаў гарачае абурэнне ў асяроддзі патрыятычна настроеных беларуска-літоўскіх магнатаў і шляхты, асабліва ў Мікалая Радзівіла Чорнага, супраць якога ў кнізе меліся асабістыя выпады. Відаць, менавіта ён даручыў віленскаму войту А. Ратундусу напісаць палемічнае сачыненне ў адказ на “Quincunx...”, а таксама далучыў да гэтае акцыі Андрэя Валяна, сакратара свайго стрыечнага брата. Заўважым, што гонар Вялікага Княства Літоўскага ад нападаў каталіка і ўкраінца па паходжаннi С. Ажахоўскага баранілі разам каталік А. Ратундус і кальвініст А. Валян, абодва па паходжанні палякі. Інтарэсы дзяржаўныя стаялі ў тыя часы відавочна вышэй за канфесійныя ды этнічныя.

Невядома, ці паспеў Мікалай Радзівіл Чорны прачытаць перад сваёй раптоўнай смерцю ў траўні 1565 г. “Размову Паляка з Ліцвінам”, але вынікам працы А. Ратундуса і А. Валяна ён, пэўна, застаўся б задаволены. З-пад пяра А. Ратундуса сапраўды выйшла кніга, “з якой кожны лёгка можа ўбачыць, чым ёсць праўдзівая вольнасць або свабода, і якую б унію Карона Польская з Княствам Літоўскім мела прыняць...” (Rozmowa Polaka 1890: II). У спрэчцы са сваім палітычным апанентам, Палякам, Ліцвін А. Ратундуса ўпэўнена перамагае, паспяхова бароніць уласную грамадзянскую годнасць і суверэнітэт Kняства: “Мы хочам разам з вамі быць, хочам вольнасці, якую з ласкі Божай даўно маем, ужываць, але сваёй дзяржавы паспалітай, здаўна ўтворанай і ўпарадкаванай, да вашай далучаючы, страціць не хочам...” (Rozmowa Polaka 1890: І).

Справіўся са сваёй задачай і А. Валян, напісаўшы традыцыйным для сілабікі трынаццаціскладовікам досыць вялікі верш (54 радкі), у якім не толькі пазнаёміў чытача з кнігай А. Ратундуса, але даў таксама сваю ацэнку трактату С. Ажахоўскага і выказаў уласныя погляды на унію Польшчы з Вялікім Княствам Літоўскім. Твор А. Валяна вылучаецца выразнай інтэртэкстуальнасцю: ён знаходзіцца ў сілавым полі двух вышэйназваных тэкстаў і актыўна ўзаемадзейнічае з імі. Калі б верш “Да Палякаў і да Літвы” быў змешчаны на пачатку “Размовы Паляка з Ліцвінам”, ён паспяхова мог бы выконваць ролю прадмовы да кнігі, калі б напрыканцы – ролю пасляслоўя, бо ўжо сам загаловак сведчыць пра генетычную прыналежнасць твора да прэфацыйнай і дэдыкацыйнай паэзіі, куды ўваходзілі рознага роду вершаваныя прадмовы, пасляслоўі і прысвячэнні. Але верш А. Валяна знаходзіцца ў сярэдзіне сачынення А. Ратундуса, з чаго вынікае меркаванне, што ён ствараўся ўжо ў працэсе набору кнігі, і адразу па напісанні быў устаўлены друкаром на першае ж магчымае месца: у якасці паэтычнага адступлення паміж першым і другім раздзеламі.

Назваўшы свой верш “Да Палякаў і да Літвы”, А. Валян заняў зручную для сябе пазіцыю ў спрэчцы двух персанажаў з кнігі А. Ратундуса і ў канфлікце двух народаў: пазіцыю суддзі-міратворцы, які хоча дапамагчы канфліктуючым бакам прыйсці да паразумення і згоды. Свае аргументы ён чэрпае з пазітыўнага вопыту мінуўшчыны: з вопыту сумеснага палітычнага жыцця Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага на працягу двух стагоддзяў пасля Крэўскай уніі. Аўтар падтрымлівае ідэю уніі і нагадвае, што гэтая вялікая ідэя нарадзілася не ў легкадумных галовах цяперашніх палякаў ды літвінаў, але ў мудрых галовах іхніх продкаў:

Próżnoby to kto ganił, że waszy przodkowie

Wiele myśląc i to w swej rozbierali głowie,

Aby na wieki państwa swoje zjednoczyli

A braterską miłością w jedną się łączyli...

(Rozmowa Polaka 1890: 53)

На думку А. Валяна, братэрскія адносіны павінны складаць аснову з’яднання двух народаў, а мэтай саюза дзвюх краін мусіць быць мір, узаемадапамога, узмацненне парадку ў агульнай дзяржаве, каб “адна галава кіравала ўсімі членамі”. Так было ў нашых продкаў, так павінна быць у ідэальным грамадстве (зварот да гістарычнай традыцыі стаўся, насамрэч, нагодай для выказвання ўласных поглядаў пісьменніка на грамадства, развітых ім пазней у філасофскіх трактатах). На жаль, зусім інакш выглядае сітуацыя цяпер, бо парушаны галоўны прынцып уніі: прынцып роўнасці, без захавання якога немагчыма ані братэрства народаў, ані парадак у дзяржаве:

Więc równy z równym zawżdy nadobnie się zgodzi,

A dobry z dobrym zawsze rad też spólnie chodzi.

Lecz gdy jeden wylata a drugiego depce

I mówi, iże to łotr, chocia też i szepce,

Tam miedzy takiemi już trudna bywa zgoda

A nie może nic urość, jedno zła przygoda.

(Rozmowa Polaka 1890: 53)

Ад усхвалення шчаслівага жыцця продкаў “у любові ды згодзе” пад адным уладаром, А. Валян у другой частцы верша пераходзіць да крытыкі цяперашніх стасункаў паміж палякамі і ліцвінамі, асуджае іх узаемныя інтрыгі і звады, імкненне узвысіцца за кошт прыніжэння другога, захапіць лепшае месца пад сонцам. Прыхільнік ідэі уніі ў прынцыпе, А. Валян вымушаны канстатаваць абсалютную непадрыхтаванасць польскага і ліцвінскага грамадства да яе заключэння:

Tu obaczcie, jeśliże i wam to nie szkodzi,

Iż wam do spólnej zgody jeszcze nie przychodzi,

Że tak jeden przed drugiem buja, chce mieć górę,

Więc temu ogon, a sam całą bierze skórę...

(Rozmowa Polaka 1890: 53)

Працытаваныя вышэй радкі сведчаць пра паступовы адыход аўтара ад першапачатковай пазіцыі бясстраснага суддзі-міратворцы, які аднолькава ставіцца і да Паляка, і да Ліцвіна. Не цяжка здагадацца, што менавіта Паляк бярэ сабе цэлую скуру, а Ліцвіну пакідае хвост. Аўтар адмаўляецца ад ролі суддзі, каб прамаўляць як пракурор і абвінавачваць Паляка. Апошні ж для А. Валяна – гэта не толькі персанаж з кнігі А. Ратундуса, не толькі абстрактны грамадзянін Кароны Польскай, але таксама надзвычай канкрэтны Ажахоўскі, які сваімі недарэчнымі сачыненнямі замінае народам дзвюх краін ісці па дарозе да згоды і ўзаемнай павагі:

Wiedzie Polak z niewolą hańbę na Litwina

A za cnego matki swej niechce go mieć syna,

Pisze o nim Quincunxy i dziwny wymysły,

Które tak z płochej głowy nierozmyślnie wyszły.

(Rozmowa Polaka 1890: 54)

Выказваючы свае адносіны да “Quincunx-a...”, А. Валян неўзабаве пераходзіць ад гарачага абурэння кнігай да з’едлівага сарказму ў адрас самога аўтара. Дыпламат і філосаф па натуры, А. Валян разумеў, што абвінавачванне ўсіх ва ўсім не мае сэнсу, што ў вершы, адрасаваным не толькі да чытачоў-літвінаў, але ў першую чаргу да чытачоў-палякаў, трэба шукаць шляхі да паразумення з апошнімі, і таму наўмысна акцэнтаваў увагу на несупадзенні поглядаў С. Ажахоўскага з поглядамі ўсяго польскага грамадства, выказваў спадзяванне, што самі палякі скептычна ставяцца да аўтара “Quincunx-a” і не прымаюць ягоных ідэй усур’ёз. А. Валян меў падставы так меркаваць: на памяці палякаў былі нядаўнія выступленні С. Ажахоўскага супраць папы рымскага Паўла IV, прымаса Уханьскага, пісьменніка-гуманіста А. Фрыча-Маджэўскага, ды і сам лад жыцця жанатага ксяндза (!) і аматара моцных напояў не выклікаў пашаны ў грамадстве.

Негатыўная ацэнка “Quincunx-a” непасрэдна пераходзіць у пазітыўную ацэнку “Размовы Паляка з Ліцвінам”, А. Валян ганарыцца годным адказам ліцвінаў на выпады С. Ажахоўскага:

Aleć mu z Litwy słuszną tu odpowiedz dano,

Aby tym snadniej, jaka to plotka, poznano.

Pozna, że sylogizmy w Litwie rozumieją,

I z błazna, gdy mędruje, dobrze się naśmieją;

Obaczy, jaki ma błąd w swych propozycyjach,

A zatym znakomity falsz i w swych konkluzyjach,

Bo tu prawdziwiej, co jest wolność wystawiono

A ją własnościami jej pięknie ozdobiono.

Która, Boże daj, aby wam zasmakowala,

Żeby swawola miasto niej nie panowała...

(Rozmowa Polaka 1890: 54)

Свой паэтычны твор А. Валян заканчвае перасцярогай палякаў і ліцвінаў ад сваволі ды распусты, якія не адно каралеўства загубілі (зноў алюзія да ідэй С. Ажахоўскага): не варта шляхецкую сваволю і анархію выдаваць за ўзор свабоды і дэмакратыі. Сапраўдная свабода спрыяе ўзмацненню дзяржавы, анархія ж прыводзіць да заняпаду, безабароннасці перад ворагамі і ўрэшце – да палітычнага небыцця.

Фінальная частка верша А. Валяна прасякнута гэткай самай трывогай за лёс нашчадкаў, якая гучыць у “Сатыры” Я. Каханоўскага, “Ляманце няшчаснага Рыгора Осціка” С. Лаўрэнція, “Сеймавых прамовах” П. Скаргі ды ў многіх іншых паэтычных і публіцыстычных творах XVI – XVII ст. “Сцеражыцеся палітычнай анархіі, рэлігійных канфліктаў і нацыянальных міжусобіц!” – папярэджвалі грамадства Рэчы Паспалітай мысліцелі і пісьменнікі яшчэ напрыканцы XVI ст., але яны засталіся непачутымі. Напрыканцы XVIII ст. дзяржава знікла з карты Еўропы. Польшча, краіна справядлівасці і свабоды, куды так горача заклікаў прыгнечаных і бяспраўных ліцвінаў С. Ажахоўскі, трапіла ў тую самую няволю, што і Вялікае Княства Літоўскае, а палякі вымушаны былі са зброяй у руках змагацца поплеч з літоўцамі, беларусамі, украінцамі “за нашу ды вашу свабоду” і гінуць у шматлікіх паўстаннях.

Банальная і неарыгінальная ў кантэксце тагачаснай літаратуры ідэя паэтычнага твора А. Валяна аказалася вельмі актуальнай і трывалай у кантэксце гісторыі Рэчы Паспалітай.

У ацэнцы мастацкіх вартасцяў паэтычнай спробы А. Валяна (паводле гэтага верша можна меркаваць пра паэтычныя здольнасці пісьменніка ўвогуле) трэба быць асцярожным. Адзін з першых біёграфаў А. Валяна, М. Балінскі, уважаў, што верш зусім не мае паэтычных вартасцяў, але адначасова прызнаваў, што гэты твор “дэманструе не толькі здаровы погляд на справу і дасведчанасць, але даводзіць таксама, што ягоны аўтар натуральна і спрытна валодаў роднай мовай, маючы значны запас сатырычнага досціпу, якім шчодра запраўляў усе свае пісьмовыя працы і потым” (Baliński 1843:3, 13). Пазнейшыя даследчыкі таксама не мелі адназначнага меркавання адносна верша “Да Палякаў і да Літвы”, называлі яго то “няўмелым”, то “цалкам зграбным”.

Безумоўна, неабходна ўлічваць жанравую спецыфіку твора, якая не дала аўтару магчымасці выявіць талент паэта-эпіка альбо паэта-лірыка, навязала яму пэўную стылістычную канвенцыю. Палітычная накіраванасць і рэпрэзентацыйная функцыя верша загадзя абумовілі многія яго мастацкія асаблівасці, прадвызначылі выбар выяўленчых сродкаў. Паэтычны дэбют А. Валяна ўяўляе сабой тыповы прыклад урачыстага красамоўства, апранутую ў паэтычныя шаты прамову. Гэтая прамова адносіцца да асуджальнага тыпу (узнімае праблемы сучаснасці), але на пачатку сустракаюцца элементы ацэнкі (згадкі пра мінуўшчыну), а напрыканцы – дарадчыя (прадказанне будучыні). Адпаведна выглядае кампазіцыя твора:

І. Пахвала мудрасці продкаў;

ІІ. Асуджэнне сучаснікаў;

ІІІ. Перасцярога нашчадкаў.

Аўтар добра засвоіў адно з класічных правілаў рыторыкі: “Выкарыстоўвай вопыт мінуўшчыны дзеля стварэння лепшай будучыні!”

Мастацкая прастора верша “Да Палякаў і да Літвы” ўмоўна-рытарычная. У цэнтры знаходзіцца аўтар-прамоўца, вакол яго групуюцца слухачы: палякі і ліцвіны. Не адбываецца ні развіцця дзеяння, як у эпіцы, ні змены пачуццёвага стану суб’екта, як у лірыцы. У часе разгортваецца толькі аргументацыя. Аўтар апелюе да розуму чытачоў і ў значна меншай ступені звяртаецца да іхніх пачуццяў: гонару (за продкаў), сораму (за сябе), страху (за нашчадкаў). Акрамя сур’ёзных аргументаў ужываюцца і забароненыя прыёмы, так званыя “штучкі сафістаў”. Напрыклад, замест таго, каб спрачацца з поглядамі С. Ажахоўскага, А. Валян накіроўвае вастрыё крытыкі на асобу пісьменніка, высмейвае яго як звычайнага пляткара і блазна.

Адразу бачна, што верш “Да Палякаў і да Літвы” створаны ў часы, калі падручнік па рыторыцы з’яўляўся практычным дапаможнікам для напісання любога тэксту: як навуковага, так і мастацкага, як празаічнага, так і вершаванага. Паэты былі на службе ў караля ды заможных магнатаў, паэзія – на службе ў рэлігіі ды палітыкі, а рыторыка – на службе ў паэзіі.

Паэтычны твор А. Валяна цікавы перадусім сваім актуальным зместам, а не мастацкай формай. Гэта не толькі першы ўзор польскамоўнай палітычнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу, але ўвогуле першы палітычн верш у гісторыі беларускай літаратуры.


І. 3. САТЫРАВАЯ ПАЭМА “ПРАТЭЙ, АБО ПЯРЭВАРАЦЕНЬ”


У 1564 г. вядомы, але яшчэ не славуты паэт Ян Каханоўскі выдаў у Кракаве паэму “Satyr, albo Dziki mąż”, заснаваўшы новы жанр у польскай літаратуры: жанр сатыравай паэмы. Вострую крытыку заганаў тагачаснага грамадства паэт уклаў у вусны міфалагічнага бажка Сатыра, які з пракаветных часоў жыў самотна ў польскіх пушчах, але быў выгнаны адтуль неразумнай гаспадарчай дзейнасцю чалавека. Ідэю ўвесці ў паэму постаць Сатыра ў якасці суровага суддзі-рэзанёра Я. Каханоўскі запазычыў, напэўна, у Вергілія: у VI-й эклозе рымскага паэта ёсць вобраз Сілена-мараліста, блізкага крэўнага Сатыра. У сваю чаргу твор Я. Каханоўскага выклікаў шматлікія наследаванні сучаснікаў і наступнікаў. Адны аўтары для выяўлення сваіх палітычных, рэлігійных і сацыяльных поглядаў таксама выкарыстоўвалі вобраз Сатыра (ананімны “Satyr podgórski”, “Satyr na twarz Rzeczypospolitej” Самуэля Твардоўскага, “Satyr polski” Шымона Старавольскага). Іншыя ўводзілі новага героя-прамоўцу, узятага з антычнай літаратуры альбо з легендарнай гісторыі Польшчы (ананімны “Tymatas Skotopas...”, “Lech wzbudzony...” i “Chorągiew Wandalina” J...Jurkowskiego).

Першым і найбольш плённым наследаваннем “Сатыру” Я. Каханоўскага з,яўляецца паэма “Proteus, abo Оdmieniec”, выдадзеная ананімна, без указання месца і года выдання. Паэма напісана трынаццаціскладовым сілабічным вершам, налічвае 1104 радкі (асноўны тэкст – 976 радкоў). Высветліць месца і год выдання твора – Бярэсце, 1564 г. – польскім вучоным удалося яшчэ напрыканцы XIX ст., калі ў Кракаве У. Віслоцкі апублікаваў паэму паводле экзэмпляра з львоўскай бібліятэкі Асалінскіх (Proteus 1890). А вось адносна аўтарства “Пратэя...” вялася дыскусія на працягу амаль цэлага стагоддзя, якая так і не прынесла плёну: у найноўшых польскіх падручніках і навуковых працах паэма згадваецца як ананімная (Pelc 1994: 123 - 124; Ziomek 1995: 362 - 363).

Здавалася б, цяжкасцяў з высвятленнем аўтарства быць не павінна: імя аўтара можна знайсці ў самім берасцейскім выданні, як і ўскосную згадку пра час напісання паэмы. Адкрывае кнігу вершаванае прысвячэнне Мікалаю Радзівілу Чорнаму, у якім аўтар ахвяруе сваю паэму князю ў якасці каляднага падарунка і просіць яго ўзяць пад сваю абарону вешчага Пратэя, бо ў Польшчы не любяць тых, хто гаворыць праўду. Напрыканцы кнігі змешчаны верш Пятра Стаенскага “Do Odmieńca”, дзе паэт дакарае непаслухмянага героя, што той свавольна выйшаў з пад ягонай апекі перад самымі маразамі, не чакаючы надыходу вясны. Кампазіцыя берасцейскага выдання “Пратэя...” відавочна ўзыходзіць да кампазіцыі “Сатыра...”: перад асноўным тэкстам паэмы Я. Каханоўскі змясціў вершаваную прадмову да караля Жыгімонта Аўгуста, а скончыў вершаваным зваротам да свайго героя – Сатыра. Праўда, у берасцейскім выданні ёсць яшчэ “Zamknienie do poetów polskich” і ў самым канцы кнігі, пасля вершаванага зварота П. Стаенскага “Да Пратэя” – верш Цыпрыяна Базыліка “Do tegoż”. У “Заключэнні...” аўтар дэманструе добрае веданне тагачаснай польскай літаратуры, адзначае заслугі Мікалая Рэя, Анджэя Тшэцескага і асабліва Яна Каханоўскага, якому складае ўзнёслы панегірык. Выдаўца паэмы, Ц. Базылік, выказвае спачуванне Пратэю, распачаўшаму ўслед за сваім настаўнікам Сатырам новую вайну з заганамі грамадства.

Такім чынам, на падставе вершаў, якія суправаджаюць асноўны тэкст “Пратэя...”, можна зрабіць дзве высновы: паэма напісана напрыканцы 1563-га – на самым пачатку 1564 года (гэта значыць, што яе аўтар чытаў “Сатыра...” яшчэ ў рукапісы), а яе аўтарам з’яўляецца Пётр Стаенскі. Аднак, калі першая выснова ўспрымалася даследчыкамі як відавочная, то другая шмат у каго выклікала сумненні і не ўлічвалася як сур’ёзны аргумент у дыскусіі. Пэўна, прычына недаверу і выразнай непрыхільнасці многіх польскіх вучоных да асобы П. Стаенскага як да магчымага аўтара “Пратэя...” тоіцца ў ягоным французскім паходжанні.

Пётр Статорыус (Стаенскі) перабраўся ў Польшчу з Жэневы ў 1556 г., спачатку апублікаваў некалькі рэлігійна-палемічных трактатаў па-лацінску, а неўзабаве авалодаў польскай мовай у такой ступені, што ўдзельнічаў у 1562 – 1563 гг. у перакладзе славутай Берасцейскай Бібліі, а ў 1568 г. выдаў першую польскую граматыку. Негледзячы на відавочныя заслугі Пятра Статорыуса перад польскай культурай, аўтарытэтныя вучоныя пачатку ХХ ст. не верылі, што з-пад пяра французскага эмігранта магла выйсці такая вялізная паэма на польскай мове, як “Пратэй...”, і шукалі іншых, больш верагодных з іхняга пункту гледжання, аўтараў.

У 1904 г. Я. Чубэк апублікаваў невялікую нататку, у якой прывёў яшчэ адзін доказ аўтарства П. Стаенскага: у адной з рукапісных палітычных брашур XVI ст. згадваецца, што паэму “Пратэй...” напісаў француз Статорыус, вялікі прыхільнік польскай мовы (Czubek 1904: 272 – 273). Кандыдатуру П. Стаенскага лічыў найбольш верагоднай Т. Грабоўскі (Grabowski 1907: 3 – 4). Але А. Брукнер спачатку прапанаваў кандыдатуру Андрэя Валяна (Brükner 1905: 132), а потым змяніў свой погляд і прапанаваў аўтарам “Пратэя...” лічыць Ц. Базыліка (Brükner 1907: 484 – 490). На думку вучонага, П. Стаенскі не мог напісаць “Пратэя...” , таму што ў недастатковай ступені валодаў польскай мовай, не быў заангажаваны ў польскія палітычныя справы і не настолькі добра арыентаваўся ў польскай літаратуры, каб узносіць Я.Каханоўскага вышэй за ўсіх тагачасных і старажытных паэтаў. Перакананы ў тым, што аўтарам паэмы мог быць толькі паляк па паходжанні, А. Брукнер аднак сумленна назваў яшчэ адзін вядомы яму факт на карысць П.Стаенскага: у набілітацыйным лісце для сыноў Статорыуса з 1591 г. згадваецца, што іхні бацька апошнія гады жыцця прысвяціў навуцы дасканалага маўлення па-польску і складанню на гэтай мове вершаў.

Дыскусія вакол праблемы аўтарства “Пратэя...” ўзнавілася з новай сілай праз паўстагоддзя. Е. Старнаўскі на падставе цьмянай згадкі ў кнізе Шымона Старавольскага з 1627 г. назваў магчымым аўтарам паэмы малавядомага філосафа Яна Парэмбнага (Starnawski 1956: 461 – 463), але Т. Вітчак лёгка абверг гэтую памылковую гіпотэзу: свае трактаты Я. Парэмбны пісаў выключна па-лацінску і ўвогуле нарадзіўся, хутчэй за ўсё, пасля 1564 г. (Witczak 1957: 505 – 510). У 1956 г. С.Кот апублікаваў знойдзеныя ім у нямецкіх архівах паэтычныя творы Ц.Базыліка, невядомыя А. Брукнеру, і ўпэўнена назваў выдаўца паэмы “Пратэй...” яе адзінамагчымым аўтарам (Kot 1956: 113 – 150). На думку даследчыка, паставіць сваё прозвішча на тытульнай старонцы твора, у якім паказваўся заняпад польскай шляхты, перашкаджала сыну сярадскага месціча Ц. Базыліку ягоная сумніўная набілітацыя з ласкі вандроўнага грэцкага авантурніка Якуба Гераклідаса Базылікаса. Пра аўтарства Ц. Базыліка сведчыць нібыта і ягоны вершаваны зварот да героя паэмы, змешчаны ў самым канцы кнігі – па аналогіі з вершам Я. Каханоўскага напрыканцы “Сатыра...” ( зрэшты, традыцыю звяртацца ў канцы твора да свайго героя і тым самым дыстансавацца ад уласнага твора ўвёў не Каханоўскі – яна была вядома з часоў Авідзія). Але чаму тады сорам за сумніўнае шляхецтва не перашкодзіў Ц. Базыліку паставіць сваё прозвшча пад вершам і прызнацца тым самым у дачыненні да твора хаця б у якасці друкара? І як растлумачыць ў такім разе прысутнасць у берасцейскім выданні верша П. Стаенскага і радкі з яго, адрасаваныя да Пратэя: “ Mnie w tem nie winuj, tak się tobie chciało. / Gdyżeś swowolnie wyszedł z mej opieki, / Pana takiego nie najdziesz na wieki” (Proteus 1890: 34).

У 1961 г. мовазнаўца У. Любас апублікаваў вялікі артыкул пад назваю “Моўныя аргументы ў справе аўтарства “Пратэя, або Пярэваратня” (Lubaś 1961: 109 – 160). Старанна параўнаўшы мову паэмы з моваю іншых паэтычных твораў Ц.Базыліка, даследчык прыйшоў да адназначнай высновы: Базылік не з’яўляецца аўтарам “Пратэя...”. Ніякіх пазітыўных прапаноў вырашэння праблемы ў артыкуле няма. У. Любас адзначыў толькі, што моўныя асаблівасці паэмы сведчаць пра паходжанне яе аўтара з Усходняй Малапольшчы, у той час як Ц. Базылік рэпрэзентаваў сярадзкі дыялект. У сваім грунтоўным даследаванні польскі мовазнаўца чамусьці зусім не ўлічваў факту працяглага знаходжання таго ж Ц. Базыліка на Беларусі (з канца 50-х гг.), чым мог бы тлумачыцца ўплыў на мову аўтара “Пратэя...” “руськой” (старабеларускай) мовы.

Пасля артыкула У. Любаса, наколькі нам вядома, не было больш спробаў разгадаць загадку аўтарства “Пратэя...” Усведамляючы безвыніковасць як ранейшых дыскусій, так і далейшых пошукаў, гісторык М. Косман прапанаваў вярнуцца да даўняй, яшчэ з 1891 г., высновы А. Брукнера: аўтарам “Пратэя...” быў несумненна паляк-пратэстант (Kosman 1973: 73). Такое простае рашэнне праблемы зноў выключае аднак з ліку магчымых аўтараў француза П. Стаенскага, не прымаецца да веры найважнейшы аргумент: сведчанне самога тэкста. Абсалютна відавочна, што няма патрэбы шукаць аўтараў недзе збоку, па-за асобамі П. Стаенскага і Ц. Базыліка, імёны якіх ясна ўказаны ў берасцейскім выданні. Таму варта вярнуцца не да высновы А. Брукнера з 1891 г., а да меркавання Т. Вітчака з 1957 г.: аўтарам “Пратэя...” быў Пётр Статорыус (Стаенскі) пры супрацоўніцтве з Цыпрыянам Базылікам , які выпраўляў мову і стыль сатыры (Witczak 1957: 506).

Ц. Базылік з’яўляўся не толькі выдаўцам паэмы, але і яе рэдактарам, фактычна – сааўтарам П. Стаенскага. Супрацоўніцтва іх вытлумачвае невыразнасць канфесійнай пазіцыі ў творы, рэдкае для таго часу імкненне да аб’ектывізму і талеранцыі (кальвініст Базылік змягчаў палемічныя акцэнты арыяніна Статорыуса), хоць паўплывала тут і арыентацыя на паэму каталіка Я. Каханоўскага. Такі погляд на праблему аўтарства “Пратэя...” ўяўляецца нам найбольш слушным, але паколькі П. Стаенскі і Ц. Базылік не пажадалі паставіць свае імёны на тытульнай старонцы твора і дакладна невядома ступень удзелу кожнага з іх у працы над тэкстам – правамерна і найдалей разглядаць “Пратэя...” як ананімную паэму.

На жаль, ад моманту публікацыі “Пратэя...” ў 1890 г. і да 60-х гг. нашага стагоддзя даследаванне твора зводзілася выключна да высвятлення праблемы ягонага аўтарства. У лепшым выпадку аўтарытэтныя польскія вучоныя давалі агульныя ацэнкі мастацкай каштоўнасці паэмы, часам – зусім процілеглыя. Так, Т. Грабоўскі адзначыў, што з пункту гледжання формы “Пратэй...” стаіць не на шмат ніжэй “Сатыра...” (Grabowski 1907: 3). А. Брукнер лічыў, што аўтар “Пратэя...”выказваўся смялей за Каханоўскага і лепей разумеў сутнасць праблемаў (Brükner 1907: 484). Ю. Кжыжаноўскі, наадварот, вельмі нізка ацэньваў паэму ў параўнанні з іншымі сатырычнымі творамі XVI ст.: “Абстрактныя і невыразныя высновы, пазбаўленыя афарыстычнай сцісласці і дасціпнасці Каханоўскага, адсутнасць сюжэтных замалёвак, як у Рэя, Бельскага ці Кляновіча, прыводзяць да таго, што “Пратэй” з’яўляецца хутчэй гладка рыфмаваным публіцыстычным артыкулам, чым мастацкім творам. Празмернае нагрувашчванне занадта разнастайных тэм, змешванне важных і нязначных рэчаў, жаданне выказацца па ўсіх адразу палітычных і грамадскіх справах, пазбаўляе яго вартасці выдатнай пазіцыі ў гісторыі польскай сатыры” (Krzyżanowski 1958: 28). Паспешлівая ацэнка Ю. Кжыжаноўскага абсалютна не стасуецца з меркаваннем С. Кота: “У паэме шмат смелых засцярог і трапных заўваг, аздобленых фразеалагічнымі зваротамі, жывы стыль, багатая мова. Перадусім чытача прываблівае ў “Пратэю” высокая пісьменніцкая культура аўтара (Kot 1956: 122).

Толькі Ю. Новак-Длужэўскі ў 1962 г. разгледзіў нарэшце ідэйна-мастацкі змест паэмы “Пратэй...” у даследаванні “Сатыравая паэма ў польскай літаратуры XVI – XVII стст. З гісторыі мастацкай ініцыятывы Яна Каханоўскага” (Nowak-Dłużewski 1962: 9 - 51). Апроч унікальнага ў гісторыі літаратуры падабенства кампазіцыяў “Сатыра...” і “Пратэя...” вучоны адзначыў таксама трохступенчаты ўклад зместу ў абодвух творах, характэрны для ўсіх сатыравых паэм: 1) негатыўны малюнак рэчаіснасці; 2) пошук сродкаў выпраўлення становішча; 3) песімістычны гараскоп на будучыню. Ю. Новак-Длужэўскі вылучыў тры асноўныя матывы “Сатыра...”, якія дакладна паўтараюцца ў “Пратэю...”: 1) заняпад рыцарскай традыцыі ў шляхецкім асяроддзі; 2) крызіс грамадска-палітычнага жыцця і, як вынік , адсутнасць парадку і справядлівасці ў дзяржаве; 3) рэлігійныя спрэчкі і звады (на рэлігійна-дагматычных справах і на этыцы грамадскага жыцця берасцейскі аўтар акцэнтуе асаблівую ўвагу). Ацэньваючы мастацкую каштоўнасць паэмы ананімнага аўтара, даследчык адзначыў пэўную хаатычнасць і празмерны аб’ём твора, але прызнаў, што напісана паэма “... моваю, як у Каханоўскага, простай, натуральнай, бадай што вытанчанай, здольнай нават да афарыстычнага сінтэзавання пэўных жыццёвых з’яў, у чым таксама нагадвае Каханоўскага” (Nowak-Dłużewski 1962: 29). Некалькі старонак адвёў Ю. Новак-Длужэўскі “Пратэю...” і ў чарговым томе сваёй фундаментальнай працы, прысвечанай польскай палітычнай паэзіі (Nowak-Dłużewski 1966: 290 - 292), разгледзіўшы адлюстраванне ў паэме канкрэтных палітычных падзеяў 60-х гг. XVI ст. (варшаўскага сойма 1563 – 1564 гг., барацьбы шляхты і караля з магнатамі і духавенствам за экзекуцыю каронных праў і інш.). Нагадаўшы, што з мастацкага боку “Пратэй...” з’яўляецца наследаваннем “Сатыру...” Я. Каханоўскага, польскі вучоны гэтым разам звярнуў увагу не на падабенства двух твораў, а на элементы навізны ў паэме берасцейскага аўтара: “Анонім умее абгрунтаваць перанятыя ідэалагічныя матывы па-свойму, на падставе надзвычай багатага фактычнага матэрыялу, які з’яўляецца цалкам ягонай уласнасцю. “Пратэй” – гэта ідэалагічнае, а не мастацкае клішэ “Сатыра” Каханоўскага. <...> Анонім здольны нават мацней, з мастацкага пункту гледжання, чым гэта зрабіў Каханоўскі, падкрэсліць змрочную палітычную будучыню Польшчы...” (Nowak-Dłużewski 1966: 292).

З беларускіх літаратуразнаўцаў толькі Я. І. Парэцкі прысвяціў у 1979 г. паэме “Пратэй...” невялікі артыкул, назваўшы яго, у адпаведнасці з духам часу, “Антырэлігійная сатыра Брэсцкага друкарскага двара XVI ст.” (Парэцкі 1979: 177 – 187). Беспадстаўнасць самой назвы артыкула і такога вызначэння жанру твора – відавочная (паэма напісана шчырым вернікам і наскрозь прасякнута хрысціянскімі ідэаламі), як відавочна і тэндэнцыйнасць беларускага вучонага там, дзе ён, зноў-такі ў адпаведнасці з духам часу, перакручвае погляды берасцейскага аўтара на вайну Вялікага Княства Літоўскага з Масковіяй. Паэт зусім не вінаваціў у развязванні ваенных дзеянняў ліцвінаў і ляхаў, як гэта вынікае з перакладаў і каментарыяў Я. І. Парэцкага, але з прыкрасцю адзначаў няздольнасць шляхецкага войска бараніць краіну ад арміі Івана Жахлівага і задаваў суайчыннікам справядлівае пытанне: “Azaby nie przystojniej za Dźwiną wojować? (Proteus 1890:15). Нягледзячы на асобныя недарэчнасці, што вынікалі з пануючай ідэалогіі, артыкул вядомага філолага-лацініста каштоўны як першая і да гэтага часу адзіная публікацыя пра паэму “Пратэй....” у беларускім навуковым друку. Я. І. Парэцкі слушна адзначыў, у прыватнасці, падабенства поглядаў берасцейскага аўтара і ідэяў беларускага гуманіста, рэфармацыйнага дзеяча Сымона Буднага (Парэцкі 1979: 185 – 187). Дарэчы, на блізкасць рэлігійных і палітычных поглядаў аўтара “Пратэя...” да поглядаў М. Чаховіча, Л. Крышкоўскага, С. Буднага, а таксама А. Фрыча-Маджэўскага звяртаў увагу і польскі вучоны С.Кот (Kot 1956: 119 – 120).

Бясспрэчна, паэма “Пратэй, або Пярэварацень” з’яўляецца самым вядомым і найлепш даследаваным творам польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу, але як мы пераканаліся, даследаванне зводзілася пераважна да: 1)пошукаў аўтара; 2)параўнання з “Сатырам...”; 3)разгляду адлюстравання ў паэме канкрэтных палітычных падзеяў і агульных настрояў эпохі. Вучоных цікавілі найперш шматлікія інтэртэкстуальныя сувязі “Пратэя...” ( запазычанні з паэмы Я. Каханоўскага, перагукі з ідэямі С. Буднага і г. д.) , у той час як па-за ўвагаю заставаліся мастацкія асаблівасці паэмы, індывідуальная непаўторнасць твора.

Шукаючы мастацкую дамінанту, якая вызначае фенатып гэтага твора, абумоўлівае яго адрозненне і ад “Сатыра...”, і ад сатыравых паэм, і ад іншых паэтычных твораў ХVI ст., трэба звярнуць увагу не на палітычныя, рэлігійныя і сацыяльныя ідэі аўтара, а на вобраз героя паэмы – Пратэя – і на раскрытую праз яго тэму ўзаемаадносінаў паэта і грамадства.

Пратэй – брат Сатыра, але не блізнятка. Аўтар берасцейскай паэмы шукаў постаць, якую б можна было, так як і Сатыра, выкарыстаць у ролі крытыка і настаўніка грамадства і выбраў з грэцкай міфалогіі марскога бажка Пратэя, надзеленага дарам прадказваць будучыню. Вобраз Пратэя быў вядомы паэту, напэўна, з Гамера: цар Менелай, вяртаючыся з Троі, заўважыў крылатага цмока ў марскіх хвалях і запытаўся пра свой далейшы лёс. Прарочы дар як найлепш пасаваў да ролі Пратэя ў задуманай паэме, але ў марскога бажка была яшчэ адна здольнасць: мяняць абліччы, як хамелеон мяняе афарбоўку. Каб даведацца пра сваю нешчаслівую будучыню, Менелай мусіў спачатку злавіць Пратэя і моцна трымаць, пакуль той бавіўся ператварэннямі ў льва, змея, пантэру, дзіка, дрэва і ваду. Ці адпавядала такая здольнасць Пратэя канцэпцыі паэмы, ці не пярэчыла аўтарскай задуме? У паэта было два выйсця: альбо прыхаваць заганную ўласцівасць свайго героя і поўнасцю акцэнтаваць увагу на ягоным прарочым дары, альбо абыграць зменлівасць Пратэя і звязаць яе з ідэяй твора. Самыя першыя радкі паэмы сведчаць пра тое, што аўтар пайшоў менавіта другім шляхам:

Odmianę wieku tego myślę wam powiedzieć,

O której miałbych słusznie mojem zdaniem wiedzieć,

Gdyż o tem imię moje wam świadectwo daje,

Bo często za przezwiskiem idą obyczaję.<...>

Widzę, że się szkodliwsza stała dziś odmiana,

Która za przodków waszych była niesłychana,

Z niej prawie jak z studnice ty nieszczęścia płyną,

Prze które namocniejsze państwa często giną.

(Proteus 1890: 3)

Прычынай цяперашніх няшчасцяў людзей з’яўляюцца нядобрыя перамены (у адзенні, звычаях, веры і г. д), і каму, як не Пратэю – увасабленню зменлівасці – заўважыць іх і пра гэта распавесці. Пярэварацень – адначасова суддзя, сведка і віноўца бедаў шляхецкага грамадства. Ён выконвае ў паэме функцыі прамоўцы, апавядальніка і героя, прычым – адмоўнага. Як бачым, берасцейскі аўтар усклаў на Пратэя значна цяжэйшую задачу, чым Я. Каханоўскі на Сатыра: лягчэй крытыкаваць іншых, чым прызнавацца ва ўласных грахах. Разумее гэта і герой паэмы: “Wiem dobrze, jak to trudno na się co powiedać...” (Proteus 1890: 5), але адважна бярэцца распавядаць уласную гісторыю, перад тым як асуджаць норавы і звычаі сваіх слухачоў: “Potem o sprawach waszych powiem swoje zdanie ...” (Proteus 1890: 5).

Аповяд Пратэя прыўносіць у паэму элементы сюжэта. Мы даведваемся пра легендарнае мінулае героя ў вобразе крылатага цмока і пра цяперашняе жыццё ў постаці польскага шляхціца. Калісьці Пратэй служыў марскому цару Няптуну, але вымушаны быў пакінуць свой край, заняты Магаметам, і перабраўся ў Польшчу. Тут ён быў спачатку прыняты гасцінна, але пры ўмове, калі перастане бясконца змяняць абліччы, а выбера сабе каторае і застанецца ў ім назаўсёды. Шчырае, сумленнае жыццё не адпавядала наскрозь фальшывай натуры Пярэваратня: “Zły zwyczaj, rzecz gwałtowna i nałóg niezbyty, / Tego wy macie we mnie przykład znamienity” (Proteus 1890: 8), і ён доўгі час вымушаны быў хавацца ў пячорах пад Кракавам (алюзія да легенды пра кракаўскага цмока?). Неўзабаве ў Польшчы насталі новыя часы і на змену цнатлівым і непадкупным продкам прыйшлі разбэшчаныя пагоняй за золатам нашчадкі. Пратэй пакінуў сваё сховішча і стаў жыць сярод людзей як звычайны шляхціц, не мяняючы болей абліччаў, але штодзень мяняючы строі (польскія на нямецкія, нямецкія на італьянскія, італьянскія на венгерскія і г. д.), веравызнанні (каталіцтва на лютэранства, лютэранства на кальвінства, кальвінства на арыянства), якасці характару i паводзіны: “Skąpy dziś, aż mierziono, jutro nazbyt hojny...” (Proteus 1890: 11); “Dziś sąsiada obłapiam, jutro z nim za włosy...” (Proteus 1890: 11).

Паганскі бажок вельмі лёгка ператварыўся ў польскага шляхціца-хрысціяніна, бо яшчэ на службе ў Няптуна ён паводзіў сябе хутчэй як баязлівы шляхціц, а не як крылаты цмок:

Zniknąłem niewidomy, gdy przyszła potrzeba,

Chociam hojnie używał królewskiego chleba.

Gdym się nie chciał zasłaniać, miałem swe wymówki,

Nie pojadę na wojnę, bom jest chorej główki;

Jeśliby mi to nie szło, to ja na plac z żona,

Doma siedziem, a naszy towarzyszy toną.

Gdy groził nieprzyjaciel, nie czekałem trwogi,

Zagony poprzedawszy, to ja zaraz w nogi.

(Proteus 1890: 6)

Куды цяжэй Пратэю было выканаць наступнае заданне паэта: ператварыцца з авантурніка і махляра ў суддзю і настаўніка польскага грамадства, выклікаць калі не павагу, то хаця б давер і спагаду ў слухачоў. Адразу адзначым, што ў поўным аб’ёме задача гэтая была невыканальная і менавіта несумяшчальнасць двух роляў героя з’яўляецца самым супярэчлівым месцам паэмы “Пратэй, або Пярэварацень”. С. Кот лічыў выбар Пратэя ў якасці прамоўцы адназначна няўдалым (Kot 1956:122). Аўтарытэт Сатыра як мараліста-рэзанёра палягаў на ягоным старадаўнім паходжанні, натуральнасці і прастаце паводзінаў, глыбокай набожнасці і шчырым патрыятызме (Я. Каханоўскі “хрысціянізаваў” і “знацыяналізаваў” свайго героя). Пратэй мог пахваліцца толькі паходжаннем (але не сваім мінулым) ды прарочым дарам, усе іншыя ўласцівасці ды ўчынкі сведчылі супраць яго. Калі, напрыклад, у сваёй прамове Пратэй сцвярджае: “ W Boga wierzę, którego Krystus Ojcem zowie, / Którego sposobieni jesteśmy synowie. / Tego mię Pismo uczy” (Proteus 1890: 19), чытач адразу згадвае зусім іншае прызнанне з ягонага аповяду: “ Jam się prawdziwie temu nigdy nie ukorzył, / Który niebo i ziemię i człowieka stworzył” (Proteus 1890: 11).

Берасцейскі аўтар адчуваў супярэчнасць паміж дзвюма функцыямі вобраза Пратэя ў паэме, таму імкнуўся рознымі спосабамі дапамагчы свайму герою.

Па-першае: паэт намагаўся выклікаць у чытачоў не толькі асуджэнне паводзінаў Пярэваратня, але і спагаду да нядошлага грэцкага бажка, які, нягледзячы на ўсе свае штукі, так і не зрабіў у Польшчы кар’еры, бо навакол раіліся махляры ды ашуканцы значна вышэйшага палёту. Пратэй – не монстр і не пачвара, а прайдзісвет-недарэка – постаць камічная, якая не выклікае захаплення, але калі-нікалі выклікае ўсмешку. Не атрымалася ў Пярэваратня зрабіць духоўную кар’еру, бо не ўмеў ён “узбірацца па драбінах на неба” і не прачынаўся на ранішнюю імшу. Не ўдалося яму таксама заняць важную дзяржаўную пасаду, бо не меў грошай, каб яе купіць: “Drugim też zaszkodziła ich szczyra prostota, / Co wiele cnoty mieli, ale mało złota” (Proteus 1890: 10). Урэшце ён “апусціўся” да таго, што стаў крытыкаваць і павучаць грамадства, а такі занятак ніколі не прыносіў прыбытку, бо людзі не любяць слухаць пра сябе праўду. У вобразе Пратэя сярэдні польскі ці беларускі шляхціц лёгка мог пазнаць сябе, а ў няўдалых спробах героя “стаць панам у гэтым свеце” убачыць уласныя намаганні “выбіцца ў людзі”, зраўняцца з магнатамі. Характэрна, што Пратэй увесь час падкрэслівае сваё “прастацтва”, неадукаванасць: “Retoryki nie umiem, niech ze mnie nie szydzą...” (Proteus 1890: 22); “Ale mnie się nie godzi sięgać tak głęboko...” (Proteus 1890: 13); “Nie jestem teologiem, jako i ty bracie...” (Proteus 1890: 19). У сваёй прамове герой аперуе выключна паняццямі і ўяўленнямі шляхецкага асяроддзя ды і звяртаецца да сваіх слухачоў па-простаму: “браце”, “суседзе”.

Па-другое, паэт апраўдваў свой выбар Пратэя ў якасці прамоўцы самой тэмай прамовы: “O nieporządnych sprawach kto porządnie mówi?” (Proteus 1890: 22), спасылаючыся пры гэтым на прыклад Сатыра: “Zdanie swoje powiedzieć wolno tu każdemu, / Jako się przedtem zeszło mężowi dzikiemu...” (Proteus 1890: 13), і падкрэсліваючы неўнікнёнасць крытыкі ўвогуле: “Ale jeśli się wam zda płoche ich ćwiczenie, / Nakoniec mówić będzie to nieme kamienie...” (Proteus 1890: 3).

Падтрыманы ў сваіх намерах важкімі аргументамі аўтара і спагадаю слухачоў, Пратэй заканчвае непрыемны для яго аповяд пра ўласныя грахі і смела перахадзіць да выкрыцця заганаў і хваробаў грамадства:

Ale iż się przedłuża to nasze kazanie,

Niech się tu kończy spraw mych prawdziwe wyznanie,

Których kiedy się dowie, będzie się dziwował

Przyszły wiek, że tak długo Pan mię tu zachował.

Lecz gdyby on każdą złość chciał piorunem karać,

Musiałby się natychmiast o nowy świat starać,

Miałby w Polszcze co czynić, ja to wam ślubuje,

A tak juz do spraw waszych teraz przystępuję.

(Proteus 1890: 11 – 12)

Выступаючы з прамовай нібы пасол на сойме, Пярэварацень паказвае невясёлы малюнак грамадска-палітычнага жыцця ў Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім (барацьбу шляхты з магнатамі, а магнатаў з каралём; парушэнне законаў і агульных прынцыпаў справядлівасці; вынясенне уласных альбо груповых інтарэсаў над дзяржаўнымі і г. д.), звяртае ўвагу на няўдачы ў вайне з Масковіяй (з-за нежадання шляхты выконваць свае вайсковыя абавязкі перад Айчынай), асуджае рэлігійныя міжусобіцы і праявы неталеранцыі ў краіне (каталікі змагаюцца з пратэстантамі, а ў лагеры пратэстантаў таксама няма згоды), наракае на заняпад маралі і выміранне традыцыяў продкаў (цяперашні шляхціц больш дбае пра грошы, чым пра славу, розум чэрпае з бочкі віна, а не з мудрых кніг; ва ўзаемаадносінах людзей няма ранейшай шчырасці і добразычлівасці, сусед баіцца суседа і г. д.).

Па-за некалькімі алюзіямі да канкрэтных падзеяў (сабатаж магнатамі соймавага пасяджэння 23 лістапада 1563 г., спрэчкі вакол кандыдатуры новага кароннага гетмана і інш.) палітычны і маральна-этычны змест “Пратэя...” не вылучаецца арыгінальнасцю: такія самыя альбо блізкія ідэі сустракаюцца ў публіцыстычных трактатах А. Фрыча-Маджэўскага, С. Буднага, у паэтычных творах М. Рэя, М. Бельскага і ў “Сатыры...” Я. Каханоўскага. Зрэшты, “Сатыр...” не вылучаўся навізной палітычных ідэяў ці арыгінальнасцю маральных пастулатаў: “Закіды ў адрас, напрыклад, шляхецкага саслоўя ці таксама нараканні на заняпад звычаяў, на пагоню за прыбыткамі вядомы ў еўрапейскай літаратуры яшчэ з класічнага перыяду рымскай літаратуры (дастаткова прыгадаць тут крытычныя выказванні Вергілія ў “Георгіках” і “Сатыра” Гарацыя)” (Lichański 1992: 232).

Больш арыгінальнымі з’яўляюцца погляды берасцейскага аўтара на рэлігійныя справы, на праблему ўзаемаадносінаў паміж рознымі канфесіямі. На падставе зместу “Пратэя...” досыць цяжка вызначыць канфесійную прыналежнасць паэта, бо ў паэме няма адкрытай прапаганды альбо крытыкі якога-небудзь веравызнання і толькі “заступніцтва” аўтара за арыян, якіх лютэране і кальвіны імкнуліся выдаліць з краіны, дазваляе меркаваць, што і сам ён быў арыянінам. У той жа час вуснамі свайго героя паэт асуджае зацятыя спрэчкі на рэлігійна-дагматычныя тэмы (пра Боскую сутнасць Святой Тройцы, пра сімвалічнае значэне Гасподняй Вячэры і г.д.), ініцыятарамі якіх найчасцей выступалі менавіта арыянскія тэолагі (М. Чаховіч, С. Будны і інш.). Гэтыя малазразумелыя для простага верніка дыскусіі паміж ідэолагамі розных пратэстанцкіх плыняў надзвычай шкодзілі рэфармацыйнаму руху ў цэлым, адштурхоўвалі магнатаў і шляхту ад новых веравызнанняў, спрыялі вяртанню іх ва ўлонне каталіцкага касцёла.

Пратэй, падкрэсліваючы сваю неадукаванасць у тэалагічных пытаннях, перакананы, што да Бога вядзе просты шлях, адкрыты не толькі дактарам багаслоўя, але і звычайным людзям, а таму навука збавення павінна быць простай і зразумелай, павінна з’ядноўваць вернікаў, а не падзяляць іх: “Przeto mówić nie umiem o boskiej istności, / Dla której miedzy nami nie masz juz miłości...” (Proteus 1890: 13); “My tedy, co o wierze mało rozumiemy, / Nie brodżmy tam, skąd potem wybrnąć nie możemy” (Proteus 1890: 20). Былы паганскі бажок выказвае ў сваёй уяўнай прамове ісціны, якія не ўсвядомілі, на сваю бяду, дзеячы Рэфармацыі ў Польшчы і ў Вялікім Княстве Літоўскім: “Заклік гэты застаўся слынным голасам, гукаючага ў пустыні. <...> Выдатныя тэарэтыкі кальвінства і арыянства нярэдка адмаўляліся на нейкі час ад барацьбы з каталіцтвам, каб найперш расправіцца адзін з адным у вучоных лацінскіх трактатах” (Kosman 1973: 74).

У часы вострых рэлігійных палемік і непрымірымасці ў пытаннях веры рэдка можна было пачуць хаця б абстрактны заклік да ўзаемаразумення паміж каталікамі і пратэстантамі, да прыняцця імі агульнай адказнасці за лёсы краіны. А менавіта на такі заклік адважваецца берасцейскі аўтар ў сваёй паэме, схаваўшыся за постаццю прастака Пратэя:

To śmieszna, że tu jeden drugiego winuje,

Tem się przyczyna złego nigdy nie najduje,

Bo nasz katolik łaje ludziem różnej wiary,

Ci zasię narzekają na rzymskie przywary.

Członki mówią o głowie a sobie folgują,

A dziwna to, że swojej choroby nie czuja.

(Proteus 1890: 25)

Пратэй не толькі пералічвае цяперашнія хваробы шляхецкага грамадства і выкрывае іхнія прычыны, але як вяшчун-прарок прадказвае таксама сумную будучыню Польшчы, што гучыць надзвычай пераканаўча. Паэма прасякнута выразнымі песімістычнымі матывамі, прадчуваннем немінучай катастрафы: “Przeto są miedzy wami nieskończone gniewy, / Rozproszy was gniew boży jako lekkie plewy! (Proteus 1890: 27). Узнікае традыцыйны, вядомы з часоў антычнасці, вобраз-топас тонучага карабля, які сімвалізуе гібель дзяржавы: “Acz gdy się przypatruję tej sławnej Koronie, / Widzę okręt na morzu, co bez mała tonie” (Proteus 1890: 14).

Як і ў выпадку з вершам А. Валяна “Да Палякаў і да Літвы”, дзе таксама прагучала засцярога шляхты ад палітычнай анархіі і маральнай сваволі, далейшае развіццё падзеяў надало прадказанням і папярэджанням Пратэя асаблівую актуальнасць і злавеснасць. Гісторыя спраўдзіла найгоршыя прадчуванні берасцейскага паэта і іншых мысліцеляў эпохі Рэнесансу: у XVII ст. Польшчу і Вялікае Княства Літоўскае захлынула хваля рэлігійных канфліктаў і нацыянальных міжусобіц. Напрыканцы XVIII ст. агрэсіўныя суседзі спрытна скарысталі ўнутраныя канфлікты ў Рэчы Паспалітай, каб падзяліць расколатую краіну паміж сабой. У такім гістарычным кантэксце надзвычай прароча гучаць словы з паэмы “Пратэй...”, напісанай напярэдадні Люблінскай уніі:

A jeśli Bóg z obłoków nie spuści nam wody,

Sami się nie obroniem prze nasze niezgody,

Które nieprzyjaciołam otworzywszy wrota,

A trudno się im oprą nasze różne wota.

(Proteus 1890: 34)

У сваёй прамове Пратэй не прапануе канкрэтных шляхоў выратавання дзяржавы, не выдае рэцэптаў на хваробы грамадства. Ён толькі крытыкуе і прадказвае, пазітыўная праграма аўтара выкладзена ў асобнай частцы паэмы, якую ўмоўна можна назваць “Навука Уладара свайму сыну” (яна адпавядае “Навуцы Хірона Ахілесу” ў “Сатыру...” Я. Каханоўскага. У абедзвюх паэмах гэтыя кампазіцыйныя часткі з’яўляюцца найслабейшымі месцамі твораў і мала чым адрозніваюцца паміж сабой па зместу: мудрэц-філосаф (кентаўр Хірон, старажытны Уладар) вучыць маладога каралевіча (Ахілеса, Сына), як разумна і справядліва кіраваць дзяржаваю (своеасаблівая палітычная утопія, якая ўзыходзіць да ідэяў Платона). Вінавацячы ва ўсіх няшчасцях Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага шляхту, берасцейскі паэт – услед за Я. Каханоўскім – раптам бярэцца павучаць караля. І толькі напрыканцы паэмы ён вяртаецца да галоўнай ідэі твора, выказваючы вуснамі ці то Ўладара, ці то Пратэя, ці то, нарэшце, уласнымі свой маральны запавет слухачам-чытачам:

Ja też mili sąsiedzi o to proszę Boga,

Aby tu wieczna wolność, ona perła droga,

Miedzy nami mieszkała, kiedy będę w niebie,

Żeby tez twój potomek mógł to mieć od ciebie,

Co tobie dziad i pradziad dziedzicznie zostawił.

Nie proszę cię, abyś mu lepszą suknię sprawił.

(Proteus 1890: 31)

У якасці панацэі ад нядобрых пераменаў у грамадстве прапануецца вернасць слаўным традыцыям продкаў (зноў узнікае алюзія з уласцівасцямі натуры галоўнага героя). Варта адзначыць, што Пратэй у паэме выступае не толькі ў ролі апавядальніка ўласнай гісторыі, не толькі ў ролі прамоўцы, які крытыкуе шляхецкае грамадства, але яшчэ і ў ролі пераказчыка: прамовы Ўладара, размовы двух суседзяў-шляхціцаў, уяўнага маналогу маці-Радзімы, урэшце – уласнага сну. Такая разнастайнасць формы выкладу матэрыялу ў паэме берасцейскага аўтара стварае ўражанне хаатычнасці структуры “Пратэя...” і заўважна абцяжарвае вобраз галоўнага героя. Сон Пратэя, падчас якога нейкі таямнічы Голас раіць герою звярнуцца да махлярства, каб дасягнуць поспеху ў жыцці, выглядае ў паэме элементам неапраўданым і лішнім. Тое самае можна сказаць і пра размову двух шляхціцаў, якая сведчыць пра ўплыў на аўтара “Пратэя...” польскай палітычнай літаратуры 40 – 50-х гг. (у першую чаргу – твораў М. Рэя). Значна цікавейшым і цалкам апраўданым у агульным кантэксце паэмы выглядае ўяўны маналог Айчыны, з нараканнямі на няўдзячных сыноў, у якіх згасла любоў да сваёй маці (адразу згадваюцца пазнейшыя шэдэўры беларускай літаратуры: барочны “Трэнас...” М. Сматрыцкага з вобразам маці-Царквы і рамантычны “Шляхціц Завальня...” Я. Баршчэўскага з вобразам Плачкі).

Самымі арыгінальнымі ўстаўнымі часткамі паэмы “Пратэй, або Пярэварацень” у кантэксце як польскай, так і беларускай літаратуры з’яўляюцца ўступная, якую можна было б умоўна назваць “Уступ ад імя польскіх паэтаў” і заключная, якую сам аўтар назваў “Заключэнне да польскіх паэтаў”. Ад імя паэтаў прамаўляе Пратэй (зварот змешчаны паміж выкладам тэмы твора і гісторыяй Пярэваратня). Да паэтаў звяртаецца непасрэдна аўтар, які хоць і застаецца ананімным, але не хаваецца болей за свайго героя.

Увагу даследчыкаў прыцягвала дагэтуль пераважна “Заключэнне...”, у якім берасцейскі паэт прадэманстраваў выдатнае веданне тагачаснай польскай літаратуры, адзначыў заслугі М. Рэя, А. Тшэцескага і Я. Каханоўскага, называючы сябе сціплым вучнем гэтых славутых паэтаў, ды асабліва ўзносіў апошняга з іх (Пратэй, як памятаем, таксама называў сябе ў паэме вучнем, малодшым братам Сатыра). Вылучыўшы Я. Каханоўскага на першае месца не толькі сярод польскіх, але і сярод сусветных паэтаў: “ Niech już milczą Grekowie, niech już milczą Włoszy, / I cóż mają lepszego nad polskie rozkoszy?” (Proteus 1890: 33), упэўнена прадказваючы яму паэтычную бессмяротнасць: “Pirwej tam wznidzie słońce, gdzie jest póżna zorza, / Pirwej ku górze Wisła wróci się od morza, / Niż zgaśnie jego sława na tej niskiej ziemi...” (Proteus 1890: 33), берасцейскі аўтар выявіў не толькі веды, але й не абы які густ і зайздросную інтуіцыю: малады Каханоўскі у той час толькі распачынаў паэтычную кар’еру як здольны панегірыст і не напісаў яшчэ найлепшых сваіх твораў, што прынеслі яму славу вялікага нацыянальнага паэта. У “Заключэнні...” польская паэзія, бадай, упершыню адважылася на самаацэнку, на падсумаванне сваіх датыхчасовых здабыткаў, нечакана ўсвядоміла сябе як аўтаномную літаратурную тэму.

Яшчэ больш цікавым з’яўляецца “Уступ ад імя польскіх паэтаў”, у якім берасцейскі аўтар вуснамі Пратэя выказвае сваё разуменне ролі і месца паэзіі ў грамадстве, характарызуе стаўленне да паэтаў тагачасных чытачоў. Пратэй катэгарычны ў сваіх сцвярджэннях: у Польшчы паэтаў не любяць, бо баяцца праўды. Шляхта не жадае, каб нехта пісаў пра іхнія норавы і ўчынкі, хоць і так усе пра гэта шэпчуцца:

O was przy pełnej mówią chłopi (jako wiecie),

O was jawnie gadają i baby na trecie;

Lecz tego uszy wasze na wieki nie słyszą,

Tych cirpieć nie możecie, którzy o was piszą.

(Proteus 1890: 4)

Відавочна, што тут гаворка ідзе не пра паэзію ўвогуле, а канкрэтна пра паэзію сатырычную, задача якой – змагацца з заганамі грамадства і выпраўляць іх, паказваць людзям іх недахопы і навучаць мудрасці: “I owszem się to dzieje dla waszej przestrogi, / Abyście się wrócili do prawdziwej drogi...” (Proteus 1890: 4); “Bo wam, nie cudzoziemcom, piszą swoje rymy / I ostrem piórem walczą z nierządy waszymi” (Proteus 1890: 5). Роля паэта ў грамадстве разумеецца як роля настаўніка і прарока, нялюбага за свае суровыя словы, але патрэбнага людзям як лекар. Аўтар “Пратэя...” адрознівае яшчэ два віды паэзіі: жартаўлівую і панегірычную, і, адпаведна, вылучае яшчэ дзве функцыі літаратуры: забаўляць і ўсхваляць. Жартаўлівую паэзію берасцейскі аўтар ставіць значна ніжэй за сатырычную (“праўдзівую”), і з прыкрасцю адзначае, што лёгкадумныя, забаўляльныя вершыкі больш даспадобы чытачам, чым сур’ёзныя, павучальныя творы: “Póki im fraszki piszesz, to radzi czytają, / Piszże co statecznego, srodze się gniewają ...” (Proteus 1890: 4). Зусім іншае стаўленне ў паэта да панегірычных твораў, тут аўтарская прыхільнасць супадае з чытацкімі сімпатыямі (вядома, людзям больш падабаецца, калі іх прыгожа хваліш, чым востра крытыкуеш). Берасцейскі аўтар не лічыць усхваленне подзвігаў і цнотаў заняткам менш годным, чым асуджэнне злачынстваў і недахопаў. Наадварот, услед за старажытнымі аўтарамі ён разглядае панегірычную і асабліва героіка-эпічную паэзію як вяршыню творчасці, як жаданае спалучэнне абавязку і прыемнасці. На жаль, для польскіх паэтаў вяршыня гэтая пакуль недасягальная, бо рэчаіснасць вымагае не ўзнёслых гімнаў, а вострай сатыры, норавы і ўчынкі шляхты заслугоўваюць не ўхвалы, а гнеўнага асуджэння:

Chcecieli tego po nas, byśmy was chwalili,

To snadnie otrzymacie, moi bracia mili.

Bądżcież nie słowem rządni, ale rządni w rzeczy,

Niech dobrej sławy waszej żadna rzecz nie szpeci.

Chciwościam swym niemądrym każcie mówić ciszej,

Wyniesiem was swem pisaniem pod niebo i wyższej.

(Proteus 1890: 5)

Нагадаем, што словы гэтыя належаць колішняму паганскаму бажку, а цяперашняму пярэваратню і махляру Пратэю. Гэта ён ад імя ўсіх польскіх паэтаў абяцае чытачам некалі “ўзнесці іх сваім пісаннем пад неба і вышэй”. Некалі – у лепшыя часы, калі зменяцца людзі і грамадскія парадкі, а пакуль што Пратэй бачыць свой абавязак у тым, каб смела казаць людзям нялюбую для іх праўду: “Prawdę powiem, by mi z nią i rok siedzieć w wieży...” (Proteus 1890: 4). Відавочна, што Пратэй выступае ў паэме не толькі як міфалагічная істота, не толькі як звычайны шляхціц, але яшчэ і як паэт-вяшчун, такі самы, як ягоны папярэднік Сатыр. Хацеў таго берасцейскі аўтар ці не, але ўзорнага адмоўнага героя з Пратэя не атрымалася, занадта блізкі ён да асобы самога аўтара. Характэрна, што ў “Заключэнні...” паэт выказвае тыя самыя думкі і перакананні, што і ягоны адмоўны герой ва “Ўступе...”: “Darmo się za tą pracą łaski mam spodziewać, / Bo się ludzie o prawdę muszą zawżdy gniewać” (Proteus 1890: 32).

Шматаблічнасць вобраза галоўнага героя і пэўная супярэчнасць паміж рознымі ягонымі ўвасабленнямі толькі на першы погляд здаецца слабым месцам твора, недаглядам нявопытнага аўтара. Насамрэч розныя функцыі, якія выконвае Пратэй у паэме, адпавядаюць супярэчнасці ягонай натуры і неадназначнасці разумення гэтага міфалагічнага вобраза культурай эпохі Рэнесансу.

Найбольш традыцыйным было ўспрыманне вобраза Пратэя як алегарычнага ўвасаблення няшчырасці і зменлівасці (у пераносным сэнсе Пратэй – кожны ілжывы, фальшывы чалавек). З польскамоўных паэтаў Беларусі гэты вобраз выкарыстаў пазней Ян Казаковіч у сваёй вершаванайанай прадмове да кнігі Сымона Тэафіла “Zwierciadło nabożeństwa chrześciańskiego...” (Вільня, 1594) пагардліва называючы “сапраўднымі Пратэямі” ксяндзоў-езуітаў.

Але ў культуры Рэнесансу можна сустрэць і іншую, гуманістычную трактоўку вобраза Пратэя: як сімвала чалавека-творцы, свядомага стваральніка ўласнай індывідуальнасці, узора няспыннага развіцця і самаўдасканалення. Вядома, што Пратэем сябры і прыхільнікі называлі Эразма Ратэрдамскага, з Пратэем параўноўваў сябе ў “Фрашках” Ян Каханоўскі (Pelc 1994: 18).

Безумоўна, выказаныя ў паэме палітычныя погляды і маральныя перакананні аўтара, праўдзіва і таленавіта намаляваныя сцэнкі са штодзённага жыцця шляхты ўяўляюць вялікую цікавасць для даследчыкаў грамадска-палітычнага, рэлігійнага і культурнага жыцця Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага ў эпоху Рэнесансу. Але менавіта выбар неардынарнага героя і тэма літаратуры, узнятая ў “Пратэі...”, робяць гэты твор адметнай з’явай не толькі ў кантэксце польскамоўнай паэзіі Беларусі XVI ст., але і ў кантэксце гісторыі славянскіх літаратур увогуле.


І. 4. ARS BENE MORIENDI: ТВОРЧАСЦЬ Ц. БАЗЫЛІКА


Самай прыкметнай постаццю на берасцейскім Парнасе быў у 50 – 60-х гг. XVI ст. Цыпрыян Базылік. Для ягоных калегаў і равеснікаў – Сымона Зацыуса, Якуба Сільвіуса, Марціна Чаховіча, Тамаша Фальконіуса напісанне вершаў з’яўлялася другарадным заняткам, падпарадкаваным іхняй прапагандысцкай дзейнасці па распаўсюджванні ідэяў Рэфармацыі. У асобе Ц. Базыліка мы маем не выпадковага стваральніка аднаго-двух вершаў, але аўтара з саліднай творчай біяграфіяй, з індывідуальнай паэтычнай манерай. Цікава, што Ц. Базылік прычыніўся да ўсіх паэтычных праектаў 50 – 60-х гг., рэалізаваных у берасцейскіх друкарнях: да канцыяналу Яна Зарэмбы – як кампазітар і, напэўна, аўтар некаторых тэкстаў; да верша Андрэя Валяна ў трактаце “Размова Паляка з Літвінам” і да верша Яна Каханоўскага “Памятка графу Яну Тэнчынскаму” – як выдаўца, да паэмы “Пратэй, або Пярэварацень” – як выдаўца, рэдактар і, магчыма, адзін з аўтараў. Гэта сведчыць пра шчырую любоў Ц. Базыліка да паэзіі, пра шматграннасць ягонай асобы, якая выяўлялася адначасова ў дзейнасці музыканта, друкара і літаратара.

Польскім даследчыкам імя паэта вядома быццам бы даўно. У 1907 г. на асобу Ц. Базыліка звяртаў увагу А. Брукнер, прыпісваючы яму аўтарства “Пратэя...” (Brükner 1907: 484 – 490). Але толькі ў 1956 г. С. Кот апублікаваў шэраг твораў Ц. Базыліка і свой артыкул пад актуальнай да сённяшняга дня назвай: “Невядомы польскі паэт XVI ст.” (Kot 1956: 113 – 150). Пяру гэтага ж даследчыка належыць жыццярыс пісьменніка ў “Польскім слоўніку біяграфічным” (Kot 1935: 374 – 375). Аўтарытэтны вучоны высока ацаніў майстэрства Базыліка-перакладчыка, ставіў яго на першае месца сярод тагачасных польскіх празаікаў і хоць лічыў сярэднім паэтам, але менавіта за ім прызнаваў аўтарства “Пратэя...”, а паэму “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл” называў адной з лепшых паэм сярэдзіны XVI ст. Нягледзячы на высокія ацэнкі С. Кота, больш ніхто з польскіх даследчыкаў творчасцю Ц. Базыліка не зацікавіўся. Толькі М. Владарскі скарыстаў прыклады з “Апісання...” ў сваёй кнізе “Ars moriendi ў польскай літаратуры XV i XVI ст.” (Кракаў, 1987).

У працах беларускіх літаратуразнаўцаў імя пісьменніка згадвалася шмат разоў, але пакуль што не з’явілася ніводнага спецыяльнага артыкула пра ягоную творчасць, ніводзін з ягоных паэтычных твораў не перакладзены на беларускую мову.

Ц. Базылік належаў да ліку тых рэлігійных і культурных дзеячаў Вялікага Княства Літоўскага, якія паходзілі з Польшчы. Нарадзіўся ён каля 1535 г. у Серадзу (Вялікапольшча), на пачатку 50-х гадоў вучыўся ў Кракаўскім універсітэце, потым працаваў сакратаром вялікакняскай канцылярыі ў Вільні, нейкі час быў музыкам пры двары князя Мікалая Радзівіла Чорнага. У кракаўскіх і берасцейскіх выданнях другой паловы 50-х гг. змешчаны ягоныя рэлігійныя песні на вершы Мікалая Рэя, Анджэя Тшэцескага, Якуба Любельчыка, Сымона Зацыуса, а таксама на ўласныя словы. Не ўсе свае творы паэт і кампазітар падпісваў поўным імем, некаторыя пазначаў крыптанімам C. S. (Ciprianus Siradensis), а пасля 1557 году – крыптанімам C. B. (Cyprian Bazylik).

Уласны талент, падтрымка заможных апекуноў і шчаслівы выпадак прынеслі ў 1557 г. сыну сярадзкага месціча ганаровы тытул poeta laureatus і шляхецкі герб. Тытул, герб і прозвішча Цыпрыян атрымаў ад прэтэндэнта на малдаўскі трон, уладара выспы Самос Якуба Гераклідаса Базылікаса, які меў прывілей надавання такіх годнасцяў ад імператара Карла V. Неўзабаве сумнеўныя годнасці, атрыманыя з ласкі вандроўнага грэцкага авантурніка, былі пацверджаны каралеўскім прывілеем Жыгімонта Аўгуста.

Пасля 1560 г. мы не сустракаем слядоў кампазітарскай дзейнасці Ц. Базыліка, затое ён асвойвае друкарскую справу і ўсё больш актыўна выступае ў якасці паэта і перакладчыка з лацінскай на польскую мову. Даробак Базыліка-перакладчыка велізарны: трактат “Гісторыя пра жорсткія ганенні на царкву Божую” (Бярэсце, 1567), сачыненне М. Барлетыуса “Гісторыя пра жыццё і слаўныя справы Юрыя Кастрыёта, званага Скандэрбегам” (Бярэсце, 1569), падрыхтаваная, але не выдадзеная “Хроніка...” М. Кромера, сачыненне М. Олаха “Гісторыя спраў Атылы, караля венгерскага” (Кракаў,1574), трактат А. Фрыча-Маджэўскага “Пра выпраўленне Рэчы Паспалітай” (Лоск, 1577). Некаторыя пераклады былі досыць дакладнымі, блізкімі да арыгіналаў, а некаторыя з’яўляліся творчымі перапрацоўкамі, свабоднымі кампіляцыямі, як, напрыклад, драматызаваны трактат “Учынак чартоўскага права супраць роду чалавечага” (Бярэсце, 1570) на падставе рэлігійных сярэднявечных “Processus Sathani”. Перакладныя творы Ц. Базыліка карысталіся вялікай папулярнасцю ў Вялікім Княстве Літоўскім, некаторыя з іх былі перакладзены пазней на старабеларускую мову (“Аповесць пра Скандэрбега”, “Гісторыя Атылы”).

Заслугоўвае ўвагі і друкарская дзейнасць Ц. Базыліка ў Бярэсці з 1564 па 1570 гг., якая сталася годным працягам справы Б. Ваявудкі і С. Мурмэліуса. Акрамя ўласных твораў і перакладаў, Ц. Базылік выдаваў самыя розныя кнігі рэлігійнага, палітычнага і мастацкага зместу. На жаль, на пачатку 70-х гг. у выніку агульгага заняпаду рэлігійнага і культурнага асяродка ў Бярэсці друкарня Ц. Базыліка спыняе сваю дзейнасць. Пры дапамозе заможных апекуноў пісьменнік атрымлівае пасаду войта ў Мельніку на Падляшшы недалёка ад Бярэсця і перасяляецца туды разам з сям’ёй. Спачатку ён і на новым месцы не кідае займацца літаратурай, піша і перакладае для кракаўскіх ды лоскіх друкарняў, але неўзабаве сямейныя клопаты і службовыя абавязкі бяруць верх над творчасцю: пасля 1577 г. Ц. Базылік не публікуе больш ні вершаў, ні празаічных перакладаў, а пасля 1591 г. ягоныя сляды ўвогуле знікаюць. Кракаўскае выданне паэмы “Пра зацнасць гербу Варня і пра вялікую адвагу рыцараў з дому паноў Гнаінскіх...” (1600) з’яўляецца , хутчэй за ўсё, перадрукам невядомага нам берасцейскага выдання гэтага твора, напісанага Ц. Базылікам каля 1570 года (ніводнае з выданняў не захавалася).

Але нават без паэмы “Пра зацнасць герба Варня...”, якая да нас не дайшла, і паэмы “Пратэй...”, аўтарства якой не даказана, паэтычная спадчына Ц. Базыліка выглядае дастаткова саліднай для XVI ст. Складаецца яна з песенных тэкстаў 1556 – 1558 гг. (“Новая песня, у якой ёсць падзяка ўсемагутнаму Госпаду Богу...”, “Вельмі прыгожая песенька пра нараджэнне Госпада...”, “Ласка Госпада...” і інш.), паэмы “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл” (Бярэсце, 1562), верша-пасляслоўя да паэмы “Пратэй...” (1564), эпіграмы на герб Мікалая Радзівіла Чорнага і прысвячэння Мікалаю Радзівілу Рудаму з кнігі Т. Фальконіуса “Другая кніга святога Лукі” (Бярэсце, 1566), вершаванага “Надпісу на магіле зацнага шляхціца Паўла Сецыгнёўскага” (Бярэсце, 1570). Усе вышэйзгаданыя творы падпісаны прозвішчам паэта альбо ягоным крыптанімам і несумненна належаць да спадчыны Ц. Базыліка. Ю. Лабынцаў прыпісвае паэту таксама аўтарства эпіграмы на герб Мікалая Радзівіла Чорнага ў Берасцейскай Бібліі 1563 г. (Лабынцаў 1990: 171), хаця С. Кот у сваёй публікацыі пра гэты верш не згадвае.

Самым значным творам у спадчыне Ц. Базыліка з’яўляецца напісаная трынаццаціскладовым сілабічным вершам паэма “Krotkie wypisanie sprawy przy śmierci i pogrzebie Oświeconej Księżny Paniej Halżbiety z Szydłowca Radziwiłłowej, wojewodzinej wileńskiej. Roku 1562” (Kot 1956: 127 – 145), якая налічвае 654 радкі. Гэта першы вядомы нам фунеральны твор у польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу.

Смерць жонкі магната – якраз той выпадак, каб паэт напісаў узнёслы панегірычны верш, уславіў сапраўдныя альбо ўяўныя цноты нябожчыцы, суцешыў па-магчымасці блізкіх, заслужыў іхнюю ўдзячнасць, а, можа, і шчодрую ўзнагароду. Вобраз галоўнага героя ў такім вершы малюецца, звычайна, яркімі фарбамі, пералічаныя паводле традыцыйнага трафарэту подзвігі і дабрачыннасці героя рэдка адпавядаюць ягоным асабістым заслугам і рысам характару. Але ў выпадку з Альжбетай Радзівіл, відаць па ўсім, было інакш: Ц. Базыліку не трэба было выдумляць уяўныя цноты сваёй гераіні, адыходзіць далёка ад арыгінала пры стварэнні мастацкага партрэта.

Княгіня Альжбета была для свайго часу асобай неардынарнай, карысталася павагай і ў прыдворным свеце, і ў пратэстанцкіх колах. Паходзіла яна з заможнага польскага роду Шыдлавецкіх, ейны бацька, Крыштаф, займаў важныя пасады кракаўскага кашталяна і кароннага канцлера. Замуж за Мікалая Радзівіла Альжбета была выдадзена ў пятнаццацігадовым узросце і за чатырнаццаць гадоў сумеснага жыцця нарадзіла князю пяцёх сыноў і чатырох дачок. З дзевяці дзяцей толькі адзін сын памёр у дзяцінстве, астатнія дажылі да сталага веку, што на тыя часы – часы жахлівай дзіцячай смяротнасці – было сапраўдным цудам. Плоднасць Альжбеты і здароўе ейных дзяцей сучаснікі звязвалі з набожным, цнатлівым ладам жыцця княгіні, якая з каталіцтва добраахвотна перайшла ў кальвінства і хутка зрабілася для радзівілаўскага атачэння ўзорам шляхетнай пратэстанткі, ідэалам жонкі і маці.

Паэма Ц. Базыліка – не адзіны літаратурны твор, прысвечаны Альжбеце Радзівіл. Я. Каханоўскі ахвяраваў ёй паэму “Сузана”, якая выйшла з друку незадоўга да смерці княгіні; у прадмове паэт адзначаў высокую маральнасць жонкі правадыра кальвінства ў Вялікім Княстве Літоўскім: “Wszytkich skarbów na swiecie i wszytkiego złota / Godna by, zacna pani, twa dobroć i cnota” (Kochanowski 1980: 85). На трагічны скон Альжбеты Радзівіл адгукнуўся лацінамоўнай эпітафіяй віленскі паэт гішпанскага паходжання Пётр Раізіуш (Royzii 1900: 512). На пахаванні княгіні было прачытана два надгробныя казанні.

Безумоўна, пэўная ідэалізацыя гераіні ў паэме Ц. Базыліка прысутнічае, але вынікае яна не столькі з панегірычнай прыроды твора, колькі з ягонай паранетычнай зададзенасці: паказаць жыццё Альжбеты Радзівіл як прыклад для пераймання ейным дзецям і ўсім набожным хрысціянам. Можна ўсумніцца, што княгіня “так абыходзілася са сваімі слугамі, як бы не паняй, але маткай была ім”, аднак, ахвотна верыцца, што з Мікалаем Радзівілам яны ўтваралі шчаслівую пару, і, сапраўды, “супругаў такіх было вельмі мала”. Панегірызм у “Апісанні...” адсунуты на другі план маральна-дыдактычнымі развагамі, метафізічнымі рэфлексіямі і экспрэсіяй пачуццяў, уласцівымі для фунеральных твораў. Прыналежнасць да фунеральнай паэзіі найбольш дакладна характарызуе генатып вершаванага твора Ц. Базыліка, абумоўлівае ягоную сістэму вобразнасці і набор адпаведных топасаў.

Сярод мноства іншых паэтычных твораў на тэму смерці ў польскай і беларускай літаратуры XVI – XVIII стст. “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл” вылучаецца дакладнасцю і падрабязнасцю ў адлюстраванні смерці канкрэтнага чалавека. Адметнасць паэмы Ц. Базыліка не ў тым, што створана яна з нагоды заўчаснага скону Альжбеты Радзівіл (з той самай нагоды створаны і “Epithafium...” П. Раізіуша), а ў тым, што прысвечана яна апісанню самога працэсу памірання княгіні. Паэму можна разглядаць як паэтычную хроніку смерці і адначасова як вершаваны падручнік ars bene moriendi (навукі добрага памірання), вядомай са старажытных часоў. Канцэпцыя твора лаканічна выказана ў наступных радках:

Jeśli się kto nie umiał ku śmierci gotować,

Mogł się z niej uczyć, by się był chciał przypatrowac...

(Kot 1956: 142).

Паведаміўшы сумную навіну пра смерць княгіні, пра пачуцці, якія выклікала гэтая навіна ў блізкіх і знаёмых, у аўтара і ва ўсіх прававерных хрысціян, распавёўшы пра радавод гераіні, пра яе набожны лад жыцця і выдатныя чалавечыя якасці, Ц. Базылік пераходзіць да паказу апошніх дзён жыцця і абставінаў смерці Альжбеты Радзівіл. Вядома, што княгіня захварэла 4 чэрвеня 1562 г., і паэт падае ў паэме гэтую дату, але сваю хроніку распачынае толькі ад 17 чэрвеня. Затое ён апісвае апошнія пяць дзён жыцця Альжбеты з падрабязасцю дыярыуша, аж да смерці гераіні, у суботу 20 чэрвеня 1562 г., а таксама дзень яе пахавання – 7 ліпеня.

Апошнія дні Альжбеты праходзілі ў віленскім палацы Радзівілаў, у атачэнні слуг, лекараў, кальвінскіх міністраў і блізкіх. Прысутнасць слуг у паэме амаль незаўважная, не патрабавала дапамогі княгіня і ад лекараў. Муж і дзеці некалькі разоў падыходзяць да ложка хворай, княгіня дае ім апошнія настаўленні, развітваецца з імі. Мікалаю Радзівілу і дзецям адрасавана некалькі пранікнёных маналогаў гераіні. Блаславенне дзяцей Ц. Базылік падагульняе наступнымі словамі:

Daj Boże, aby każda matka tak czyniła,

Taki testament dziatkom swoim zostawiła.

(Kot 1956: 135)

Захапленне выклікае ў Ц. Базыліка і суцяшальны зварот княгіні да мужа:

O święte słowa, godne złotem napisania

I wiecznego poki świat stoi pamiętania!

(Kot 1956: 136)

Але важнейшымі сведкамі смерці Альжбеты Радзівіл, галоўнымі слухачамі яе натхнёных маналогаў, відавочцамі незвычайных цудаў былі прысутныя пры ёй кальвінскія міністры (напэўна, С. Зацыус, Т. Фальконіус і інш.). З імі княгіня вяла гутаркі пра таямніцы веры, разам з імі малілася, вызнавала сімвал веры і аддала сябе ў рукі Богу.

Хвораму чалавеку ў перадсмяротным стане ўласцівы галюцынацыі і трызненні. Альжбета, як чалавек глыбока рэлігійны, бачыла містычныя з’явы. Знаходзячыся на мяжы жыцця і смерці, яна вандравала з рэальнага свету ў метафізічны. Прысутныя назіралі дзвюх розных Альжбет, адна з якіх выклікала ў іх спачуванне і павагу, другая – захапленне і страх.

Кальвінскія дзеячы былі сведкамі змагання княгіні з д’яблам, які, паводле тагачасных уяўленняў, абавязкова прысутнічаў пры смерці чалавека. Міністры і тэолагі разгубіліся перад глыбокім пранікненнем Альжбеты Радзівіл у таямніцы хрысціянскай веры, якое выявілася падчас гутарак пра Святую Троіцу, Хрышчэнне, Вячэру Гасподнюю:

Tam każdy mogł obaczyć dziwne dary Boże,

Ktorych sam z siebie człowiek żadny mieć nie może,

By tak dowodnie o tym i mądrze mowiła,

Że prawie wszytkich, ktorzy tam stali, uczyła.

(Kot 1956: 137)

Здзіўленне і нават страх выклікаў у прысутных незвычайна моцны і чысты голас хворай, калі тая нечакана заспявала псалмы Давіда:

Bo dowodniej niż oni słowa wymawiała.

Słuchając rzekłbyś, iże z Bogiem rozmawiała.

Dziwna to rzecz, iż taki głos schorzałe ciało,

Jakiego od niej przedtym nikt nie slyszał, miało.

(Kot 1956: 137)

Але найвялікшы цуд здарыўся 19-га чэрвеня, за дзень да смерці Альжбеты Радзівіл. Раніцай княгіня была ў агоніі, ускоквала з ложка, біла сябе ў грудзі, потым супакоілася і страціла прытомнасць (адны думалі – што заснула, іншыя – што памерла), а прачнуўшыся, паведаміла радасным голасам:

<...> “Jużem wesoła barzo teraz była,

Miałam wdzięczne zjawienie od Boga samego,

Iżem już jest dziedziczką Krolestwa wiecznego.

A tak jemu dziękuję, iże mię wybawił

Od bałwanów, a przy swej wierze mię zostawił”.

(Kot 1956: 138)

Словы Альжбеты ўзрушылі святароў, якія адразу прыгадалі, што падобнае аб’яўленне меў перад сваёй смерцю святы Стэфан, і незвычайна ўсцешыліся. Радасць міністраў лёгка зразумець: яны атрымалі доказ правільнасці сваёй дактрыны, важкі аргумент у спрэчцы з ідэйнымі праціўнікамі. Альжбеце, якая перайшла з каталіцтва на кальвінства, з’явіўся перад смерцю Бог і паведаміў, што бярэ яе ў сваё царства (каталіцкія тэолагі сцвярджалі, што ўсе пратэстанты, як ерэтыкі і вераадступнікі, пасля смерці трапяць у пекла).

Паранетычныя, кальвінскія ноткі гучаць на працягу ўсёй паэмы Ц. Базыліка: можна пачуць іх у публічным вызнанні веры княгіняй і ў падкрэсліванні добраахвотнасці яе рэлігійнага выбару, заўважыць у апісанні сціплага пахавальнага абраду і ў поўнай адсутнасці ў творы згадак пра чысцец. Цэнтральнае месца ў сістэме пракальвінскай, антыкаталіцкай аргументацыі займае містычная з’ява, якую бачыла Альжбеты Радзівіл.

Выключнае значэнне мае гэтая цудоўная з’ява і для ідэйнай канцэпцыі паэмы. Княгіня вяла набожнае і цнатлівае жыццё, а таму не баялася смерці, яшчэ да скону яна даведалася ад самога Бога, што яе чакае Царства Нябёснае. Гарачая вера абярнулася спакойнай упэўненасцю для гераіні, а для чытачоў – светлай надзеяй, што калі яны будуць наследаваць прыклад Альжбеты Радзівіл, іх таксама чакае збавенне і невымоўная радасць яднання з Богам.

Нагадаем, што разуменне “добрай смерці” чалавекам XVI ст. – чалавекам з глыбока рэлігійнай свядомасцю – значна адрозніваецца ад нашага сённяшняга разумення, у значнай ступені сфармаванага матэрыялістычнай філасофіяй і геданістычнай этыкай. Найлепшая смерць для нас – смерць нечаканая, без пакутаў і болю, на схіле шчаслівага, напоўненага падзеямі жыцця. Згадкі пра смерць засмучаюць нас і палохаюць, мы спрабуем адагнаць іх ад сябе як найдалей (напрыклад, выносім могілкі за межы горада), дэвіз “memento mori” ўспрымаем толькі як заклік жыць больш інтэнсіўна, не адкладаць на заўтра тых радасцяў, якія можна спазнаць яшчэ сёння.

У аўтара, гераіні і тагачасных чытачоў паэмы “Апісанне...” было зусім іншае ўяўленне пра “добрую смерць”, іншае разуменне дэвіза “memento mori”. Хрысціянскае ars moriendi вучыла, што найгоршая смерць для чалавека – нечаканая, да якой ён не паспеў падрыхтавацца: ачысціцца ад грахоў ці хаця б шчыра пакаяцца ў іх. Чалавеку, які не выказаў жалю за свае грахі, пагражае смерць абсалютная, а для праведнага хрысціяніна імгненне скону – толькі пераход да іншай, вышэйшай формы экзістэнцыі, змена часовага пакутлівага існавання на вечнае шчаслівае быццё. З такога погляду на смерць вынікала разуменне жыцця як дарогі да смерці, перыяду выпрабаванняў і вызвалення душы ад грахоў. Пра смерць належала памятаць, каб паспець падрыхтавацца да яе малітвамі і намаганнямі усяго жыцця, не хавацца ад смерці, а выходзіць ёй насустрач з верай і надзеяй на спатканне з Богам. Хрысціянская ars moriendi аказвала на паміраючага моцнае тэрапеўтычнае ўздзеянне: змяншала страх перад смерцю, прывучала ўспрымаць смерць як натуральны элемент быцця (Aries 1992; Nowicka-Jeżowa 1992).

Узнікае пытанне: ці не пярэчыць такому погляду на смерць слёзны смутак па нябожчыцы ў паэме Ц. Базыліка? Ці павінен хрысціянін выказваць скруху па страце блізкай асобы, калі ён ведае, што смерць – не канчатковае знікненне, але пераход да жыцця вечнага?

Плач па нябожчыку тлумачыўся некалькімі прычынамі, галоўнай з якіх быў момант расстання (калі праводзяць у дарогу – таксама плачуць). У меншай ступені адбіваўся страх перад смерцю, спрадвечным ворагам роду чалавечага, і момант невядомасці вынікаў Божага суда над нябожчыкам (шчыры плач блізкіх змываў з ягонай душы частку грахоў).

Плач па Альжбеце Радзівіл у паэме “Апісанне...” не тлумачыцца страхам перад смерцю і трывогай за душу гераіні, ён народжаны выключна перажываннем расстання з княгіняй, стратай пачцівай пані блізкімі і знаёмымі. Гэта слёзы не па Альжбеце, а слёзы тых і па тых, хто застаўся без Альжбеты: вектар скрухі скіраваны не на памерлую, якая прайшла ўсе выпрабаванні і нарэшце далучылася да Бога, а на жывых людзей, якіх яшчэ чакаюць на зямлі цяжкія выпрабаванні:

Ona się do niebieskiej chwały wprowadziła,

Nam wielki płacz i smętek cięzki zostawiła.

Ona tam już rozkoszy zażywa niebieskiej,

A my tu zażywamy w smętku nędze ziemskiej.

(Kot 1956: 143)

Альжбету, якая цяжка захварэла і развітвалася з жыццём у росквіце сіл, не трэба было суцяшаць. Яна сама падбадзёрвала блізкіх і прыяцеляў, часта ўдвая старэйшых за яе, сваімі паводзінамі ўмацоўвала іх у веры:

A gdy ci przychodzili, co ją nawiedzali,

By jej wdzięczną pociechę jako chorej dali,

Ona ich tak wesołym sercem uprzedzała,

Że każdemu o sobie dobrze potuszała,

A co ją mieli cieszyć, to ona cieszyła,

Smętnym ona weselszą dobrą myśl czyniła.

(Kot 1956: 135 – 136)

Ц. Базылік з павагай адзначае, што набліжэнне смерці не выклікала ў княгіні пачуцця страху. Нельга, аднак, пагадзіцца з думкаю М. Владарскага, нібыта Альжбеце Радзівіл была ўласціва прага смерці, як некаторым раннехрысціянскім святым, нібыта расстанне з гэтым светам напаўняла яе пачуццём радасці (Włodarski 1987: 78).

Cupido mortis, ідэал пажадання смерці, з’яўляўся найвышэйшай ступенню авалодання навукай добрага памірання. Смерць у метафізічнай перспектыве бачылася як заканчэнне цяжкага перыяду выпрабаванняў, апошні крок да збавення і сустрэчы з Ісусам Хрыстом. Зразумела, што многія хрысціянскія аскеты, святыя-пустэльнікі імкнуліся прыспешыць гэты крок, як мага хутчэй пакінуць грэшную зямлю і з’яднацца з Госпадам у Царстве Нябесным. Але ў дваццацідзевяцігадовай Альжбеты Радзівіл, маці васьмі дзяцей, не было і не магло быць жадання хутчэй развітацца з гэтым светам – з мужам, дзецьмі, прыяцелямі-аднаверцамі, бо адмаўленне ад выканання сваіх зямных абавязкаў таксама лічылася грахом для хрысціяніна. У адносінах да смерці Альжбета займала пазіцыю пакорлівага, але пасіўнага прымання яе, цалкам пакладаючыся на волю Бога ў вызначэнні часу яе прыходу: “Niech się dzieje wola twa, jam się na cię zdała, / Gotowam żyć i umrzeć, niech będzie co ty chcesz...” (Kot 1956: 135); “<...> Niechajże będzie co ty raczysz, / Wszak czego mnie potrzeba, ty sam lepiej baczysz...” (Kot 1956: 138); “<...> Dziękujmyż Bogu słowy nabożnemi, / Iż nas przez tę noc raczył zachować zdrowemi” (Kot 1956: 139).

Ц. Базылік, паказваючы ў паэме жыццё і смерць княгіні як узор для наследавання чытачам, адначасова падкрэслівае, як сама гераіня імкнулася наследаваць Ісуса Хрыста: не толькі ў жыцці, але і ў смерці. Асабліва выразна выявілася гэта ў апошніх словах Альжбеты, якія яна выгукнула перад сконам:

“Boże, Boże, Boże mój dla syna twojego

Zmiłuj się, nie opuszczaj mnie, stworzenia swego.

Jezu, Jezu wspomoż mię, przyjmi duszę moję,

Ktorą ja już poruczam w święte ręce twoje”.

To rzekla, a natychmiast jej siła ustała,

A ona cichuczko swą duszę Bogu dała

O szostej popołudniu. <...>

(Kot 1956:140)

Словы Альжбеты Радзівіл, з якімі яна даручыла сваю душу Госпаду, відавочна ўзыходзяць да словаў Ісуса Хрыста, прамоўленых ім на крыжы: “Божа Мой! Божа Мой! Навошта мяне пакінуў?” (Мцв., 27,46) і “Айцец, у рукі Твае аддаю дух Мой” (Лк., 23, 46). М. Владарскі на падставе аналізу старапольскіх тэкстаў адзначыў традыцыйнасць ужывання вышэйзгаданых словаў Хрыста ў якасці перадмсяротных хрысціянамі XV – XVI стст., іх свядомае імкненне да таго, каб словы даручэння душы Богу сталіся апошнім уздыхам (Włodarski 1987: 123 – 125). Заўважым, што ў адпаведнасці са зменай сітуацыі і героя, біблейскія цытаты ў паэме Ц. Базыліка істотна перайначаны: Альжбета выказвае цвёрдую надзею, што Госпад яе не пакіне і звяртаецца не толькі да Бога Айца, але і да Ісуса Хрыста.

М. Владарскі лічыць вынікам наследавання паводзінаў Хрыста і адказ Альжбеты Радзівіл на паведамленне пра тое, што падчас яе містычнай мроі муж абедаў: “... Niechaj zdrow je. Mnie już dźiś wezwano / Na on obiad, który mi w niebie zgotowano” (Kot 1956: 139) Польскі даследчык знаходзіць у адказе княгіні “свядомую спасылку на сітуацыю ў садзе, калі Хрыстос, рыхтуючыся да смерці, тройчы звяртаецца да вучняў, якіх пакінуў чуваць і тройчы застаў іх спячымі; тады кажа ім: “Вы ўжо спіцё і адпачываеце; вось надыходзіць гадзіна, і Сын Чалавечы будзе выданы ў рукі грэшнікаў” (Мцв. 26, 45). У адным і другім выпадку асобы, абраныя на чуванне, у найбольш неадпаведны момант адмаўляюцца ад яго на карысць больш прыемных патрэбаў.”(Włodarski 1987: 128). С. Кот, які ўбачыў у рэакцыі Альжбеты праяву рэалізму аўтара і велікадушнасці гераіні (Kot 1956: 117), не заўважыў, на думку М. Владарскага, больш глыбокага сэнсу гэтага эпізоду, яго сувязі з евангельскімі падзеямі. Не заўважаем такой сувязі і мы: цяжка пагадзіцца, што словы Альжбеты вынікалі са свядомага прыпадабнення сваёй сітуацыі да сітуацыі Ісуса Хрыста ў Гефсіманскім садзе. Думаецца, простая трактоўка гэтага эпізоду С. Котам бліжэй да ісціны, чым складаная і штучная М. Владарскага.

З свайго боку падкрэслім мастацкую выразнасць словаў Альжбеты Радзівіл і ўсёй сцэны, дзе рэалізм суседнічае з метафізікай, канкрэтнае жыццёвае здарэнне набывае алегарычнае значэнне. Імкненне пераводзіць жыццёвыя падзеі і з’явы прыроды ў алегарычны план увогуле было ўласціва княгіні, тлумачылася яно як рэлігійным выхаваннем, так і прыроджанай вобразнасцю яе мыслення. Напрыклад, даведаўшыся раніцай 20 чэрвеня (у дзень смерці), што ўзышло сонца, усхваляваная княгіня ўзнялася з ложка і прамовіла:

Wszedł Krystus, ono słońce wiecznej wszechmocności,

Ktore mnie ma domieścić niebieskiej radości,

Już przyszło, aby duszę moję prowadziło,

Nędzę ziemską w niebieską rozkosz przemieniło.

(Kot 1956: 139)

Побач з падрабязным апісаннем абставінаў скону і пахавання Альжбеты Радзівіл шмат месца займаюць у паэме агульныя метафізічныя рэфлексіі на тэму смерці (асабліва на пачатку і напрыканцы твора), дыдактычна-маралізатарскія разважанні пра жыццё, якія ў кантэксце хрысціянскай тэалогіі не вылучаюцца асаблівай арыгінальнасцю (“Апісанне...” перанасычана біблейскімі і сярэдневечнымі хрысціянскімі топасамі). Але значна ажыўляе паэму выяўленне асабістых пачуццяў аўтара, ягоны шчыры жаль з прычыны смерці маладой княгіні:

Ja acz wypowiedzieć swej nie mogę żałości,

Ktora opanowała serdeczne wnętrzności,

Płacz mi przerywa mowę, wszakże ten żal mając,

Tak mowię, oczy smętne łzami oblewając:

O żałosna to słusznie nam godzina była,

Gdy tę świętą panią śmierć z światem rozłączyła.

(Kot 1956: 129)

Два апошнія радкі выконваюць у паэме ролю рэфрэна, але паўтараюцца ў некалькіх варыянтах, што дазволіла аўтару развіваць тэму твора, змяняючы за кожным разам адно-два словы (відавочна, тут праявіліся кампазітарскія здольнасці Ц. Базыліка). Пачыналася паэма радкамі, якія заяўлялі, але не раскрывалі тэму, наўмысна не канкрэтызавалі яе:

O żałosna zaprawdę to nam jest godzina,

Kiedy się pojawiła ta smętna nowina...

(Kot 1956: 127)

Пазней чатач даведваўся, што сумная навіна – гэта смерць княгіні Альжбеты, рэфрэн набываў свой завершаны выгляд, паўтараючыся ў тэксце адзінаццаць разоў. Калі аўтару спатрэбілася напрыканцы паэмы яшчэ раз падкрэсліць сваё асабістае ўзрушэнне і апраўдаць ім магчымыя недахопы твора, ён зноў звярнуўся да рэфрэна, замяніўшы тым разам займеннік “для нас” на “для мяне”:

Ja com słyszał z daleka, z mojej powinności

Pisałem w wielkim smętku i w wielkiej żałości.

Nie dziw, iż ledajako i mniej niż słuszało,

Gdyż mi się wtenczas było wszystko pomieszało.

Bo to dziwnie żałosna mnie nowina była,

Gdy tę święta panią śmierć z światem rozłączyła...

(Kot 1956: 142 – 143)

Выразная прысутнасць аўтара ў паэме, адкрытае выяўленне ім сваіх пачуццяў значна ажыўляла твор, спрыяла актыўнаму чытацкаму суперажыванню. Парадаксальнасць сітуацыі заключалася ў тым, што прысутны на старонках паэмы аўтар адсутнічаў у Вільні ў апошнія дні жыцця Альжбеты Радзівіл, не было яго і на пахаванні. Паводле прызнання самога Ц. Базыліка, асноўнай крыніцай інфармацыі служылі яму чуткі і нататкі відавочцаў (Kot 1956: 142). Такія нататкі, пад назваю “O nieuwiarowaniu śmierci...”, былі знойдзены нядаўна Е. Піражынскім (Karpłuk , Pirożyński 1990: 65 – 91) у тым самым Вольфэнбютэльскім архіве (Германія), дзе калісьці С. Кот знайшоў “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл”.

Празаічны тэкст быў напісаны дзеля выхавання дзяцей Альжбеты кімсьці з пратэстанцкіх дзеячаў, набліжаных да Мікалая Радзівіла Чорнага: С. Зацыусам, М. Чаховічам, Т. Фальконіусам альбо М. Вендрагоўскім. Усе яны прысутнічалі пры апошніх днях княгіні, вялі з ёй натхнёныя тэалагічныя размовы, чулі яе развітальныя словы, двое з іх чыталі казанні на пахаванні Альжбеты. Знаёмства з нататкамі “Пра няўхільнасць смерці” дае падставы сцвярджаць, што Ц. Базылік несумненна скарыстаў іх для напісання сваёй паэмы, адтуль чэрпаў канкрэтныя факты і рэальныя падрабязнасці абставінаў смерці Альжбеты Радзівіл, на падставе дакументальных запісаў будаваў шматлікія маналогі гераіні.

Здавалася б, празаічны твор напісаны на тую ж самую тэму, што і паэтычны, павінен адрознівацца ад апошняга большай дакладнасцю, рэалістычнасцю, прастатой апісанняў. Сапраўды, некаторыя абставіны смерці і пахавання Альжбеты Радзівіл ў празаічных нататках апісаны больш падрабязна, дэталёва, але гэтыя цікавыя падрабязнасці і яскравыя дэталі губляюцца сярод шматлікіх цытат і алюзій з Бібліі, антыкаталіцкіх палемічных выпадаў і разгорнутых тэалагічных разважанняў, якімі перанасыціў свае нататкі экзальтаваны аўтар. Паэма Ц. Базыліка напісана стылем больш стрыманым і ўраўнаважаным, вылучаецца лірызмам, глыбокім аўтарскім суперажываннем лёсу гераіні. Празаічныя нататкі заканчваюцца паведамленнем пра смерць Альжбеты Радзівіл, у вершаваным тэксце апісана яшчэ і пахаванне. З гэтага вынікае, што “Пра няўхільнасць смерці” – не адзіная крыніца інфармацыі, выкарыстаная Ц. Базылікам для напісання паэмы “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл”. Але на падставе параўнання гэтых двух тэкстаў можна меркаваць пра творчы падыход паэта таксама да іншых магчымых крыніц.

Дакументальная аснова з’яўляецца той важнейшай асаблівасцю, якая вызначае фенатып вершаванага твора Ц.Базыліка. Да паэмы з поўным правам можна аднесці словы Е. Піражынскага, сказаныя пра той празаічны допіс: “Дазваляе ён у пэўнай ступені ўгледзецца ў сцэнічнае афармленне апошніх дзён жыцця Альжбеты Радзівіл у ейным віленскім палацы, нават часткова робіць магчымым пазнанне яе псіхалагічнага партрэту. У апісанні знаходзім падрабязнасці, якія дазваляюць убачыць некаторыя аспекты ментальнасці гэтай незвычайнай жанчыны, яе эмацыйныя рэакцыі на розныя здарэнні, адносіны да сям’і, блізкіх, знаёмых, а перадусім своеасаблівую жыццёвую філасофію, вельмі глыбока прасякнутую адчувальнай рэлігійнасцю” (Karpłuk , Pirożyński 1990: 68).

Паэма Ц. Базыліка, напісаная з выпадку смерці Альжбеты Радзівіл, з’яўляецца першым вядомым нам фунеральным творам у польскамоўнай паэзіі Беларусі. Праз некалькі дзесяцігоддзяў надмагільныя надпісы, эпіцэдыумы, ляманты, трэны і іншыя фунеральныя жанры занялі трывалае месца ў літаратуры Вялікага Княства Літоўскага.

Пазнейшыя паэтычныя творы Ц. Базыліка працягваюць тэму смерці, узнятую ў паэме “Апісанне...”. У кнізе Т. Фальконіуса “Другая кніга святога Лукі” (1566) змешчаны верш Ц. Базыліка на герб Мікалая Радзівіла Чорнага (26 радкоў) і прысвячэнне Мікалаю Радзівілу Рудаму (52 радкі). Першы твор адносіцца нібыта да геральдычнай паэзіі, але толькі на самым пачатку аўтар гаворыць некалькі слоў пра радзівілаўскі герб і нават не спрабуе апісаць яго выяву ні ў гістарычным кантэксце, ні ў алегарычным плане, як таго вымагала традыцыя. Паэт адразу паведамляе чытачу, што ўладальнік герба памёр (хоць эпіграмы рэдка пісаліся на гербы памерлых людзей), выказвае жаль з прычыны ягонай заўчаснай смерці і спадзяецца, што справы Радзівіла годныя вечнай славы, а сам ён – Царства Нябёснага. Далей, ужо зусім насуперак канонам геральдычнай паэзіі, Ц. Базылік згадвае смерць жонкі князя і натуральным чынам працягвае паэму “Апісанне...”, быццам і не мінула восем гадоў з дня скону Альжбеты:

A tak nam z świata zeszła, by kwiatek w południe,

Ktory gdy słońce wnidzie, rozkwitnie się cudnie

I kwitnie do wieczora. Lecz ten śmierć urwała

W południe a wieczora doczekać nie dała.

(Kot 1956: 149)

Нават алегарычнае параўнанне Альжбеты з цудоўнай кветкай, якую ў поўдзень жыцця сарвала смерць, выкарыстоўвалася раней у паэме. Зрэшты, паэт не дбаў асабліва пра арыгінальнасць і скончыў свой верш пажаданнем для дзяцей Мікалая і Альжбеты... квітнець, нібы майскія кветкі да вечара.

Верш на герб Мікалая Радзівіла Чорнага, які на першы погляд належыць да геральдычнай паэзіі, насамрэч з’яўляецца, як і паэма “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл”, творам фунеральным. Таксама і прысвячэнне Мікалаю Радзівілу Рудаму мае ў сабе шмат элементаў, уласцівых фунеральнай паэзіі, хоць намінальна адносіцца да паэзіі дэдыкацыйнай. Толькі ў сярэдзіне верша Ц. Базылік непасрэдна звяртаецца да князя, заклікае яго працягваць слаўныя справы памерлага нядаўна брата і, галоўнае, цвёрда трымацца праўдзівай веры:

Że, acz świętej pamięci Pana brata twego

Wziął nam już do żywota onego wiecznego,

Dał cię na jego miejsce, abyś jego chwały

Pomnażał a przy jego słowie tak był stały

Jako i on. <...>

(Kot 1956: 150)

Першая палова, а таксама апошняя частка верша насычана дыдактычнымі разважаннямі пад агульным дэвізам “memеnto mori”: пра немінучасць смерці і неабходнасць падрыхтоўкі да яе, пра сумленныя ўчынкі і шляхі да збаўлення, пра нябёснае жыццё і вечную славу. Штораз паўтараюцца ў розных спалучэннях словы “смерць”, “гроб”, “крэс”, “памяць”, “слава”, “вечнасць”, – твор густа перасыпаны хрысціянскімі топасамі.

Прысвячэнне Мікалаю Радзівілу Рудаму відавочна не адносіцца да ліку лепшых твораў Ц. Базыліка. Празмерны дыдактызм, хаатычнасць кампазіцыі, таўталогія думак і вобразаў вынікалі, напэўна, з недахопу шчырых пачуццяў, з адсутнасці ў аўтара асабістай сімпатыі да князя. Ствараецца ўражанне, што паэт сумняваўся ў здольнасці Мікалая Радзівіла Рудага быць правадыром кальвінізму ў Вялікім Княстве Літоўскім.

Значна цікавейшы верш Ц. Базыліка “Napis na grobie zacnego szlachcica Pawła Secygniowskiego” (1570), які вылучаецца якраз моцнай экспрэсіяй пачуццяў, выразнай аўтарскай сімпатыяй да свайго героя, натхнёнасцю ў раскрыцці тэмы. Польскі шляхціц Павел Сецыгнёўскі праславіўся сваёй мужнасцю і рыцарскімі здольнасцямі ў войнах супраць турак на баку венграў. Услаўляючы ягоныя подзвігі, паэт адно шкадуе, што Сецыгнёўскі аддаў свой жаўнерскі досвед і спрыт на службу чужой бацькаўшчыне:

A jeśli przeciw obcym tak był potężliwy,

Coś się zda, do ojczyzny swej jak był chętliwy?

Bo by ku temu męstwu możność przystąpiła,

Iścieby Ukraina bezpieczniejsza była.

(Kot 1956: 147)

Верш насычаны антычнымі вобразамі, што зусім не было характэрна для ранейшых твораў паэта, прасякнутых біблейскімі матывамі (толькі ў “Апісанні...” аднойчы згадваўся Авідзій). “Надпіс на магіле...” быццам створаны адразу пасля наведвання лекцый па старажытнай міфалогіі, пасля першага прачытання Гамера і Вергілія. Згадваюцца імёны рымскіх багоў (Марса, Тытана), грэцкіх герояў (Тэзея, Пірыта), пад мянушкай польскага Уліса крыецца Яраслаў Ласкі, а самога Паўла Сецыгнёўскага паэт узнагароджвае тытулам Геркулеса.

Гераічныя і патрыятычныя матывы ў творы суіснуюць з танаталагічнымі, побач з вобразам мужнага шляхціца паўстае вобраз ваяўнічай смерці, магутнейшай за татараў і турак. Менавіта яна перамагла непераможнага ў бітвах з ворагамі рыцара, паклала ў труну ягонае цела, затупіла шаблю і дзіду, пакрыла іржой даспехі. Але трыумф смерці – не канчатковы, бо вечную славу асягнулі подзвігі героя, запісаныя “ў каменных кнігах і на цвёрдай скале”, дух апынуўся ў Божых руках і некалі вернецца ў даверанае труне цела.

Верш Ц. Базыліка з’яўляецца класічным узорам надмагільнага надпіса, створанага па антычных канонах, ад першага традыцыйнага радка (“Tu Secygniowski Paweł leży, szłachcic zacny...”) да велічнага фіналу, дзе да шляхты Рэчы Паспалітай прамаўляе з труны сам нябожчык:

Ty cny polski szlachcicze, który żyw zostawasz,

Weźmi ten miecz, weźmi koncerz i ten pewny pancerz,

Weźmi moją kopiją, weźmi i świetny bechterz,

Wsiądź na mój koń, a wejrzy żem już porażony,

Dokończ za mię, com ja był umyślil z mej strony.

Nie mogł mię nieprzyjaciel pożyć czasu wojny,

Nie pożył mię Tatarzyn ani Turczyn zbrojny,

Pożyła mię sroga śmierć z dekretu Bożego.

Toć nie dziw, lecz pokiś wżdy ty wolen od niego,

Czyń mężnie dla ojczyzny, która cię spłodziła,

By się z twych spraw sława jej na wieki szyrzyła.

(Kot 1956: 148)

“Надпіс на магіле зацнага шляхціца Паўла Сецыгнёўскага” належыць да фунеральнай паэзіі, але гэты твор засведчыў наяўнасць у Ц. Базыліка не толькі лірычнага, але і эпічнага таленту, выявіў здольнасці не толькі аплакваць нябожчыкаў, але і ўслаўляць подзвігі герояў. Магчыма, менавіта ў героіка-эпічным кірунку развіваўся далей талент паэта, вынікам чаго быў верш “O zacności herbu Warnia, i o wielkiej dzielności ludzi rycerskich w domu panów Gnoińskich...”, прысвечаны подзвігам паплечніка Паўла Сецыгнёўскага, Крыштафа Гнаінскага. На жаль, апошні вядомы нам вершаваны твор Ц. Базыліка, напісаны недзе на пачатку 70-х гг. XVI ст., да нас не дайшоў. Няма ніякіх звестак пра паэтычную творчасць Ц. Базыліка пазнейшага часу: пра тое, у якім жанры ён пісаў і ці пісаў увогуле. Але калі б з усёй спадчыны Ц. Базыліка да нашага часу захавалася толькі паэма “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл” – імя паэта усё роўна заслугоўвала б быць названым сярод імёнаў лепшых паэтаў Беларусі эпохі Рэнесансу.


І. 5. ПАДАГУЛЬНЕННЕ


З дзейнасцю берасцейскіх і нясвіжскай друкарняў у 50 - 60-х гг. XVI ст. звязаны першы этап развіцця польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу: яе ўзнікненне на хвалі рэфармацыйнага руху.


Першымі ўзорамі друкаванай польскамоўнай паэзіі ў Беларусі сталіся вершаваныя тэксты з пратэстанцкіх канцыяналаў: берасцейскага (1558) і нясвўжскага (1563/1564). Значная частка гэтых тэкстаў была створана на тэрыторыі Беларусі і Літвы, хаця ў не мясцовымі пакуль што аўтарамі. Важнейшая асаблівасць паэтычных твораў з пратэстанцкіх канцыяналаў XVI ст. – іх цесная сувязь з рэлігійным абрадам і музыкай. Сам верш з’яўляўся толькі адной з састаўных частак сінкрэтычнага слоўна-музычнага твора – рэлігійнай песні. Аўтары канцыяналаў бачылі ў песнях сродак рэлігійнага выхавання, маральнага ўдасканалення, найпрасцейшы шлях засваення як старых біблейскіх ісцін, так і новых рэлігійных ідэй. Праз канцыяналы нашыя продкі непасрэдна далучалўся да паэзіі і музыкі, якія раней не займалі прыкметнага месца ў іхнім жыцці.

Прыкладам выкарыстання вершаванай формы не ў рэлігійных, а ў палітычных мэтах з’яўляецца верш А. Валяна “Да Палякаў і да Літвы”, змешчаны ў кнізе А.Ратундуса “Размова Паляка з Ліцвінам” (1564/1565). У сціплым прэфацыйным вершыку, выкліканым да жыцця палемікай паміж С. Ажахоўскім і А. Ратундусам, аўтар здолеў закрануць складаныя праблемы ўзаемаадносін Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага, адлюстраваў незалежніцкія, патрыятычныя настроі, якія існавалі ў беларуска-літоўскім грамадстве напярэдадні заключэння Люблінскай уніі. З мастацкага пункту гледжання паэтычны дэбют А. Валяна ўяўляе сабой тыповы прыклад урачыстага красамоўства, у сваім вершы А. Валян прадэманстраваў не столькі паэтычныя здольнасці, колькі рытарычнае майстэрства, уласцівае будучаму філосафу, тэолагу, дыпламату.

Шырокі спектр палітычных, рэлігійных і маральных праблем закрануты ў ананімнай паэме “Пратэй, або Пярэварацень” (1564), узнікшай у выніку наследавання паэме “Сатыр, або Дзікі чалавек” (1564) Я. Каханоўскага. Паэма, напісаная хутчэй за ўсё эмігрантам-французам Пятром Стаенскім (Статорыусам), адрэдагаваная і выдадзеная палякам Цыпрыянам Базылікам, з’яўляецца самым значным дасягненнем польскамоўнай паэзіі Беларусі 50 – 60-х гг. XVI ст. У напоўненым шматлікімі палітычнымі алюзіямі творы гучыць заклік да грамадскай згоды і рэлігійнай талеранцыі, даецца вострая крытыка тагачасных нораваў і звычаяў шляхты, прадказваецца немінучая дзяржаўная катастрофа. Шматзначны вобраз галоўнага героя – пярэваратня Пратэя, які выступае ў паэме адначасова як паганскі бажок, звычайны шляхціц, паэт-вяшчун і выконвае адразу некалькі функцыяў: апавядальніка ўласнай гісторыі, прамоўцы-рэзанёра і слухача-пераказчыка – робіць гэты твор надзвычай цікавым з мастацкага пункту гледжання. Глыбока ўзнятая ў паэме тэма ўзаемаадносінаў паэта і грамадства і трапная ацэнка творчасці польскіх паэтаў надае “Пратэю...” важнае значэнне ў кантэксце станаўлення літаратуразнаўчай думкі эпохі Рэнесансу.

Бясспрэчна, самай заўважнай постаццю сярод тагачасных польскамоўных творцаў Беларусі быў Цыпрыян Базылік – выдаўца, перакладчык, кампазітар, паэт. Ягоная паэма “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл” вылучаецца сярод іншых фунеральных твораў XVI ст. псіхалагічнай дакладнасцю адлюстравання смерці чалавека, з’яўляецца своеасаблівай паэтычнай хронікай смерці, вершаваным падручнікам ars bene moriendi (навукі добрага памірання). Агульныя метафізічныя рэфлексіі на тэму смерці і дыдактычна-маралізатарскія разважанні пра жыццё ў рэчышчы хрысціянскай тэалогіі перамяжоўваюцца ў “Апісанні...” выказваннем асабістых пачуццяў аўтара, якія прыўносяць у паэму элементы лірызму. Пазнейшыя паэтычныя творы Ц. Базыліка (эпіграма на герб Мікалая Радзівіла Чорнага, прысвячэнне Мікалаю Радзівілу Рудаму, верш “Надпіс на магіле зацнага шляхціца Паўла Сецыгнёўскага”) у той ці іншай ступені працягваюць тэму смерці, якая была для паэта важнейшай нагодай для таго, каб узяцца за пяро. Чалавек у ягоных творах паказаны на парозе вечнасці, у праўдзівым і бязлітасным люстры смерці.

Польскамоўная паэзія ў берасцейскіх і нясвіжскіх выданнях 50 – 60-х гг. XVI ст. мае даволі шырокі жанравы спектр. Ужо ў спеўніку Я. Зарэмбы 1558 г. акрамя рэлігійна-метафізічнай паэзіі (песенных тэкстаў канцыяналу) мы знаходзім прыклады прэфацыйнай паэзіі (прадмова “Да ўсіх, хто любіць Госпада Бога”) і геральдычнай (эпіграма на герб Станіслава Пякарскага). Яшчэ адзін прыклад геральдычнай паэзіі сустракаем на старонках берасцейскай Бібліі (эпіграма на герб Мікалая Радзівіла Чорнага). У дадатку да нясвіжскага канцыянала з’яўляюцца першыя ўзоры рэлігійна-палемічнай паэзіі (“Песня, сабраная з Адкрыцця св. Яна <...> што папа ёсць праўдзівы Антыхрыст, і ўжо дарэмна маем іншага Антыхрыста чакаць”), а філосаф А. Валян, напоўніўшы свой прэфацыйны па функцыі верш “Да Палякаў і да Літвы” актуальным грамадскім зместам, даў першы ўзор палітычнай паэзіі. Палітычнай сатырай з’яўляецца паэма “Пратэй, або Пярэварацень”, у якой гучаць і рэлігійна-палемічныя матывы (больш дакладна жанр гэтага твора вызначаецца як сатыравая паэма). У берасцейскім выданні “Пратэя...” змешчана і некалькі дэдыкацыйных вершаў (ананімнае прысвячэнне Мікалаю Радзівілу Чорнаму, жартаўлівыя звароты да героя паэмы П. Стаенскага і Ц. Базыліка). У творчасці Ц. Базыліка мы знаходзім як выдатныя ўзоры паэзіі фунеральнай (“Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл”, “Надпіс на магіле зацнага шляхціца Паўла Сецыгнёўскага”), так і прыклады геральдычнай (эпіграма на герб Мікалая Радзівіла Чорнага) і дэдыкацыйнай паэзіі (прысвячэнне Мікалаю Радзівілу Рудаму). Характэрна, што віды і жанры паэзіі, рэпрэзентаваныя на старонках берасцейскіх і нясвіжскіх выданняў 50 – 60-х гг. (геральдычная, прэфацыйная і дэдыкацыйная, фунеральная, палітычная, рэлігійна-палемічная) стануцца найбольш папулярнымі і на пазнейшых этапах развіцця польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу.

Хаця значная частка твораў у тыя часы выдавалася ананімна, нам вядомы імёны многіх паэтаў з берасцейска-нясвіжскага асяродку: Я. Зарэмба, С. Зацыус, А. Тшэцескі, Я. Сільвіус, С. Семідаліус, М. Чаховіч, Т. Сакалоўскі (Фальконіус), Т. Хадоскі, А. Валян, П. Стаенскі (Статорыус), Ц. Базылік. З іх толькі Ц. Базылік, А. Тшэцескі ды, напэўна, П. Стаенскі былі сапраўднымі паэтамі, астатнія пакінулі пасля сябе па адным, па два вершы, напісаныя спецыяльна для нейкага канкрэтнага выдання (напрыклад, для берасцейскага альбо нясвіжскага канцыяналаў).

Па роду заняткаў ды па жыццёваму прызванню большасць з пералічаных аўтараў з’яўлялася пратэстанцкімі тэолагамі і прапаведнікамі (кальвінскімі альбо арыянскімі), якія і паэзію разумелі выключна як сродак рэлігійнай прапаганды (альбо палітычнай, як А. Валян). Можна меркаваць, што амаль усе яны былі знаёмыя паміж сабой: як ідэйныя паплечнікі і супрацоўнікі (некаторыя з іх бралі, напрыклад, удзел у падрыхтоўцы да выдання берасцейскай Бібліі 1563 г.) ці як пазнейшыя супраціўнікі (у 1565 г. прыхільнікі арыянскіх ідэяў адышлі ад кальвіністаў, утварыўшы свой асобны збор).

Па паходжанні большасць з іх было палякамі, якія па запрашэнні Мікалая Радзівіла Чорнага альбо па ўласнай ініцыятыве перабраліся ў Вялікае Княства Літоўскае, асеўшы ў Вільні, Бярэсці, Нясвіжы : хто часова, а хто і стала. Эмігранты з Польшчы – вучоныя, літаратары, друкары – ў 50 – 70-х гг. XVI ст. ўнеслі важкі ўклад у развіццё культуры Беларусі і Літвы, таксама як крыху раней гуманісты з Італіі і Германіі ўзбагацілі сваёй творчасцю рэнесансавую культуру Польшчы. Натуральна, што паэты польскага паходжання ў сваіх творах рэпрэзентавалі польскую самасвядомасць, хоць пісалі і выдавалі іх на тэрыторыі Беларусі.

Невядомы аўтар эпіграмы на герб С. Пякарскага з берасцейскага канцыяналу адназначна называе сябе, свайго адрасата і сваіх чытачоў палякамі, ужываючы выразы: “nam wszem Polakom”, “miedzy nami ślachcicy Polskiemi”, “bo w Polszcze to” (Kot 1937: 452). Падобна звяртаецца да сваіх чытачоў і аўтар “Песні, сабранай з Адкрыцця св. Яна...”, змешчанай у дадатку да нясвіжскага катэхізіса: “A tak panowie Polanie / Ocućcie się z tego spania...” (Kawiecka-Gryczowa 1926: 136). Па зместу гэтых вершаў немагчыма здагадацца, што напісаны і выдадзены яны ў Вялікім Княстве. Але наўрад ці іхнія аўтары “забыліся”, што яны не ў Кароне, наўрад ці звярталіся выключна да чытачоў-палякаў. Думаецца, што польскімі шляхціцамі, палянамі яны называлі таксама беларусаў і літоўцаў, а Бярэсце і Нясвіж таксама лічылі Польшчай.

Пра Польшчу піша і аўтар “Пратэя...”, норавы польскай шляхты крытыкуе, талентам польскіх паэтаў захапляецца. Акрамя назвы “Польшча”, якая сустракаецца ледзь не на кожнай старонцы, у паэме ўжываюцца сумежныя паняцці “Карона”, “Рэч Паспалітая”, назва “Вялікае Княства Літоўскае” не сустракаецца ні разу. Праўда, паэт ужывае аднойчы назву “Літва” ў значэнні “народ Княства”, але сам выразна дыстансуецца ад літвінаў, прамаўляючы ад імя палякаў: “Na Litwę narzekamy, Litwa zaś na Lachy, / U obodwu narodów płaczu pełne gmachy” (Proteus 1890: 25). З гэтых радкоў выразна відаць, што для аўтара “Пратэя...” ліцвіны і палякі – два розныя народы. Але памятае ён пра гэта толькі тады, калі гаворыць пра мір і згоду паміж народамі ў складзе адзінай дзяржавы, ва ўсіх іншых выпадках – звяртаецца выключна да палякаў і называе сваю краіну “Польшчай”. Нібыта адчуваючы віну за свой польскі патрыятызм перад гаспадарамі-літвінамі, паэт у дэдыкацыйным вершы Мікалаю Радзівілу Чорнаму тлумачыць адрасату і чытачам сваю пазіцыю:

A iż tu mianowicie do Polaków mówi,

Ty rozumie, którzy są polskiemu królowi

Z łaski bożej poddani, gdziekolwiek mieszkają,

Jeden lud, gdzie jednego wszyscy pana mają.

(Proteus 1890: 2)

Падобнага погляду прытрымлівалася большасць польскамоўных паэтаў Беларусі 50 – 60-х гг. XVI ст. Ц. Базылік удакладняў, праўда, у паэме “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл”, што зацнасць ягонай гераіні вядома не толькі польскаму народу (Альжбета паходзіла са старадаўняга польскага роду Шыдлавецкіх), але таксама і ліцвінскаму (Kot 1956: 129), аднак у пазнейшых творах не ўжываў назваў “Літва”, “Вялікае Княства Літоўскае”: нават у вершах, прысвечаных братам Радзівілам. Затое славіў польскіх Геркулесаў і Улісаў, мужных Лехаў у вершы “Надпіс на магіле зацнага шляхціца Паўла Сецыгнёўскага” і выказваў думку, што калі б ягоны герой, польскі шляхціц Сецыгнёўскі, меў магчымасць служыць уласнай Бацькаўшчыне – Украіна была б у бяспецы (Kot 1956: 146 - 147). Адзначым, што гэты верш надрукаваны праз год пасля таго, як Польшча забрала Ўкраіну ў Вялікага Княства.

Амаль немагчыма знайсці праявы мясцовага патрыятызму ў паэтычных творах з берасцейскіх і нясвіжскіх выданняў эпохі Рэнесансу, альбо хаця б згадкі пра Вялікае Княства Літоўскае. Выразна дамінавала польская самасвядомасць, літаратары польскага паходжання не адчувалі сябе чужынцамі ў Беларусі, не заўважалі “іншасці” краіны і бачылі вакол сябе адно Польшчу, па рознаму – хто вузей, хто шырэй – разумеючы гэтую назву.

Сустракаліся, аднак, рэдкія выключэнні – вершаваныя тэксты, якія хоць у нейкай ступені адлюстроўвалі існаванне незалежніцкіх, патрыятычных настрояў у беларуска-літоўскім грамадстве напярэдадні заключэння Люблінскай уніі. На падставе гэтых вершаў можна меркаваць, што адным з інспіратараў такіх настрояў, іх духоўным натхніцелем з’яўляўся Мікалай Радзівіл Чорны. Віленскі ваявода, як мы ўжо адзначалі, падтрымліваў цесныя сувязі са сваімі братамі па веры ў Польшчы і перацягнуў многіх польскіх рэфармацыйных дзеячаў – вучоных, пісьменнікаў, друкароў – у Вільню ды ў Бярэсце, паспрыяўшы тым самым актыўнаму пранікненню ў Княства польскай культуры. Але ў палітычнай сферы Мікалай Радзівіл Чорны пачуваўся ліцвінам і адстойваў дзяржаўную незалежнасць Вялікага Княства Літоўскага (сімптаматычна, што унія паміж Каронай і Княствам была заключана толькі пасля ягонай смерці).

Пэўна, не толькі сам Мікалай Радзівіл падкрэсліваў сваю ліцвінскасць, але і ягоныя польскія паплечнікі-аднаверцы мусілі ўспрымаць яго як прадстаўніка Княства і лічыцца з палітычнымі перакананнямі правадыра кальвінізму ва Ўсходняй Еўропе. Невыпадкова аўтар “Пратэя...”, прысвяціўшы віленскаму ваяводзе сваю паэму, палічыў патрэбным растлумачыць у дэдыкацыйным вершыку, чаму ён называе ўсіх сваіх чытачоў “палякамі”. Ц. Базылік сваю эпіграму на герб Мікалая Радзівіла пісаў ужо тады, калі ўладальнік герба памёр, таму нічога не мусіў тлумачыць і зусім не згадваў у вершы пра нацыянальную прыналежнасць і палітычную дзейнасць нябожчыка-князя. Затое ананімны аўтар эпіграмы на радзівілаўскі герб у берасцейскай Бібліі, старанна падкрэслівае дзяржаўную прыналежнасць фундатара кнігі:

Takowym teraz Trzy Trąby Książęcia zacnego,

Mikołaia Radziwiła z Księstwa Litewskiego,

Trąbia na wszytki ludzi ięzyka Słowieńskiego,

Aby się chutniey spieszyli do słowa Bożego.

(Biblia 1563: A. 1v).

Віленскі ваявода прычыніўся таксама да з’яўлення палітычнага трактата А. Ратундуса “Размова Паляка з Ліцвінам” і верша А. Валяна “Да Палякаў і да Літвы”, змешчанага ў гэтай кнізе. Абодва творы займаюць адметнае месца ў шматмоўнай літаратуры Вялікага Княства Літоўскага XVI ст., вылучаюцца сваім патрыятызмам і грамадзянскім пафасам, бароняць годнасць тагачасных беларусаў, літоўцаў і ўкраінцаў ад зняваг польскага публіцыста С. Ажахоўскага і ягоных аднадумцаў у Кароне. У сваім вершы А. Валян імкнецца выступаць з пазіцыі аб’ектыўнага суддзі-міратворцы ў спрэчцы двух персанажаў з сачынення А. Ратундуса і ў канфлікце народаў дзвюх краін, але ягоныя сімпатыі выразна на баку Літвы і ліцвінаў, бо “wiedzie Polak z niewolą hańbę na Litwina / A za cnego matki swej niechce go mieć syna” (Rozmowa Polaka 1890: 53). Назва “Літва” згадваецца ў вершы некалькі разоў: у значэнні “Вялікае Княства Літоўскае” і ў значэнні “народ Княства”. А. Валян падкрэслівае, што адказ на сачыненне С. Ажахоўскага “Quincunx...” напісаны ў Княстве, і што ў гэтай краіне хапае мудрых, адукаваных людзей, каб выкрыць памылковасць высноў польскага публіцыста. Патрыятычны пафас верша ўскосна падцвярджае меркаванне некаторых беларускіх вучоных, што А. Валян нарадзіўся не ў Польшчы (у Новым Мясце), як заўсёды лічылася, а ў Беларусі – ў Біюцішках каля Ашмян (Коршунаў 1993: 31).

Верш “Да Палякаў і да Літвы” з’яўляецца адзінай вядомай нам праявай ліцвінскай самасвядомасці ў паэзіі Беларусі 50 – 60-х гг. XVI ст. У пераважнай большасці паэтычных твораў з берасцейскіх і нясвіжскіх старадрукаў назіраюцца праявы польскай самасвядомасці альбо абыякавасць да дзяржаўнай прыналежнасці і нацыянальных адрозненняў. Польскамоўная паэзія Беларусі ў першай фазе свайго развіцця была непарыўна звязана з літаратурай Польшчы, не ўсведамляла сваёй адметнасці нават на рэгіянальным узроўні. Большасць аўтараў паходзіла з Польшчы, не ўкаранілася думкамі і пачуццямі ў палітычных рэаліях Княства, а таму перанесла з сабой на Беларусь сваю – чужую для чытачоў – Бацькаўшчыну. На наступным этапе развіцця адбыўся, аднак, прыход у паэзію мясцовых аўтараў і выявіліся тэндэнцыі да пошукаў уласнай Бацькаўшчыны, выразныя прыкметы ліцвінскага патрыятызму.


Раздзел ІІ У КАНТЭКСЦЕ ПОЗНЯГА РЭНЕСАНСУ:ПОЛЬСКАМОЎНАЯ ПАЭЗІЯ Ў ЛОСКІХ І ВІЛЕНСКІХ ВЫДАННЯХ 70–80 -Х ГГ. XVI СТ.


Эпоха Адраджэння ў беларускай культуры традыцыйна звязваецца з першай трэцяй XVI ст., з імёнамі Ф. Скарыны, Я. Вісліцкага, М. Гусоўскага. Але на першую трэць XVI ст. прыпадае ранняя фаза Рэнесансу, свайго апагею Рэнесанс дасягнуў у беларускай культуры ў 70 – 80-х гг. XVI ст., пра што сведчыць росквіт кнігадрукавання, пашырэнне мецэнацтва, узнікненне літаратурных гурткоў гуманістычнага кірунку. Менавіта ў гэты час з’яўляюцца ў беларускай літаратуры першыя гісторыка-мемуарныя творы (сямейныя запісы Уніхоўскіх, падарожныя дзённікі Ю. Радзівіла і М. К. Радзівіла), першыя драматычныя тэксты (тэатралізаваныя дэкламацыі К. Пянткоўскага), рыцарскія раманы (“Бава”, “Трышчан”), героіка-эпічныя паэмы (творы Ф. Градоўскага, А. Рымшы, Я. Радвана). У грамадстве ўзмацняецца цікавасць да сусветнай і айчыннай гісторыі, у літаратурным ландшафце ўсё больш прыкметнае месца займае паэзія.

Такога яскравага выяўлення нацыянальна-адраджэнскай ідэі, як у неапублікаванай прадмове В. Цяпінскага да “Евангелля” (70-я гг. XVI ст.), беларуская літаратура не ведала да часоў К. Каліноўскага і Ф. Багушэвіча. Адметнай праявай позняга Рэнесансу сталася выданне ў 1588 г. “Статута Вялікага Княства Літоўскага” з патрыятычнай прадмовай Л. Сапегі і вершам А. Рымшы.

Хаця менавіта ў 70 – 80-х гг. XVI ст. у пісьменстве Беларусі з’яўляецца шэраг выдатных помнікаў на старабеларускай мове, але ў паэзіі па-ранейшаму дамінуе польская мова, другое месца займае лацінская. Польская мова ў гэты час ужо не з’яўляецца выключна мовай рэфармацыйнага руху (С. Будны і А. Валян у палеміцы з каталікамі ахвотней карысталіся лацінскай мовай), затое робіцца пасля Люблінскай уніі 1569 г. універсальнай мовай зносінаў паміж рознымі народнасцямі Рэчы Паспалітай.

“Была гэта тыповая для часоў Рэнесансу з’ява, што, хаця ў справах нацыянальных і палітычных пераважаў партыкулярызм, лінгвістычны фактар з’яўляўся элементам, які з’ядноўваў вялікую, складзеную з некалькіх супольнасцяў дзяржаву” (Topolska 1984: 27 – 28).

Як мова міжнацыянальных зносінаў польская мова мае значна шырэйшую сферу ўжывання, чым мова кальвінісцкай прапаганды, паступова яна ператвараецца ў мову па-над канфесійную, зразумелую прадстаўнікам усіх веравызнанняў. Расце яе значэнне як літаратурнай мовы, пашыраецца кола чытачоў польскамоўных тэкстаў. У Вялікім Княстве Літоўскім, а не ў Польшчы былі выдадзены першыя пераклады на польскую мову Цыцэрона, Кальвіна, Э. Ратэрдамскага, А. Фрыча-Маджэўскага, А. Паляка. Заўважым, што пры ўсім пры гэтым, ні ў Княстве, ні ў Кароне польская мова ў той час не мела статуса дзяржаўнай: дзяржаўнымі мовамі там былі адпаведна старабеларуская і лацінская.

Дзякуючы з’яўленню лацінскіх вершаў С. Буднага і паэм Ф. Градоўскага, Я. Радвана, беларускіх вершаў А. Рымшы, паэзія Беларусі ў 70 – 80-х гг. XVI ст. ператвараецца з польскамоўнай ў шматмоўную, але па колькасці апублікаваных твораў польскамоўная паэзія значна апярэджвае лацінамоўную і беларускамоўную.

Пасля таго, як спынілі сваю дзейнасць берасцейскія і нясвіжская друкарні, на тэрыторыі Княства назіралася часовае зацішша ў кнігавыдавецкай справе. Праўда, на пачатку 70-х гг. у Заблудаве працавалі І. Фёдараў і П. Мсціславец, а ў Заслаўі была выдадзена польскамоўная Біблія С. Буднага, але дзейнасць заблудаўскай (кірылічнай) і заслаўскай друкарняў не мела рэгулярнага характару. Невыпадкова раннія паэтычныя творы М. Стрыйкоўскага засталіся ненадрукаваныя, а напісаны на Беларусі “Ганец Цноты” быў выдадзены ў 1574 г. у Кракаве.

Ажыўленне кнігавыдавецкай справы ў Вялікім Княстве Літоўскім назіраецца з сярэдзіны 70-х гг., калі ў Лоску з’явілася замкавая друкарня Я. Кішкі, дзе працаваў спачатку Д. Лэнчыцкі, а потым Я. Карцан.

Паэзія ў лоскіх выданнях прадстаўлена лацінамоўнымі эпіграмамі і прысвячэннямі С. Буднага, Т. Гарлінія, Я. Намыслоўскага; адзіны вядомы нам польскамоўны верш – гэта эпіграма М. Стрыйкоўскага на герб М. Монвіда-Дарагастайскага ў кнізе А. Фрыча-Маджэўскага “Пра выпраўленне дзяржавы” (1577). Можна меркаваць, што ў лоскіх старадруках былі і іншыя польскамоўныя вершы. Усяго на працягу 70 – 80-х гг. лоская друкарня выдала звыш дзесяці кніг на лацінскай і польскай мовах (Kawecka-Gryczowa 1959: 79 – 80, 109 – 111, 145); тыя, што захаваліся да нашага часу, сведчаць пра звычай выдаўцоў змяшчаць напачатку кнігі эпіграму на герб яе фундатара. Напэўна, былі вершы ў польскамоўным выданні трактата Цыцэрона “Пра абавязкі людзей усіх станаў” (1574), як і ў пазнейшых віленскіх перавыданнях гэтага твора. Магчыма, менавіта ў Лоску, а не ў Кракаве выдаў М. Стрыйкоўскі свой вершаваны трактат “Люстра літоўскай хронікі” (1577) і збіраўся пры фінансавай падтрымцы князя Юрыя Алелькавіча выдаць тут паэтычную хроніку “Пра пачатак, паходжанне, адвагу, рыцарскія і грамадзянскія справы слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага...”

Лоская друкарня была друкарняй пратэстанцкай, але, як сведчыць выданне сачыненняў Цыцэрона і А. Фрыча-Маджэўскага, яна не абмяжоўвала сваю праграму выключна рэлігійнай прапагандай. Вакол друкарні ў другой палове 70-х гг. склаўся своеасаблівы літаратурны гурток, куды ўваходзілі С. Будны, А. Валян, М. Чаховіч, Ц. Базылік, С. Кашуцкі, М. Стрыйкоўскі.

На пачатку 80-х гг. Д. Лэнчыцкі і Я. Карцан засноўваюць друкарні ў Вільні, дзе існавалі ўжо з сярэдзіны 70-х гг. друкарні Мамонічаў і М. К. Радзівіла (апошні ў 1586 г. перадаў сваю друкарню Віленскай езуіцкай акадэміі). Менавіта Вільня робіцца з гэтага часу выдавецкім, навуковым і літаратурным цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Як і раней, выдавецкая справа падпарадкоўвалася спачатку мэтам рэлігійнай прапаганды, таму друкарня Мамонічаў спецыялізавалася на праваслаўных кірылічных кнігах, друкарня М. К. Радзівіла – на каталіцкай лацінамоўнай літаратуры, друкарні Д. Лэнчыцкага і Я. Карцана – на пратэстанцкіх польскамоўных і лацінамоўных выданнях. Але разам з богаслужэбнай і рэлігійна-палемічнай літаратурай пачынаюць выходзіць кнігі навуковага і мастацкага зместу; друкарні Д. Лэнчыцкага і Я. Карцана паступова страчваюць свой вузкаканфесійны характар і выдаюць кнігі прадстаўнікоў розных веравызнанняў.

Развіццё польскамоўнай паэзіі ў 80-х гг. XVI ст. звязана пераважна з дзейнасцю друкарняў Я. Карцана і Д. Лэнчыцкага. У тагачасных выданнях Мамонічаў польскамоўныя паэтычныя творы яшчэ не сустракаюцца, а ў выданнях радзівілаўскай друкарні з’яўляюцца толькі ў панегірычных зборніках у гонар Стэфана Баторыя і Жыгімонта Вазы, аснову якіх складалі вершы на лацінскай мове ( “Gratulationes...”, 1579; “Gratulationes...”, 1589). Польскі даследчык З. Новак выказаў меркаванне, што менавіта з друкарні М. К. Радзівіла выйшла ў свет у 1580 – 1581 гг. польскамоўная паэма С. Лаўрэнція “Лямант няшчаснага Рыгора Осціка” (Nowak 1972: 96), але з такой жа доляй верагоднасці можна сцвярджаць, што яна выйшла з друкарні Я. Карцана.

Я. Карцан, якога А. А. Анушкін трапна назваў віленскім Альдам Мануцыем за ягоную любоў да антычнай літаратуры і гуманістычны накірунак дзейнасці (Анушкін 1970: 80), займае першае месца сярод друкароў Княства па колькасці выдадзеных кніг, і па разнастайнасці іхняга зместу. Як і ў лоскіх выданнях, Я. Карцан у сваіх віленскіх друках змяшчаў звычайна эпіграмы на герб фундатара кнігі, вершаваныя прысвячэнні і прадмовы да чытача. Напрыклад, у кнізе М. Т. Цыцэрона “Пра абавязкі” (Вільня, 1583) змешчана вершаваная прадмова С. Грахоўскага, у кнізе Э. Ратэрдамскага “Хрысціянскае рыцарства” (Вільня, 1585) – ананімныя эпіграмы на гербы Крыштафа Радзівіла, Валентыя Раўнацкага і Марціна Палонскага, у кнізе C. Высоцкага “Нябесныя весніцы” (Вільня, 1588) – ананімная эпіграма на герб Катажыны з Тэнчынскіх. Найбольш значным літаратурна-мастацкім выданнем Я. Карцана 80-х гг. з’яўляецца зборнік, прысвечаны памяці памёрлага ў 1584 г. віленскага ваяводы Мікалая Радзівіла: “Радзівіліяда ...” (Вільня, 1588). Акрамя лацінамоўнай паэмы Я. Радвана “Радзівіліяда... альбо пра жыццё і справы... князя Мікалая Радзівіла” ў кнігу ўвайшлі празаічныя прысвячэнні Я. Абрамовіча, А. Валяна, Я. Руцкага, лацінамоўныя вершы Я. Радвана, П. Раізіуша, польскамоўныя вершы-прысвячэнні Я. Казаковіча і ананімны верш на польскай мове “Слава на шчаслівую перамогу князя Мікалая Радзівіла” (Е. Юшыньскі, а ўслед за ім З. Флорчак лічаць аўтарам гэтага верша Андрэя Сапегу (Juszyński 1820: 2, 163; Fłorczak 1967: 243), хаця ёсць больш падстаў меркаваць, што твор выйшаў з-пад пяра Я. Казаковіча).

Д. Лэнчыцкі спецыялізаваўся ў асноўным на выданні рэлігійна-палемічных сачыненняў на лацінскай і польскай мовах (пратэстантаў, каталікоў, а пазней і уніятаў), але надрукаваў у 80-х гг. і некалькі значных паэтычных твораў: лацінамоўную паэму Ф. Градоўскага “Апісанне маскоўскага паходу князя Крыштафа Радзівіла” (Вільня, 1582) ды польскамоўную паэму А. Рымшы на гэтую ж тэму “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла” (Вільня, 1585). У апошнім выданні акрамя паэмы А. Рымшы змешчаны таксама вершы на лацінскай і польскай мове А. Рымшы, Я. Радвана, Я. Казаковіча і паэта, што схаваўся за крыптанімам “M. J” (магчыма, гэта быў М. Стрыйкоўскі). На нашу думку, менавіта ў друкарні Д. Лэнчыцкага была надрукавана ананімная антыкаталіцкая паэма “Апалагетык, гэта ёсць Абарона канфедэрацыі” (1582 г; месца выдання на вокладцы не пазначана).

Прысутнасць у выданнях паэм А. Рымшы і Я. Радвана вершаў іншых аўтараў выразна сведчыць пра цесныя творчыя кантакты паміж тагачаснымі літаратарамі, пра існаванне ў 80-х гг. віленскага гуртка паэтаў (Ф. Градоўскі, А. Рымша, Я. Радван, Я. Казаковіч) накшталт берасцейскага 60-х гг. і лоскага 70-х гг. Пра гэта ж сведчаць і згадкі А. Рымшы пра Ф. Градоўскага (Rymsza 1972: 140 – 141), Я. Казаковіча пра А. Рымшу (Rymsza 1972: 135 - 136) на старонках “Дзесяцігадовай аповесці...”, прысвячэнне шэрага твораў тым самым мецэнатам – Радзівілам біржайскай лініі.

Разгледзім у другім раздзеле працы найбольш значныя творы польскамоўнай паэзіі Беларусі 70 – 80-х гг. XVI ст.: паэтычную спадчыну М. Стрыйкоўскага, паэму С. Лаўрэнція “Лямант няшчаснага Рыгора Осціка”, ананімную паэму “Апалагетык, гэта ёсць Абарона канфедэрацыі”, паэму С. Кулакоўскага “Чалавечы век” і “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла” А. Рымшы.


ІІ. 1. ПАЭТЫЗАЦЫЯ ГІСТОРЫІ Ў ТВОРЧАСЦІ М. СТРЫЙКОЎСКАГА


Важкі ўклад у развіццё польскамоўнай паэзіі Беларусі ў 70 – 80-х гг. XVI cт. зрабіў Мацей Стрыйкоўскі (1547 – каля 1590) – адзін з першых гісторыкаў Усходняй Еўропы, аўтар знакамітай “Kroniki Polskiej, Litewskiej, Żmódzkiej i wszystkiej Rusi”. Паляк па паходжанні (нарадзіўся ў Стрыкове каля Лэнчыцы), ён у 17-гадовым узросце ўпершыню трапіў у Вялікае Княства Літоўскае і па ўласным жаданні стаўся ліцвінам (gente Polonus, nation Lituanus), услаўляючы новую Айчыну ў сваіх творах, народжаных на сумежжы гісторыяграфіі і паэзіі.

Бясспрэчна, М. Стрыйкоўскі з’яўляецца самай прыкметнай постаццю сярод польскамоўных паэтаў Беларусі эпохі Рэнесансу, яму прысвечана звыш 160 навуковых артыкулаў у польскім, літоўскім і расійскім друку і чатыры манаграфіі (Рогов 1966; Karpłuk 1977; Radziszewska 1978; Wojtkowiak 1990). З беларускіх даследчыкаў да спадчыны М. Стрыйкоўскага звярталіся М. Улашчык, М. Ермаловіч, Г. Каханоўскі, В. Чамярыцкі; артыкул пра аўтара “Хронікі...”ёсць у біябібліяграфічным слоўніку “Беларускія пісьменнікі” (Mельнікаў 1995: 434 – 436), але найбольш поўна ягоныя жыццё і творчасць пададзены ў артыкуле А. Семянчук “Мацей Стрыйкоўскі ў Вялікім Княстве Літоўскім”, дзе ўлічаны найноўшыя замежныя матэрыялы (Семянчук 1995: 2 – 10).

Аднак да гэтага часу ні ў айчынным, ні ў замежным друку не з’явілася ніводнага спецыяльнага даследавання, прысвечанага паэзіі М. Стрыйкоўскага, вучоных цікавіў у першую чаргу ягоны гісторыяграфічны набытак. Пераважная большасць артыкулаў напісана пра М. Стрыйкоўскага не філолагамі, а гісторыкамі, якія ўспрымалі яго як храніста, што без патрэбы ўпрыгожваў свае працы вершаванымі ўстаўкамі, кампенсуючы недахоп фактаў багатай фантазіяй. “Ва ўмовах сінкрэтызму навук і мастацтваў XVI ст. было цалкам натуральна, што гісторык імкнуўся свайму апавяданню надаць дасканалыя літаратурныя формы.<...> Таму і ў Стрыйкоўскага мы назіраем (асабліва ў ягоных вершаваных творах) пагоню за літаратурнай прыгажосцю коштам гістарычнай дакладнасці” (Семянчук 1995: 3 – 4). Нават паэт У. Сыракомля крытычна ацэньваў схільнасць М. Стрыйкоўскага да вершавання: “...Ён думаў, што гісторыю можна пісаць гэтаксама, як і паэму, толькі па Боскім прызначэнні, і таму звяртаўся да выдумак кожны раз, калі сур’ёзныя даследаванні не маглі давесці яго да мэты. Ягоныя сачыненні ўяўляюць сабой недарэчную сумесь ісціны і казак, цікавых звестак і памылковых здагадак, прозы і вершаў – часам цудоўных, а часам пасрэдных” (Кондратович1862: 2, 171).

Такім чынам, няўвага літаратуразнаўцаў да Стрыйкоўскага тлумачылася адносінамі да яго як да гістарыёграфа, а насцярожанасць гісторыкаў выклікалі паэтычныя ўпадабанні Стрыйкоўскага (беларускіх і літоўскіх філолагаў акрамя таго стрымлівала польскае паходжанне пісьменніка, а польскіх – ахалоджвала беларуска-літоўская тэматыка ягоных твораў).

Сапраўды, цяжка аддзяліць паэтычную частку спадчыны М. Стрыйкоўскага ад гістарыяграфічнай, хаця асобныя ягоныя вершы (палітычныя, фунеральныя, прэфацыйныя) не пераплецены ў адно з навуковай прозай і з’яўляюцца цалкам самастойнымі творамі. Уклад гэтага арыгінальнага творцы ў развіццё польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу вымяраецца не толькі каштоўнасцю ягоных паэтычных твораў, але і значнасцю ягоных гістарыяграфічных ідэяў.

Разглядаючы эвалюцыю творчасці М. Стрыйкоўскага, мы абапіраліся толькі на тыя тэксты, што захаваліся да нашага часу: у сваёй “Хроніцы...” пісьменнік згадвае шэраг невядомых даследчыкам твораў, якія ён нібыта напісаў, альбо меўся напісаць (Stryjkowski 1846: I, XIV – XV). У першую чаргу нас цікавяць, безумоўна, творы, напісаныя падчас побыту пісьменніка ў Вялікім Княстве Літоўскім і прысвечаныя гісторыі гэтай дзяржавы. Звесткі пра жыццё М. Стрыйкоўскага падаюцца намі паводле вершаванай аўтабіяграфіі пісьменніка “Maciej Stryjkowski Osostevicus, sam o sobie i przygodach swoich w zwiedzeniu rozmaitych krain świata”, змешчанай у “Хроніцы...” (Stryjkowski 1846: I, XIІІ – XХІІ), удакладняюцца паводле манаграфіі З. Вайткавяка (Wojtkowiak 1990).

На землях Княства М. Стрыйкоўскі ўпершыню з’явіўся ў 1563 г. і знаходзіўся тут з невялікімі перапынкамі да 1574 г.: служыў у войску, маляваў планы мясцовасцяў і схемы замкаў, вывучыў беларускую і рускую мовы, браў удзел у сутычках з маскоўскімі атрадамі на тэрыторыі Беларусі і ў вылазках углыб Масковіі. Лівонская вайна не толькі прадвызначыла вобраз жыцця М. Стрыйкоўскага, але і сталася тэмаю аднаго з першых паэтычных твораў: паэмы “O porażeniu 30 000 Moskwy z kniaziem Piotrem Szujskim ... nad rzeką Ułą ... r. 1564”. Гэтая невялікая паэма (500 радкоў) дайшла да нас у недатаваным рукапісы, які захоўваецца ў фондзе І. Анацэвіча ў Пушкінскі Доме (Николаев 1983: 140 – 157). Можна меркаваць, што напісана яна была неўзабаве пасля бліскучай перамогі гетманаў М. Радзівіла Рудага і Р. Хадкевіча над ваяводам П. Шуйскім. Напэўна, рукапіс быў неўзабаве аўтарам згублены і забыты: сам М. Стрыйкоўскі пра існаванне паэмы нідзе не згадвае, а ў “Хроніцы...” пра бітву над ракой Ула змешчаны празаічны раздзел. У ранні перыяд творчасці, у 1572 г. быў напісаны і верш “O wolności ślachty polskiej, jakiej nie masz pod słońcem świata”, знойдзены і апублікаваны польскай даследчыцай Ю. Радзішэўскай (Stryjkowski 1978: 605 – 606).

Падчас службы ў віцебскім гарнізоне ў 1570 – 1573 гг. М. Стрыйкоўскі працаваў над трактатам “Sarmatiae Europeae Descriptio”, які потым прыўлашчыў і выдаў у 1578 г. пад сваім імем ротмістр-італьянец А. Гвагнін. Мяркуючы па плагіятарскім выданні А. Гвагніна (Gwagnin 1578), у першым гістарычным сачыненні М. Стрыйкоўскага не было вершаў, хоць у гэта цяжка паверыць: усе іншыя творы пісьменніка альбо цалкам вершаваныя, альбо змяшчаюць паэтычныя ўстаўкі. Напэўна, яшчэ ў Віцебску ў М. Стрыйкоўскага з’явілася задума і першыя накіды вершаванага трактата “Goniec Cnoty do prawych ślachciców...”, пазней дапрацаванага і выдадзенага ў Кракаве.

Лёс ранніх твораў М. Стрыйкоўскага, якія засталіся ў рукапісным выглядзе і былі згублены альбо ўкрадзены, выразна сведчыць пра адсутнасць у маладога аўтара сувязяў з мясцовымі друкарнямі – на той час пераважна пратэстанцкімі, вузкаканфесійнай накіраванасці. Не адразу навуковыя здольнасці і літаратурны талент маладога паляка былі заўважаны беларуска-літоўскімі магнатамі, якія аказвалі падтрымку, у асноўным, рэлігійна-прапагандысцкай дзейнасці, а не гістарычным даследаванням.

Першымі мецэнатамі М. Стрыйкоўскага на Беларусі сталіся прадстаўнікі роду Хадкевічаў, хаця невядома, ці меў паэт ад гэтага нейкую матэрыяльную карысць ці толькі маральную падтрымку. На пачатку 1574 г. пісьменнік выязджае ў Кракаў і выдае там адразу дзве кнігі: панегірычную паэму “Przesławnego wjazdu do Krakowa i pamięci godnej koronacyjej Henryka Walezyjusza opisanie ...”, з прысвячэннем гарадзенскаму старасту А. Хадкевічу, і вершаваны трактат “Goniec Cnoty do prawych ślachciców...”, з вершам “Napis na grobie ... Grehora Chodkiewicza ... hetmana Wielkiego Księstwa Litewskiego”.

“Ганец Цноты...” – наступны пасля “Апісання Еўрапейскай Сарматыі...” крок М. Стрыйкоўскага на шляху да стварэння манументальнай хронікі Ўсходняй Еўропы. Першая частка кнігі, з першага па шосты раздзел, уяўляе сабой дыдактычна-маралізатарскі трактат у форме вершаванай алегорыі: Цнота выпраўляе сваю сястру, Праўду, да ўсіх шляхціцаў Рэчы Паспалітай, каб распавесці ім, у чым сутнасць сапраўднага шляхецтва. Аднак аўтару хутка надакучваюць гульні ў алегорыю і ён пачынае прамаўляць, фактычна, ад свайго ўласнага імя, прыўносіць у твор выразныя аўтабіяграфічныя акцэнты. Калі прыгадаць, што М. Стрыйкоўскі не мог пахваліцца радавітасцю, багаццем ды моцным здароўем, робіцца зразумела, чаму паэт пагардліва ставіцца да шляхецтва з паходжання: “ Próżno wspominasz dziadów i pradziadów, / I triumphy ich, jak dostali herbów, / Boć sromothna rzecz zdobić się cnym przodkiem, / Będąc wyrodkiem” (Stryjkowski 1846: II, 507); зразумела, чаму ён з запалам асуджае набыццё шляхецкіх годнасцяў за грошы: “Nie mogąc łotra bogactwa uslachcic, / Ni herby kupne, gdyż sam prawie jest nic” (Stryjkowski 1846: II, 488); зразумела, чаму ён кпіць з фізічнай сілы як з уяўнай прыкметы шляхецтва: “Boćby i ów chłop z drągiem na mixtacie, / Stąd był slachcicem, mój cnotliwy bracie, / Albo niedzwiedzia, by się z nim skosztował, / Slachcicemby zwał” (Stryjkowski 1846: II, 490). Затое пісьменнік, які паходзіў хутчэй за ўсё з мяшчан, з сатысфакцыяй апісвае выпадкі, калі выхадцы з народу – дзеці муляроў, цесляў, краўцоў – за свае заслугі перад Айчынай атрымлівалі шляхецкі герб і дасягалі высокіх дзяржаўных пасадаў: “Wszak ich wiele jest co z domu małego / Wyszli ku górrze, są rodu wielkiego, / Za wierność, dzielność, za rycerskie cnoty, / Wzięli klejnoty” (Stryjkowski 1846: II, 509). Характэрна, што паэт прысвячае асобны раздзел услаўленню навук і мастацтваў і залічвае пісьменніцкую дзейнасць да шляхецкіх заняткаў – насуперак сярэднявечным уяўленням, паводле якіх пісанне кніг лічылася прэрагатывай духоўнага саслоўя.

Свае дыдактычна-маралізатарскія разважанні М. Стрыйкоўскі падмацоўвае выказваннямі антычных філосафаў і паэтаў (Платона, Арыстоцеля, Дыягена; Гамера, Вергілія, Авідзія і інш.), прыкладамі са старажытнагрэцкай і старажытнарымскай гісторыі (ледзь не на кожнай старонцы першай часткі кнігі сустракаюцца імёны Геркулеса, Гектара, Аякса, Ганібала, Аляксандра Македонскага), радзей спасылаецца на Біблію. Другую частку кнігі, прысвечаную гісторыі Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага, аўтар таксама прапануе разглядаць у якасці пацвярджэння ягоных дыдактычна-маралізатарскіх высноў, як красамоўныя прыклады гераізму продкаў і своеасаблівы падручнік цнотаў: “Ale nie szukaj w narodach postronnych, / Mieli Sarmate tym dosyś podobnych...” (Stryjkowski 1846: II, 514).

І сапраўды, сёмы раздзел – “O krolach polskich, i wywodzie sławnego narodu sarmackiego” – гэта хутчэй каталог пануючых асобаў і іхніх подзвігаў, чым сапраўдная гістарычная хроніка Польшчы. Падрабязна спыняецца М. Стрыйкоўскі толькі на панаванні Жыгімонта Аўгуста і на падзеях Лівонскай вайны, выказваючы незадавальненне ходам ваенных дзеянняў і занепакоенасць лёсам Княства:

Nie tak wżdy długo z Troją wojnę Grek miał,

Wżdy swego dowiódł, nasz nic nie dokonał,

Któż był w tym winien, niech kto inszy sądzi,

Snadź ten co rządzi.

Skarb w księstwie zniscczon, chłopek nędzny piszczy,

Żołnierz go głodny gdy nie płacą niszczy,

Moskal się rozmógł na Rusi powoli,

Co nas dziś boli.

(Stryjkowski 1846: II, 525)

Найбольш цікавым і арыгінальным раздзелам кнігі з’яўляецца восьмы: “Wywód krótki a dostateczny sławnego narodu litewskiego, przed tym nigdy od żadnego nie opisany”. Тэматычная навізна, кампазіцыйная ўскладнёнасць і вялікі аб’ём гэтага раздзела, дазваляюць разглядаць яго як самастойны твор, а не толькі як дадатак да асноўнай дыдактычна-маралізатарскай часткі. Наватарства “Вываду...”, ягонае адметнае месца не толькі ў структуры кнігі, але і ў кантэксце усёй тагачаснай літаратуры выдатна адчуваў сам аўтар, параўноўваючы сваю ролю першаадкрывальніка гісторыі Вялікага Княства Літоўскага з роляй Гамера і Вергілія:

Trojanie naleźli Homera zacni,

Także Grekowie w rycerstwie cnym zacni,

Eneas, Turnus sławy swej patrona,

Mają Marona.

Tak też wirsz mój mdły Apollo pobudził,

K sławie cnej Litwy bych inszych przyłudził,

By męstwo ich mędrszym piórem spisali,

Mnie nie łajali.

Bom ja tu sobie sam torował drogę,

Gdyż żaden nie szedł przedemną, rzeć mogę.

(Stryjkowski 1846: II, 539)

Перад пачаткам раздзела аўтар змясціў два вершы, у якіх прадстаўлена тэма і выяўлена патрыятычная ідэя твора: “Do czytelnika przedmowa” i “Na herb przesławny Wielkiego Księstwa Litewskiego”. У асноўнай частцы М. Стрыйкоўскі сцісла распавёў гісторыю Княства ад з’яўлення Палемона да панавання Генрыха Валуа; заканчваўся “Вывад...” услаўленнем нядаўна абранага караля і заклікам да беларуска-літоўскай шляхты бараніць сваю Айчыну ад ворагаў.

Напрыканцы кнігі былі змешчаны фунеральныя вершы М. Стрыйкоўскага “Napis na grobie ... Grehora Chodkiewica...” і “Narzekanie na nieustawiczność wszelkich spraw i przeciwności przedsięwzięcia ludzkiego”, а таксама рэкамендацыйны вершык Станіслава Лясніцкага “Do czytelnika”. Знаёмячы з кнігай М. Стрыйкоўскага чытача, С. Лясніцкі падкрэсліваў заслугі паэта ў адкрыцці гісторыі Старажытнай Літвы: “...Żaden wprzód niechodził, / Ni na to co on wywiódł jako żyw nie godził” (Stryjkowski 1846: II, 563).

У мастацкіх адносінах “Ганец Цноты” – твор, безумоўна, недасканалы. Па-сутнасці, М. Стрыйкоўскі змясціў пад адной вокладкай два самастойныя творы: маральна-дыдактычны трактат “Ганец Цноты да сапраўдных шляхціцаў” i гістарычную хроніку “Учынкі сарматаў і каралёў польскіх і іх народа слаўнага вывад”, дарэмна намагаючыся звязаць іх у адно цэлае. У выніку першая частка кнігі атрымалася задоўгая як для алегарычнай паэмы, а другая частка – закароткая як для гістарычнай хронікі. Зрэшты, і ў першай і другой частцы яскрава выявілася такая негатыўная азнака стылю пісьменніка, як таўталагічнасць, характэрная для большасці ягоных твораў.

Але для далейшай творчай эвалюцыі М. Стрыйкоўскага “Ганец Цноты” меў выключнае значэнне: у гэтай кнізе 27-гадовы аўтар, прадэманстраваўшы зайздросную эрудыцыю, выклаў свае палітычныя погляды і этычныя перакананні, выказаў і абгрунтаваў ідэю напісання грунтоўнай гістарычнай хронікі Вялікага Княства Літоўскага.

Перш чым распачаць працу над хронікай, М. Стрыйкоўскаму давялося ўзяць удзел у пасольстве Анджэя Тараноўскага ў Турцыю (верасень 1574 г. – красавік 1575 г.). Творчым вынікам падарожжа стаўся вершаваны трактат “O wolności Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego a o srogim zniewoleniu inszych królestw pod tyrańskim jarzmem Tureckim...” (Кракаў, 1575). Паспрабаваўшы свае сілы ў гістарычнай і маральна-дыдактычнай паэзіі, М. Стрыйкоўскі звярнуўся гэтым разам да паэзіі палітычнай, выявіўшы зацікаўленасць не толькі легендамі і паданнямі сівой даўніны, але і актуальнымі праблемамі сучаснасці. Адзначым таксама сталую любоў паэта да прэфацыйных вершаў: у кнізе змешчана ажно шэсць вершаваных зваротаў аўтара да чытача. Недзе ў гэты час было напісана М. Стрыйкоўскім і невялікае празаічнае сачыненне “O wzięciu Konstantynopola, albo Carygroda ... przez Mahometa Wtórego, carza Tureckiego roku 1453...”, устаўленае пазней у рукапісную хроніку.

Наведванне легендарных мясцінаў Грэцыі і Блізкага Ўсходу ўмацавала ў пісьменніку “комплекс Гамера”, натхніла на ажыццяўленне даўняй задумы: узняць з праху забыцця гісторыю Старажытнай Літвы. Пасля непрацяглага побыту ў Польшчы і Жамойці, М. Стрыйкоўскі вяртаецца на Беларусь, дзе жыве з 1576-га па 1578-ы год пры двары князёў Алелькавічаў у Капылі і Слуцку. З боку Юрыя Алелькавіча польскі перасяленец атрымаў падтрымку сваіх амбіцыйных намераў і, што самае галоўнае – дазвол на карыстанне з княскай бібліятэкі, дзе знайшоў багаты дакументальны матэрыял і беларуска-літоўскія летапісы, так неабходныя яму для працы.

Другі беларускі перыяд у творчасці М. Стрыйкоўскага аказаўся надзвычай плённым. Каб аддзячыць сваім мецэнатам-апекунам, Юрыю, Сімяону і Аляксандру Алелькавічам, паэт піша і потым выдае вялікі верш “Na herb W. Księstwa Litewskiego Pogonia i... książąt Słuckich... z krótkim wypisaniem ich narodu sławnego” (Б. м., каля 1576 г.). Гэты твор можна разглядаць і як разгорнутую эпіграму на герб, і як вершаваную генеалогію, і нават як кароткую гістарычную хроніку, але найбольш дакладна будзе назваць яго чарговым вершаваным каталогам ( гэтым разам – подзвігаў і заслугаў роду Алелькавічаў), які выйшаў з-пад пяра М. Стрыйкоўскага. Польскія даследчыкі не згадваюць гэты верш сярод іншых твораў М. Стрыйкоўскага (Karpłuk 1977: 11 – 16; Wojtkowiak 1990: 180 – 186), альбо блытаюць яго з вершам “На слаўны герб Вялікага Княства Літоўскага” з кнігі “Ганец Цноты” (Bibliografia 1965: 3, 296 – 299)..

Менш прэтэнцыёзны па задуме, але затое больш дасканалы па выканнні верш М. Стрыйкоўскага “Na też Leliwe”. Гэта эпіграма на герб Мікалая Монвіда-Дарагастайскага змешчана ўслед за лацінамоўнай эпіграмай С. Буднага ў кнізе А. Фрыча-Маджэўскага “O naprawie Rzeczypospolitej” (Лоск, 1577). Факт з’яўлення верша М. Стрыйкоўскага ў першым польскамоўным выданні знакамітай працы сведчыў пра наяўнасць сувязяў пісьменніка з лоскай друкарняй і Я. Карцанам: у навукова-папулярнай літаратуры можна сустрэць нават згадку пра сяброўства М. Стрыйкоўскага з С. Будным (Тарасов 1984: 80). Магчыма, менавіта ў Лоску, а не ў Кракаве выдаў М. Стрыйкоўскі верш “На герб В. Княства Літоўскага ... і князёў Слуцкіх... Пагоня” і наступнае сваё сачыненне: “Zwierciadło Kroniki litewskiej...” (1577). На жаль, ніводнага экзэмпляра кнігі не захавалася, але на падставе пазнейшага перадруку Самуіла Доўгірда – “Genealogia, albo krótkie opisanie Wielkich Książąt litewskich a ich wielkich a mężnych spraw wojennych” (Любча, 1626) – можна меркаваць, што гэта была перапрацоўка восьмага раздзела “Ганца Цноты” (сачыненне М. Стрыйкоўскага ў апрацоўцы С. Доўгірда рыхтуецца цяпер да выдання З. Вайткавякам і А. Семянчук).

Першы варыянт гістарычнай хронікі пад назваю “O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego, przedtym nigdy od żadnego ani kuszone, ani opisane, z natchnienia Bożego a uprzejmie pilnego doświadczenia”, над якім М. Стрыйкоўскі натхнёна працаваў падчас побыту пры двары князя Юрыя Алелькавіча, застаўся няскончаным і не быў апублікаваны – відаць, з прычыны раптоўнай смерці мецэната-апекуна ў 1578 г. Рукапіс захаваўся да нашых дзён, але доўгі час уважаўся за рукапіс надрукаванай пазней “Хронікі...” і таму не выклікаў асаблівай цікавасці ў даследчыкаў. Толькі ў 1978 г. Ю. Радзішэўская выдала гэты твор М. Стрыйкоўскага паводле рукапісу з Нацыянальнай бібліятэкі ў Варшаве (Stryjkowski 1978).

Пачыналася сачыненне М. Стрыйкоўскага з адрасаванай князю Юрыю празаічнай прадмовы, у якой аўтар пераконваў свайго мецэната, а таксама будучых чытачоў у карыснасці гістарычных ведаў, наракаў на адсутнасць уласнай хронікі ў слаўнага ліцвінскага народу і абяцаў прыкласці ўсе сілы, каб такая хроніка нарэшце з’явілася. У прадмове чуваць водгукі ідэяў, выказаных пісьменнікам яшчэ ў “Ганцы Цноты”, згадваецца і сам твор, як першая спроба ўзнавіць багатую гісторыю Княства, вынесці з цемры на дзённае святло слаўныя подзвігі старажытных ліцвінаў. Дасягнуць мэты аўтар спадзяецца ў новым творы, значна большым па аб’ёму і па шырыні ахопу матэрыялу: “Najdziesz tu, Miłościwe Książę, litewskie mocne Herkulesy, przeważne, dzielne Hektory, śmiałe Achillesy i stałe Epaminondy, Agezylausy przemyślne, mężne Anibale i fortelem chytre Ulissesy. Będziesz też miał przed oczyma książąt litewskich w tejże familijej swojej, sprawiedliwe Arystdesy i Trajany roztropne, i mądre Temistoklesy, i inszych tym podobnych wiele nasławniejszych, mężnych książat, których sprawy, gdy inszy czytają, przykładów cnót s nich się uczą” (Stryjkowski 1978: 37).

У чарговы раз М. Стрыйкоўскі прыпадабняе князёў літоўскіх да антычных герояў, гісторыю Вялікага Княства Літоўскага параўноўвае з гісторыяй Грэцыі і Рыму, а сабе адводзіць “сціплую” ролю Гамера. Асноўныя тэзісы празаічнай прадмовы-прысвячэння паўтараюцца ў вершаванай інвакацыі “Wojny i mężów wskrzeszam...” (адзначым, што аўтар звяртаецца за дапамогай спачатку да хрысціянскага Бога і толькі потым да антычных музаў), на пачатку першага раздзела (“Muza niech Homerowa sławi Trojańczyki...”), у прэфацыйным вершы “Do łaskawego czytelnika” і ў многіх іншых месцах твора.

Пасля Гамера М. Стрыйкоўскі са старажытных паэтаў найчасцей згадвае Вергілія, які “ўваскрасіў” у сваёй “Энеідзе” легендарную гісторыю заснавання Рыма ўцекачом з Троі Энеем. Ю. Радзішэўская выказала меркаванне, што ў М. Стрыйкоўскага была нават задума на ўзор “Энеіды” напісаць “Палеманііду” (Radziszewska, Warszawa1978: 9). І сапраўды, М. Стрыйкоўскі меў большыя шансы плённа выкарыстаць вергіліеўскую мадэль эпасу, чым, напрыклад, Я. Вісліцкі, які беспаспяхова намагаўся зрабіць гэта ў “Прускай вайне” (Кракаў, 1516). Немагчымасць перанясення ў “Прускую вайну” канструкцыйных прынцыпаў “Энеіды” тлумачылася тыпалагічнай розніцай двух твораў: Я. Вісліцкі звярнуўся да паказу рэальных гістарычных падзей з удзелам рэальных гістарычных асобаў (Грунвальдскай бітвы, шлюбу караля Ягайлы з Соф’яй Гальшанскай), у той час як ягоны настаўнік Вергілій апяваў подзвігі легендарных герояў і ўчынкі багоў (падарожжа Энея, хітрыкі Юноны і г. д.). Легенда пра заснаванне Літвы ўцекачом з Рыма Палемонам была блізкая да сюжэта “Энеіды”, а, магчыма, і непасрэдна да яго ўзыходзіла. Прыдумаўшы для Палемона і ягоных спадарожнікаў дадатковыя прыгоды, увёўшы любоўную інтрыгу, М. Стрыйкоўскі мог бы напісаць паэтычны твор на ўзор “Энеіды”. Але паэзія была для яго не мэтай, а толькі сродкам “уваскрашэння” гісторыі. Зачараваны славай і веліччу Гамера і Вергілія, М. Стрыйкоўскі не збіраўся, аднак, пісаць эпічную паэму; ні гамераўская, ні вергіліеўская мадэль эпасу яго не прываблівалі, бо не надаваліся для той працы, якую ён задумаў: напісаць паэтычную хроніку Вялікага Княства Літоўскага ад пракаветных да найноўшых часоў.

“Пра пачатак, паходжанне, адвагу, рыцарскія і грамадзянскія справы слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага...” – самы значны твор М. Стрыйкоўскага беларускага перыяду (406 картак рукапісу). На жаль, пісьменніку не ўдалося поўнасцю рэалізаваць сваю задуму ні ў плане зместу, ні на ўзроўні формы: аповяд абрываецца на апісанні падзеяў 1507 г., вершаваныя часткі перамяжоўваюцца з празаічнымі ўрыўкамі. Відавочна, што ў аўтара не было цвёрдых крытэрыяў выбару той ці іншай формы выкладу матэрыялу: ваенныя дзеянні ён, часам, апісвае прозаю (“O wojnie z Krzyżakami za Świdrgiełową niestwornością...”, “O porażeniu panów litewskich i pojmaniu ich na Wiedroszy rzece”, “O srogim zburzeniu litewskich państw przez Tatary...” i інш.), а ў вершаванай форме падае гістарычную аргументацыю (“Pierwsza przyczyna przyścia Włochów w te kraje...”, “Wtora przyczyna...”, “Trzeci przyczyna...” i г. д.). Заканамерна было б чакаць ад аўтара паэтычнага ўслаўлення заслуг караля Аляксандра і апісання ягонага пахавання ў Вільні ў 1506 г., а вось пералік слоў, запазычаных літоўцамі ў іншых народаў, натуральна было б бачыць у празаічнай форме. Аднак, М. Стрыйкоўскі заслугі і пахаванне караля апісвае прозай (“O urodzie, obyczajach i pogrzebie Aleksandrowym w Wilnie...”), затое старанна зарыфмоўвае слоўнікавы матэрыял: “Dewos – deus, pecus – bydło, dentes – ząb, iocus – śmiech, / Viros – mąż, kielis – droga, kunos tu wspomnieć grzech” (Stryjkowski 1978: 89).

У вершы “Да ласкавага чытача” М. Стрыйкоўскі просіць прабачэння за сваю Музу, якая часта збівалася з верша на прозу, апраўдвае пераўтварэнне вершаванай хронікі ў вершавана-празаічную недахопам часу, нападкамі недобразычлівых крытыкаў, адсутнасцю падтрымкі з боку мецэната (напэўна, верш напісаны пасля смерці князя Юрыя Алелькавіча). Але недасканаласць рукапіснай хронікі М. Стрыйкоўскага тлумачылася не тым, што аўтар адступіў ад сваёй задумы напісаць увесь твор вершам, а тым, што задума была няўдалая ў прынцыпе. Багаты і разнародны фактаграфічны матэрыял, які пісьменнік імкнуўся выкарыстаць у сваім сачыненні, вымагаў не вершаванай, а празаічнай формы. Калі М. Стрыйкоўскі меў намер стварыць паэтычную хроніку – г. зн. эпапею, а не чарговы вершаваны каталог падзеяў, ён павінен быў адмовіцца ад значнай часткі каштоўнага ў гістарычным плане, але непатрэбнага з мастацкага пункту гледжання матэрыялу. А калі хацеў у поўным аб’ёме выкарыстаць багаты фактаграфічны матэрыял – мусіў узяць за аснову празаічную, падчас немастацкую форму аповяду, звяртаючыся да паэзіі толькі пры апісанні асабліва яркіх падзеяў: нараджэння і смерці знакамітых людзей, рыцарскіх двубояў, вайсковых паходаў і г. д. Так рабілі, напрыклад, сярэднявечныя польскія храністы Гал Анонім і Вінцэнты Кадлубак, свядома выкарыстоўваючы ў сваіх творах тэхніку prosimetrum (тэхніка адмысловага перапляцення празаічнага і вершаванага тэкстаў), устаўлялі ў свае празаічныя хронікі вершаваныя малітвы, песні, дыялогі (Michałowska 1996: 118 – 129, 138 – 144).

Аўтар сачынення “Пра пачатак, паходжанне, адвагу, рыцарскія і грамадзянскія справы слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага...” знаходзіўся на раздарожжы двух вышэйназваных шляхоў: напачатку твора дамінавала вершаваная форма, напрыканцы – празаічная. Адмаўленне ад “татальнага вершавання” тлумачылася, відаць, не толькі бракам часу і стомленасцю пісьменніка, але і ягонай няўпэўненасцю ў слушнасці самой задумы. Сімптаматычна, што пры адсутнасці ў аўтара цвёрдых крытэрыяў звароту да той ці іншай формы выкладу матэрыялу, назіралася тэндэнцыя да апісання вершам перш за ўсё баталістычных сцэнак. Такія вершаваныя ўрыўкі як “O poselstwie hardym carza zawołskiego i o zapasach żmodzkiego ślachcica Borejka z Tatarzynem-obrzymem...”, “O wtorej wyprawie Witołtowej przeciw Tatarom...”, “O sławnej wojnie i szczęśliwej bitwie Jagiełłowej z Krzyżaki pruskimi...”, “O bitwie z Tatary pod Kleckiem...” ў мастацкіх адносінах з’яўляюцца лепшымі старонкамі рукапіснай хронікі, у іх яскрава выявілася эпічная прырода таленту пісьменніка.

Ваенныя нарады і палымяныя прамовы палкаводцаў, звароты да Бога і клятвы ў любові да Бацькаўшчыны, рыцарскія двубоі і вялікія бітвы – усе гэтыя неад’емныя атрыбуты класічнага эпасу прысутнічаюць у вершаваных раздзелах сачынення “Пра пачатак, паходжанне, адвагу, рыцарскія і грамадзянскія справы слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага...” Раздзел “Пра слаўную вайну і шчаслівую бітву Ягайлаву з прускімі крыжакамі...” можна смела назваць героіка-эпічнай паэмай; у апісанні Грунвальдскай бітвы М. Стрыйкоўскі відавочна пераўзыходзіць Я. Вісліцкага і іншых сваіх папярэднікаў (Hahn 1910: 272 – 273). Баталістычным замалёўкам М. Стрыйкоўскага ўласцівы дынамізм, візуальная і гукавая выразнасць:

“Boga Rodzica naszy, Niemcy “Dastycht” krzyczą,

Z dział, z bębnów, z trąb, trzask, krzyk, zbrój brzęk, konie rża, kwiczą.

Niemcy, iż wyższej stali, z dwu dział uderzyli,

Ale żadnego w wojskach polskich nie trafili.

Litwa tym śmielej do nich z okrzykiem natarli,

Aż się konie z koniami boki o bok tarli.

Witułt sam między Litwą tam i sam się snuje,

Napomina, a szyków krzycząc poprawuje.

Grzmot straszny, właśnie jako Sodoma gorzała,

Gdzie dom o dom, wieża wieżę lecąc rozbijała.

(Stryjkowski 1978: 352 – 353)

Хаця ў цэлым вершаваная хроніка М. Стрыйкоўскага не з’яўляецца дасканалым творам, але яе своечасовае выданне аўтарам у адной з беларускіх друкарняў у 70-х гг. XVI ст. прыспешыла б развіццё гістарычнай паэзіі і станаўленне дзяржаўнай самасвядомасці грамадзян Княства.

Пасля смерці князя Юрыя Алелькавіча М. Стрыйкоўскі знаходзіць сабе новага мецэната-апекуна ў асобе шчырага каталіка і літоўскага патрыёта, жамойцкага біскупа Мельхіёра Гедройца, атрымлівае па ягонай пратэкцыі ў 1579 г. пасаду жамойцкага каноніка, а пасля 1582 г., прыняўшы духоўны сан, займае плябанію ў Юрбарку. Запэўніўшы сабе сціплы матэрыяльны дабрабыт, пісьменнік завяршае працу над хронікай і выдае яе ў 1582 г. у Кралеўцу пад амбіцыйнай назвай: “Która przedtym nigdy światła nie widziała, Kronika Polska, Litewska, Żmodzka i wszystkiej Rusi”.

Несумненна, М. Гедройц ведаў пра творчыя планы М. Стрыйкоўскага і падтрымліваў іх, але няма падстаў сцвярджаць, што ён аказаў на аўтара “Хронікі...” моцнае ідэалагічнае ўздзеянне і змяніў палітычную арыентацыю пісьменніка, як лічаць некаторыя беларускія гісторыкі (Ермолович 1982: 156 – 157). Калі бачыць у легендзе пра заснаванне Літвы Палемонам ідэю ўзвышэння жамойцкіх феадалаў над беларускімі, давядзецца прызнаць напісанае ў беларускі перыяд сачыненне “Пра пачатак...” больш пралітоўскім, чым выдадзеную ў жамойцкі перыяд “Хроніку...”, бо ў рукапіснай хроніцы легенда пра Палемона выкладзена больш разгорнута, чым у друкаванай. Як ні дзіўна, звестак пра старажытны жамойцкі род Гедройцаў больш у рукапіснай хроніцы чым у друкаванай, хаця натуральна было б чакаць ад М. Стрыйкоўскага павышанай увагі да продкаў свайго мецэната-апекуна. Праўда, у “Хроніцы...” змешчана прысвячэнне біскупу М. Гедройцу, але падобныя прысвячэнні М. Стрыйкоўскі адрасаваў і многім іншым магнатам Княства, як жамойцкага, так і русінскага паходжання, як каталіцкага, так праваслаўнага і пратэстанцкага веравызнанняў. Выразна відаць, што этнічная і канфесійная прыналежнасць мецэнатаў не аказвала прыкметнага ўплыву на палітычныя погляды М. Стрыйкоўскага: заможных магнатаў і пісьменніка аб’ядноўвала пачуццё агульнадзяржаўнага ліцвінскага патрыятызму.

За аснову “Хронікі польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі” М. Стрыйкоўскі ўзяў рукапіс “Пра пачатак, паходжанне, адвагу, рыцарскія і грамадзянскія справы слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага...”, але ўнёс у папярэдні варыянт істотныя змены і дапаўненні. Як сведчыць назва кнігі, аўтар выкладаў тым разам гісторыю не толькі Вялікага Княства Літоўскага, але і Польшчы. Пашырыўшы тэму геаграфічна, М. Стрыйкоўскі пашырыў яе і храналагічна: давёў апісанне падзеяў да ўзяцця Вялікіх Лукаў войскамі Стэфана Баторыя ў 1581 г. (рукапісная хроніка заканчвалася згадкай пра ўступленне на трон Жыгімонта І ў 1507 г.). Але важнейшае адрозненне паміж дзвюма хронікамі заключалася ў тым, што ў рукапіснай дамінавала вершаваная форма выкладу матэрыялу, а ў друкаванай – празаічная. Выдадзеная ў 1582 г. кніга М. Стрыйкоўскага больш нагадвала хроніку ў яе класічным выглядзе – напісаную прозай з невялікімі вершаванымі ўстаўкамі. Такім чынам, многія вершаваныя раздзелы з сачынення “Пра пачатак...” ператварыліся ў “Хроніцы...” ў празаічныя, хаця, трэба прызнаць, сустракаюцца і адваротныя выпадкі (параўн.: “Пра пачатак...”, 64, 135, 412, 511, 591 і “Хроніку...” І, 59, 205; ІІ, 195, 265, 333).

На пачатку кнігі пісьменнік змясціў сваю вершаваную аўтабіяграфію “Maciej Stryjkowski Osostevicus, sam o sobie i przygodach swoich w zwiedzeniu rozmaitych krain świata” і ажно тры эпіграмы на недобразычлівых крытыкаў: “Na Zoilusa cnocie i pracy utciwej nieprzyjaznego autor”, “Na niewdzięcznych i sławie dobrze zasłuzone zajrzących”, “Na jednego nieprzejaznego sacunkarza przewaznych dochcipów”. Усе гэтыя творы развіваюць ідэйныя матывы верша “Да ласкавага чытача” з рукапіснай хронікі, таму гэтага верша ў кнізе няма, няма і паэтычнай інвакацыі “Войны і герояў уваскрашаю...” , і празаічнага прысвячэння князю Юрыю Алелькавічу. У друкаванай хроніцы М. Стрыйкоўскі выкладае сваё творчае крэда ў прадмове-прысвячэнні “Jaśnie wielmożnym Xiążętom, panom, senatorom...”: паўтарае вядомыя нам ужо тэзісы пра карысць гістарычных ведаў, пра мужных літоўскіх Гектараў і Аяксаў і пра ролю Гамера ў захаванні славы герояў.

Але з’яўляюцца ў прадмове і новыя акцэнты, якія сведчаць пра эвалюцыю творчага метаду пісьменніка і вытлумачваюць тыя змены, што адбыліся ў друкаванай хроніцы ў параўнанні з рукапіснай. Напрыканцы сачынення “Пра пачатак...” М. Стрыйкоўскі, як мы памятаем, прасіў у чытача прабачэння за адыход ад вершаванай формы. A напачатку “Хронікі...” – палічыў патрэбным растлумачыць чытачу, чаму ён асмеліўся увесці ў празаічны тэкст твора вершаваныя ўрыўкі: “A iżem, kilko bitew znaczniejszych <...> w tej historiej wierszem napisał, tedym to uczynił nie inszym umysłem, jedno dla skuteczniejszego wyrażenia bitwy i prawdziwej jako się toczyła rzeczy, ani tej ani przciwnej stronie folgując, ale trybem prostym historią prowadząc <...>. Tez po długiej a tęskliwej pracy w pisaniu prostej oraciej, czasem gdy nie było czym inszym, cieszyłem się poeci innata opisując wierszem właśnie a prawdziwie mężów zacnych dzieje, nie Homerussowymi ani Wirgiliussowymi i Owidiussowymi zmysłami rzecz zdobiąc, ale prostym gościńcem prawdziwą historią prowadząc, co i Ennius opisując sprawy sławnie dzielnych Scipionów w Africe i Archius poeta wojnę Luculussowę z Mitridatessem królem Pontskim i Marryussowę z Cimbrami i Lucanus w wierszach swoich o Rzymskich wojnach czynił, o którym iz wierszem prawdziwie historią i wojny jako się toczyły opisał, jeszcze i dziś jest wielka zwada i gadka między grammaticami, jeśliby go poetą, jeśli historikiem słuszniej mianować mieli. Bo poetowie z niejakigo Boskiego natchnienia wiersze czyniąc, skuteczniej prawdę rzeczy niz prosty orator wyrażają” (Stryjkowski 1846: ІІ, XLVI).

Выразна відаць, што аўтар “Хронікі...” сфармуляваў нарэшце для сябе правіла ўжывання вершаванай формы ў празаічным творы і імкнуўся пераканаць чытача ў правамернасці такога выкарыстання паэзіі (уласныя разважанні пісьменнік падмацоўвае далей выказваннямі Платона). На жаль, гэтыя тэарэтычныя прынцыпы пісьменнік не рэалізаваў да канца на практыцы: першымі вершаванымі ўстаўкамі ў “Хроніцы...” сталі не маляўнічыя апісанні бітваў, а гістарычныя аргументы пра прыбыццё Палемона ў Літву, перанесеныя ў крыху змененым выглядзе з сачынення “Пра пачатак...” Толькі ў апошніх, спецыяльна для “Хронікі...” напісаных раздзелах, дзе аўтар не быў прывязаны да рукапіснага варыянту, вершаваная форма выкарыстана выключна для стварэння баталістычных сцэн: “O porażeniu 25 000 tatarów przekopskich pod Wisniowcem, roku 1512 ..”, “Bitwa sławna z Moskwą”. Прысвечаныя дзвюм слаўным перамогам гетмана Канстанціна Астрожскага, гэтыя вершы засведчылі відавочны рост паэтычнага майстэрства М. Стрыйкоўскага і пацвердзілі парадаксальную заканамернасць: чым радзей і ашчадней пісьменнік ужываў вершаваную форму, тым лепш у яго выходзіла!

Змены, што адбыліся у друкаванай хроніцы ў параўнанні з рукапіснай, тлумачыліся, на нашую думку, не столькі ўплывам знешніх абставінаў (уздзеяннем кан’юнктуры кніжнага рынку, пажаданнямі новага мецэната, заўвагамі невядомых нам крытыкаў), колькі эвалюцыяй творчага метаду пісьменніка, з’яўленнем новых узораў для наследавання. Як і ў ранейшых сваіх творах М. Стрыйкоўскі часта і ахвотна згадвае ў “Хроніцы...” Гамера, Вергілія і Авідзія, але ўжо ўсведамляе непрыдатнасць іхняга метаду для ўласнай працы. За ўзор для наследавання ён выбірае творы Энія, Архія і Лукана – познеантычных і раннехрысціянскіх паэтаў, якія апісвалі ў сваіх творах сапраўдныя гістарычныя падзеі з удзелам рэальных асобаў, а не легенды і міфы пра старажытных герояў і багоў. Асабліва моцнае ўражанне зрабіла на М. Стрыйкоўскага вершаванаяй хроніка Лукана “Фарсаліі” – амаль забытая ў нашыя дні, але вельмі папулярная у эпоху Рэнесансу. Нагадаем, што менавіта луканаўская мадэль эпасу сталася дамінуючай у польскай паэзіі канца XVI – XVII стст., на яе арыентаваліся Я. Каханоўскі, В. Патоцкі, Б. Папроцкі, С. Твардоўскі (Nieznanowski 1972: 391 – 426).

М. Стрыйкоўскі не выпадкова згадвае спрэчку вучоных-граматыкаў пра тое, кім быў Лукан: паэтам ці гісторыкам. Пісьменнік разумеў, што ягоная ўласная творчасць таксама можа выклікаць падобныя спрэчкі. З юнацтва М. Стрыйкоўскі марыў пра славу Гамера і лічыў сваёй апякункай музу эпічнай паэзіі, а не музу гісторыі: “Apollo zaś w opiekę wziąwszy młodość moję, / Omył mię w Helikonie i dał lutnią swoję./ Calliopea mię też za sługę przyznała...” (Stryjkowski 1846: I, XIV). Але напрыканцы творчага шляху зразумеў, што яму наканавана быць Гамерам і Герадотам у адной асобе: гісторыю зрабіць паэзіяй (“Maciej Stryjkowski, historyk i poeta”, – так падпісваецца ён пад прысвячэннем біскупу М. Гедройцу).

Хаця ў назве друкаванай хронікі з’явілася азначэнне “польская”, але асноўнаю тэмаю кнігі, як і ранейшых твораў М. Стрыйкоўскага, з’яўлялася гісторыя Вялікага Княства Літоўскага. На гэта звярталі ўвагу як беларускія, так і польскія даследчыкі, а З. Вайткавяк нават вынес гэты тэзіс у назву сваёй манаграфіі: “Мацей Стрыйкоўскі – гісторык Вялікага Княства Літоўскага. Каляндар жыцця і дзейнасці” (Wojtkowiak 1990). Цяжка пераацаніць значэнне дзейнасці М. Стрыйкоўскага для народаў Беларусі і Літвы: напісаўшы і выдаўшы “Хроніку...”, М. Стрыйкоўскі тым самым паставіў беларуска-літоўскую дзяржаву ў шэраг цывілізаваных краінаў Еўропы, зрабіў для Княства працу вартую той, якую Ян Длугаш зрабіў у свой час для Польшчы (Семянчук 1995: 3).

Узнікшая ў выніку узрастання гістарычнай самасвядомасці еўрапейскага грамадства ў эпоху Адраджэння, “Хроніка...” у сваю чаргу стымулявала рост цікавасці жыхароў Княства да гісторыі іхняе краіны. Надзвычайную папулярнасць працы М. Стрыйкоўскага сярод беларускай і ўкраінскай шляхты пацвярджае наяўнасць вялікай колькасці рукапісных спісаў і перакладаў “Хронікі...” на старабеларускую мову, а з’яўленне ў XVII ст. перакладаў на рускую мову сведчыць аб цікавасці да яе і суседніх народаў (Рогов 1966: 259 – 306).

“Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі” стала каталізатарам не толькі гістарычнай самасвядомасці, але і паэтычнай творчасці. Несумненна, тагачасныя паэты Вялікага Княства Літоўскага былі знаёмыя і з некаторымі іншымі творамі М. Стрыйкоўскага, а магчыма – і з самім аўтарам. Важнае значэнне для развіцця эпічнай паэзіі меў сам факт напісання вершаваных гістарычных твораў на польскай мове ў часы, калі адзінамагчымай мовай для гераічнай эпікі лічылася лацінская мова, а адзінапрыдатным памерам – гекзаметр. Прыклад М. Стрыйкоўскага, які польскай мовай і сілабічным вершам уславіў велічныя подзвігі Вітаўта і Ягайлы, Астрожскага і Радзівіла, стварыў маляўнічыя апісанні бітваў пад Грунвальдам і Оршай, спрыяў з’яўленню польскамоўных сілабічных паэм А. Рымшы і Г. Пельгрымоўскага.

Творы М. Стрыйкоўскага ўяўляюць сабой выдатны матэрыял для вывучэння ўзаемаўплыву польскай і беларускай моваў у XVI cт. (вось, напрыклад, колькі радкоў з прамовы гетмана Канстанціна Астрожскага да жаўнераў: “Hej! Nuż teraz, nuż deti! <...> / Tepir budte mużami, tepir w mężnym ciele, / Niech każdy wzbudzi dzielność...” (Stryjkowski 1846: II, 381). Польская даследчыца М. Карплук адзначыла факт частых запазычанняў Стрыйкоўскага з “заходнерускай” мовы і ўдакладніла, што гэта была менавіта беларуская, а не ўкраінская мова (Karpłuk 1977: 85). “Беларусізацыі” мовы М. Стрыйкоўскага спрыяла не толькі доўгае знаходжанне пісьменніка на Беларусі, але і актыўнае выкарыстанне ім напісаных па-беларуску дакументаў і беларуска-літоўскіх летапісаў: пытанню выкарыстання М. Стрыйкоўскім беларуска-літоўскіх летапісаў прысвечана шмат увагі ў кнізе М. М. Улашчыка (Улащик 1985: 83 - 91).

Бурлівае жыццё жаўнера, падарожніка, ксяндза і багатая творчасць М. Стрыйкоўскага характарызуюць яго як тыповага прадстаўніка эпохі Адраджэння, адоранага шматлікімі і рознабаковымі талентамі. Пісьменнік меў выдатную памяць і здольнасці да вывучэння моваў, цудоўна арыентаваўся ў антычнай літаратуры і гісторыі, добра маляваў, быў энэргічным і настойлівым у дасягненні мэты. Як некалі Ф. Скарына ў перакладзе Бібліі, М. Стрыйкоўскі змясціў напачатку “Хронікі...” свой партрэт і адкрыта ганарыўся сваёй місіяй першаадкрывальніка гісторыі Ўсходняй Еўропы. Хаця ўсе свае творы ён напісаў яшчэ не дасягнуўшы ўзросту Хрыста, але па аб’ёму і жанравым багацці спадчына М. Стрыйкоўскага – выключная з’ява ў літаратуры Вялікага Княства Літоўскага XVI ст.

Паэтычныя здольнасці М. Стрыйкоўскага па-рознаму ацэньваліся даследчыкамі, выклікалі як захапленне, так і зняважлівую іронію. Супярэчлівыя выказванні сваіх папярэднікаў спрабавала сістэматызаваць Ю. Радзішэўская (Radziszewska, Warszawa 1978: 23 – 25). Трэба прызнаць, што для большасці твораў пісьменніка ўласцівыя шматслоўнасць і таўталогія, хаатычнасць кампазіцыі і стылістычная стракатасць. Толькі ў гераічнай эпіцы, у апісанні рыцарскіх двубояў і велічных бітваў М. Стрыйкоўскі дасягнуў сапраўднага паэтычнага майстэрства. Адзін з найлепшых знаўцаў польскай эпічнай паэзіі С. Незнаноўскі ставіў М. Стрыйкоўскага як баталіста вышэй за Я. Каханоўскага, адзначаў, што “ Стрыйкоўскі здольны не толькі апісваць, але і перадаваць атмасферу бітвы, ваяўнічы запал, замяшанне” (Nieznanowski 1972: 408).

Сваёй творчасцю М. Стрыйкоўскі аказаў уплыў як на сучаснікаў, паэтаў Беларусі другой паловы XVI ст. (Я. Казаковіча, Г. Пельгрымоўскага, Я. Радвана, А. Рымшу), так і на многіх знакамітых паслядоўнікаў. “Паэтычныя ўстаўкі ў хроніцы Стрыйкоўскага несумненна прычыніліся да таго, што ў ХІХ ст., у часы, калі прыйшла мода на літаратурныя тэмы з гісторыі Літвы і Русі, генерацыя рамантыкаў з Міцкевічам, Славацкім і Крашэўскім на чале, пачала яе перачытваць і выкарыстоўваць матывы ягоных апісанняў у сваіх творах” (Krzyżanowski 1964: 163). Варта дадаць, што М. Стрыйкоўскі быў адным з улюбёных аўтараў не толькі Адама Міцкевіча (“Хроніка...” згадваецца ў паэме “Пан Тадэвуш”). Эпіграфам з “Хронікі...” пачынаецца вядомы раман Уладзіміра Караткевіча “Хрыстос прызямліўся ў Гародні”.

Багатая творчасць М. Стрыйкоўскага належыць адразу некалькім народам: польскаму, літоўскаму, беларускаму. Нашыя паўночныя суседзі ўжо ўзяліся за асваенне спадчыны Гамера Вялікага Княства Літоўскага. Хочацца верыць, што творы М. Стрыйкоўскага неўзабаве дачакаюцца свайго перакладу і на беларускую мову. Выданне па-беларуску паэтычнай хронікі “Пра пачатак, паходжанне, адвагу, рыцарскія і грамадзянскія справы слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага...” альбо “Хронікі польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі” сталася б данінай удзячнасці нашага народа аднаму з першых пісьменнікаў-гісторыкаў Усходняй Еўропы і паспрыяла б, як і гістарычная проза У. Караткевіча, развіццю нацыянальнай самасвядомасці чытачоў.


ІІ. 2. ЛІРА-ЭПІЧНАЯ ПАЭМА С. ЛАЎРЭНЦІЯ“ЛЯМАНТ НЯШЧАСНАГА РЫГОРА ОСЦІКА”


Напрыканцы Лівонскай вайны ў Вільні была выдадзена паэма “Lament nieszczкsnego Hrehora Ościka, za jego uczynek poczciwości odsądzonego i na gardło skazanego roku 1580, miesiąca czerwca 15 dnia w Wilnie” (Б. м., 1580/1581) – адзін з самых нязвыклых i арыгінальных паэтычных твораў у літаратуры Вялікага Княства Літоўскага XVI ст. У адрозненні ад героіка-эпічных паэмаў Ф. Градоўскага, А. Рымшы, Я. Радвана, “Лямант няшчаснага Рыгора Осціка" прысвечаны не подзвігам герояў у славу Айчыны, a гіcтopыi здрады радавітага беларускага шляхціца Рыгора Осціка на карысць Маскоўскай дзяржавы.

Невялікая па тым часе паэма (684 радкi), напісаная, за нязначным выключэннем, сілабічным трынаццаціскладовым вершам, “Лямант..." пачынаецца акравершаванай “Przedmowej autora tego lamentu ku każdemu marnotratnemu". Першыя літары няцотных радкоў прадмовы ўтвараюць імя (псеўданім) мяркуемага аўтара паэмы – “Stanislaus Laurencii”. Toe, што гэта імя менавіта аўтара паэмы, пацвярджае нейкім чынам наступны факт: у акравершаванай “Piosncy z modlitwy oscikowej uczynionej, ktora czynil gdy klęczal na placu” (“Песенькай..." заканчваецца паэма) першыя літары кожнага трэцяга радка, пачынаючы ад першага, утвараюць імя самога героя – “Hrehori Oscik”. Паколькі ўступны акраверш мае загаловак “Прадмова аўтара...", а заключны створаны быццам бы з малітвы Осціка i напісаны ад яго асобы, – абодва яны ўказваюць на caмix “аўтараў": першы – на рэальнага аўтара паэмы, а другі – на таго, ад імя якога паэма напісана.

“Прадмова..." займае ў структуры паэмы асаблівае месца, адыгрывае важную ролю ў ажыццяўленні маральна-дыдактычных функцыяў “Ляманту...". С. Лаўрэнці непасрэдна звяртаецца да чытача, каб патлумачыць сваю аўтарскую задачу. Акцэнтуючы ўвагу на маральных аспектах здрады Рыгора Осціка, ён пакуль не закранае аспекты палітычныя.

Адзначаючы, што “Лямант..." напісаны “на перасцярогу", С. Лаўрэнці паказвае здраду свайго героя як непасрэдны вынік уласцівых яму з маладых гадоў марнатраўства i свавольства, фізічнае пакаранне за здраду ўзводзщь да ўзроуню універсальнага маральнага пакарання за нікчэмнае жыццё ўвогуле:

Co marnotractwo dało Hrehoru Ościku?

Miasto stolca godności, był u kata w łyku.

Ieslize tedy i ty nie chcesz być u kata,

Umiejże się tu rządzić i twe młode lata.

(Laurenci 1972: 99)

“Прадмова..." засцерагае не ад здрады, якая сама па сабе – толькі вынік папярэдніх памылак, але ад марнатраўства i свавольства, якія з’явіліся яе прычынамі. І марнатраўства пры гэтым разумеецца не толькі як неашчаднасць да маёмасных i грашовых каштоўнасцяў, пакінутых у спадчыну руплівымі продкамі, але найперш як спусташэнне славы i гонару роду, занядбанне маральнай спадчыны продкаў, этычных прынцыпаў i перакананняў, што перадаваліся з пакалення ў пакаленне.

3 услаўлення роду Осцікаў i пачынаецца сам “Лямант...", напісаны ў форме “аўтабіяграфіі", споведзі галоўнага героя – вырадка i здрадніка са старадаўняга заможнага роду, спараднёнага з Радзівіламі, прадстаўнікі якога нязменна займалі высокія ўрадавыя пасады у Вялікім Княстве Літоўскім i мелі радавы герб Трубы, прыняты пасля Гарадзельскай yнii (1413) прапрадзедам Рыгора – Хрысціянам Осцікам:

Był to iście dom zacny Ościkow nazwany,

Tu w Wielkim Księstwie Litewskim z czasow dawnych sławny.

Ktory za herb swoj zawsze trzy trąby nosili,

Co ich uczciwe sprawy wszem wobec głosili.

(Laurenci 1972: 100)

Па тагачаснай традыцыі, паэт, калі піcaў пра нейкую падзею, пачынаў звычайна з яе прадгісторыі, калі пicaў пра жыццё караля – згадваў яго папярэднікаў, а нярэдка звяртаўся i да біблейскіх першавытокаў: на гістарычную паэзію яшчэ ўплывалі законы, выпрацаваныя на працягу многіх стагоддзяў стваральнікамі летапісаў i хронік.

Акрамя традыцыі былі ў аўтара i іншыя важныя прычыны для ўслаўлення ў паэме старажытнага роду Осцікаў – тым самым падкрэслівалася выключнасць учынку Рыгора Осціка на фоне слаўных дзеянняў ягоных продкаў. С. Лаўрэнці засяроджвае ўвагу на вернасці Осцікаў каралю i Айчыне, на мудрасці ix i добрасумленнасці ў дзяржаўных справах, калі кароль:

Sadząc ich w ławicę swą, do swej zacnej rady,

Zwierzał im swych tajemnic, nie bacząc w nich zdrady.

(Laurenci 1972: 100)

Невыпадкова, што акрамя родных братоў, Мікалая i Юрыя, здраднік персанальна ўзгадвае яшчэ свайго дзеда, таксама Рыгора. Рыгор Осцік-старэйшы тpaпiў, як i Канстанцін Астрожcкi, у маскоўскі палон пасля паражэння над ракой Вядроша (14 ліпеня 1500 г.), але, як i Астрожскі, адмовіўся перайсці на службу да князя маскоўскага Івана III, i дзевяць гадоў знаходзіўся ў вязніцы (вярнуўшыся на радзіму, стаў ў 1510 г. трокскім ваяводам):

Nie pomniałem na stałą wiarę mego dziada,

Ktorą statecznie chował, choć nań przyszła biada.

Gdy w okrutnych okowach na Moskwie więzienie

Cierpiał, wżdy stale chował Panu swe sumnienie.

I chociaż mu nagrodę sowitą dawano,

Wżdy mu przysięgi jego namniej nie złamano.

Wolał podjąć więzienie za uczciwe sprawy,

Niżli złamać przysięgę, a dojść tym złej sławy.

Wolał przysięgę pierwszą chować Panu swemu,

Niżli drugą ucynić Kniaziu Moskiewskiemu.

Nic mu niestraszne było moskiewskie więzienie,

Statecznie w onym chował cnotliwe sumnienie.

(Laurenci 1972: 106 – 107)

Станоўчых герояў патрабавала сама жанравая спецыфіка твораў такога тыпу: лямантаў, плачаў, галашэнняў i г. д. Ляманты змяшчалі ў сабе звычайна элементы павучання, настаўлення; нябожчык, па якім гучаў плач, паказваўся бездакорным, цнатлівым чалавекам, вартым павагі i пераймання. Паэма С. Лаўрэнція пабудавана зусім па іншых прынцыпах – гэта лямант нягодніка, які заслужыў сваімі ўчынкамі адно пагарду i агіду. Спачуванне да Осціка ўзнікае толькі ў фінале твора – калі прысуд ужо вынесены, пакаранне непазбежнае, герой раскайваецца; зрэшты, гэтае спачуванне не выходзіць за межы традыцыйнай хрысціянскай міласэрнасці да кожнага грэшніка, да кожнай загубленай душы. Але станоўчыя, пpoцiлеглыя вобразу галоўнага героя персанажы ў паэме прысутнічаюць – гэта вышэйпамянёны дзед Рыгора Ocцiкa i брат здрадніка Юрый, мсціслаўскі, а затым смаленскі ваявода. Высакароднаму жыццю Юрыя Осціка ў “Ляманце..." прысвечана не адна старонка, падкрэсліваецца прыхільнасць да Юрыя Бога i караля, заслужаная цнатлівасцю, сумленнасцю i няспыннымі клопатамі пра Айчыну. Гэтае свецкае “жыцie" i папярэднічае апісанню аблуднага жыццёвага шляху галоўнага героя.

Для свайго часу Рыгор Осцік з’яўляўся фігурай каларытнай i незвычайнай. Ягонае жыццё было багата насычана злачыннымі аферамі i супрацьзаконнымі ўчынкамі, у якіх не апошнюю ролю адыгралі яго буйны тэмперамент i пагарда да агульначалавечай маралі. Аўтар “Ляманту..." апісвае прыгоды свайго “героя” з падрабязнасцю прыватнай xpoнiкi: ад моманту здрады Рыгора Осціка жонцы да вынясення яму смяротнага прысуду за здраду Айчыне.

Пакінуўшы жонку – дачку віцебскага ваяводы Юрыя Наciлoўcкara – i малога сына Яна дзеля нейкай жанчыны, якая адмоўна ўплывала на свайго каханка, Ocцiк кідаецца ў распусту i п’янства, абрастае кампаніяй нiкчэмных гуляк i аферыстаў, асоб няпэўнага сацыяльнага становішча i паходжання. У выніку неўзабаве ўзнікаюць шматлікія фінансавыя праблемы, атрыманыя ў спадчыну ад бацькі маёнткі прыходзяць у заняпад, пошукі спосабаў здабыцця грошай робяцца асноўнай задачай. Пачынаюцца судовыя працэсы з суседзямі: выкарыстаўшы фальшывыя пячаткі i падробленыя дакументы, Осцік многіх з ix пазбавіў земляў, маёмасці i жытла. Падчас наезду на Шавялянцы Осцік са сваім картэжам замардаваў ycix мужчын, а ix жанок пааддаваў cвaiм конюхам:

Płaczą dziś narzekając, ojcow biedne dziatki,

Płaczą mężow stradałych uczciwe mężatki.

Ktorych męże pobite, drugich powieszane,

Na własnych wrociech domow ich poczwiertowane.

A same biedne żony za me masztalerze

Powydawałem za mąż, mężow ich morderze.

(Laurenci 1972: 105)

У 1573 г., пасля смерці караля Жыгімонта Аўгуста, Осцік усталёўвае першыя кантакты з Іванам IV. Неўзабаве быў схоплены слуга Осціка з лістамі да цара i пакараны смерцю. Самому ж Осціку на першы раз даравалі, дзякуючы заступніцтву брата Юрыя i таму, што напісаныя ў час бескаралеўя лісты да аднаго з кандыдатаў на каралеўскую карону не мелі шпіёнскага характару. Цікавасць да палітыкі была выклікана ў Осціка хутчэй за ўсё надзеяй выправіць сваё матэрыяльнае i грамадскае становішча пры новым, “маскоўскім" каралі, які ў выпадку заняцця трона Рэчы Паспалітай ці хоць бы Вялікага Княства Літоўскага (быў i такі варыянт) аддзячыў бы Осціка за паслужлівасць.

Прадстаўнік знакамітага i заможнага роду Рыгор Осцік не займаў ніякай дзяржаўнай пасады i як асоба нічога не значыў у грамадска-палітычным жыцці Вялікага Княства Літоўскага. Такая знявага да Осціка тлумачылася, безумоўна, ладам ягонага жыцця i нядобрай славай пра ягоныя ўчынкі сярод суайчыннікаў. Kaлi б каралём стаў Іван Грозны, які сам не вызначаўся высокай маральнасцю i прыбліжаных выбіраў не з ліку святых i бязгрэшных – для Осціка ўсё магло б непазнавальна змяніцца.

Пацярпеўшы фіяска ў “палітыцы", Рыгор Осцік вяртаецца да дзейнасці больш для яго звыклай i паспяховай: супольна з некалькімі памагатымі наладжвае ў Каварску выраб фальшывых гербавых пячатак, дакументаў, а неўзабаве i фальшывых грошай. Потым, відаць, адчуўшы пагрозу выкрыцця, забiвae сваіх саўдзельнікаў i хавае агульныя набыткі.

Смерць “любага" брата i заступніка – Юрыя Осціка – нараджае ў Рыгора новы план: ён прад’яўляе свае правы на частку маёмасці брата насуперак тэстаменту Юрыя на карысць жонкі. Не маючы сродкаў абвергнуць тэстамент, Рыгор распаўсюджвае чуткі, быццам яго брат быў атручаны сваей жонкай. А затым прад’яўляе сфабрыкаваны дакумент, паводле якога Юрый аказаўся вінен яму дваццаць тысяч коп грошай. І дамагаецца свайго!

У чэрвені 1580 г. у Вільню прыбывае пасол ад Івана IV Нашчокін, які прывозіць з сабой i сакрэтны ліст да Рыгора Ocцікa (што сведчыць пра наяўнасць ранейшых сувязяў Осціка з суседняй дзяржавай i акрэсленасць гэтых сувязяў на момант здрады). Да Нашчокіна Осцік выправіўся асабіста, узяўшы з сабой толькі слугу Барташка, і вярнуўся на падараваным з ласкі цара бахмаце – кані рэдкай татарскай пароды. Успамінаючы акалічнасці свайго візіту да пасла па царскі ліст, герой “Ляманту..." з сумам заўважае:

Oddał mi list od niego, a k temu bachmata,

Za ktoregom sie potym dostał do rąk kata.

(Laurenci 1972: 110)

Сапраўды, шчодры царскі падарунак адыграў у лёсе Осціка фатальную ролю: на пытанне шляхціца Мірэўскага, адкуль такі каштоўны конь, слуга Барташак прагаварыўся пра візіт да маскоўскага пасла, а неўзабаве вестка дайшла да самога Стэфана Баторыя. Кароль выклікаў да сябе Мірэўскага i, выслухаўшы яго, загадаў без затрымкі арыштаваць Осціка. Здpaднiкa затрымалі ў Троках, рэвізія ў Каварску выявіла сфабрыкаваныя дакументы, паперы з падробленымі подпісамі, фальшывыя пячаткі i грошы.

Нейкі час Осцік яшчэ адмаўляў сваю віну, але, абяззброены відавочнымі фактамі i пацвярджэннямі здрады, прызнаўся ў шматлікіх злачынствах i быў прысуджаны Радай на чале з каралём да смяротнага пакарання.

Дакладна невядома, якую карысць уяўляў Рыгор Осцік для Івана Грознага: не маючы ніякага грамадскага ўплыву на сваіх суайчыннікаў, Осцік не мог служыць цару пасрэднікам ва ўздзеянні на беларуска-літоўскую шляхту. Хутчэй за ўсё быў ён звычайным шпіёнам, хаця i ў гэтай якасці не мог парадаваць сваіх гаспадароў асабліва каштоўнымі звесткамі, бо не меў непасрэднага доступу да дзяржаўных i ваенных сакрэтаў.

Магчыма, мела рацыю М. Лаўмяньска, якая лічыла, што здрада Осціка была накіравана непасрэдна супраць асобы караля Стэфана Баторыя (Łowmiańska 1933: 47). У любым выпадку, згодна з адпаведнымі артыкуламі Статута Літоўскага 1566 г., Рыгор Осцік тройчы падлягаў смяротнаму пакаранню за свае дзеянні: за падробку дзяржаўных дакументаў, за выраб фальшывых манет i за дзяржаўную здраду.

У аўтара “Ляманту..." матывы i прычыны здрады Осціка не выклікалі сумненняў: яны вынікалі выключна з матэрыяльных, карыслівых пабуджэнняў i не мелі нічога агульнага з палітыкай i ідэйнымі перакананнямі. Паэт паказвае марнасць жыцця чалавека, які служыў не каралю i Айчыне, а толькi ўласнай мамоне: “Wiкcejm o pożytek trwał, niżli o sławę...” (Laurenci 1972: 107). У вусны свайго героя аўтар укладае недвухсэнсоўнае прызнанне прычынаў, якія падштурхнулі яго да здрады Радзіме:

Dla bezecnych pieniędzy udałem się k złemu,

Na zdradę Księstwa tego, k Kniaziu Moskiewskiemu.

Jąłem sie z nim sprzyjaźniać i pisać do niego,

Jakobym mial nędzy mej ratowanie z niego.

(Laurenci 1972: 107)

С. Лаўрэнці разумее, што заўсёдная прага грошай i непераборлівасць у сродках ix набыцця не з’яўляліся для Осціка самамэтай, яны былі вынікам разгульнага, распуснага ладу жыцця, калі зляцела на вецер пакінутае бацькам багацце, прыйшлі ў канчатковы заняпад маёнткі i землі, з’явіліся шматлікія даўгі. Прычынамі маральнага падзення Рыгора Осціка сталіся марнатраўства i легкадумнасць, уласцівыя ў маладосці многім. Таму С. Лаўрэнці яшчэ ў “Прадмове..." папярэджвае: “Łataj swój niedostatek poczciwym żywotem...” (Laurenci 1972: 98). А ў “Ляманце..." Рыгор Осцік, наракаючы на сваю неразумнасць і грахоўнасць, са шкадаваннем адзначае:

Bom ważył więcej sobie docześne niż wieczne,

Ważyłem niż uczciwe, więcej pożyteczne.

Nie pomniąc na on wirszyk człowieka mądrego:

“Jesli stracisz majętność, nie strać uczciwego.

Bo majętność ta wszytka po śmierci zaginie,

Ale slawa uczciwa, ta na wieki słynie”.

(Laurenci 1972: 107)

У свавольстве i нястрыманасці жаданняў бачыць С. Лаўрэнці першапрычыну ўcix злачынстваў свайго героя. У паэме Рыгор Осцік увесь час наракае на самога сябе, у сваёй неразумнасці ён бачыць прычыну усіх няшчасцяў i ганебнай смерці, якая яго чакае:

Narzekam na wolność mą, ktorejem używał,

W ktorejem tu swowolnie na tem świecie pływał.

(Laurenci 1972: 99)

Bo gdzieby prawda z cnotą we mnie panowała,

Ta zdrada ze mnie by sie tu nie okazała.

(Laurenci 1972: 105)

Narzekam sam na siebie i me głupie sprawy,

Za ktorymim tu doszedł takowej odprawy.

(Laurenci 1972: 115)

Створаны ў эпоху позняга Рэнесансу, “Лямант..." сцвярджаў гуманістычную ідэю адказнасці чалавека за свой лёс, залежнасці ўчынкаў i паводзінаў чалавека ад уласнага розуму i асаблівасцяў характару, хаця і не адмаўляў уздзеяння на чалавечы лёс Боскай ciлы... Зрэшты, такога кампрамісу патрабавала сама фабула твора – гісторыя ганебнага падзення прадстаўніка знакамітага роду не магла быць вытлумачана Боскім прадвызначэннем. Аднолькава шмат было дадзена Богам Юрыю i Рыгору Осцікам ад нараджэння: знакамітасць, багацце, ясны розум, чыстае сэрца. Браты па-рознаму распарадзіліся гэтымі каштоўнымі дарамі, i, адпаведна, па-рознаму склаўся ix жыццёвы лёс. Першы кіраваўся ў cвaix учынках абавязкамі (перад Богам, Каралём, Айчынай) i голасам сумлення, другі – толькі ўласнымі жаданнямі i неўтаймаванымі пачуццямі, пераступаючы мяжу ўсёдазволенасці.

Такі маральны аспект праблемы чалавечага свавольства ўвогуле i свавольства Рыгора Осціка у прыватнасці.

За маральнымі высновамі С. Лаўрэнція выразна бачныя ягоныя палітычныя погляды i сімпатыі. Прыхільнік дзяржаўнай упарадкаванасці i ўзмацнення ўлады Стэфана Баторыя, аўтар “Ляманту...", выкрываючы індывідуальнае свавольства Осціка, засцерагае тым самым ад масавага свавольства шляхты, ад празмернай грамадска-палітычнай самастойнасці буйных магнатаў. У паэме неаднойчы гучаць узнёслыя словы ў адрас караля, вызначаюцца ягоныя абавязкі i заслугі перад Айчынай. I хаця гэтыя словы ўкладзены ў вусны героя, вымаўляюцца яны пад відавочным “прымусам" з боку аўтара: здрадніку Рыгору Осціку, чалавеку, па-сутнасці, апалітычнаму i асацыяльнаму, наўрад ці была справа да мудрасцi i заслуг караля, супраць якога ён увайшоў у змову з ворагам.

Яшчэ больш недарэчна гучаць з вуснаў Осціка словы ў адрас справядлівага суда, які ўчыніў над ім кароль:

Nie narzekam, o Krolu Panie moj, na ciebie,

Ni na twą mądrą radę, co masz wedle siebie.

Nie narzekam, o Krolu, na twoj sąd skwapliwy,

Bowiemeś go uczynił dosyć sprawiedliwy.

(Laurenci 1972: 114)

Рэальны Рыгор Осцік не мог назваць справядлівым учынены над ім суд, бо гэты суд парушаў ягоныя шляхецкія правы i не з’яўляўся бездакорным у юрыдычных адносінах. На гэтую акалічнасць у гісторыі Осціка звярнула ўвагу М. Лаўмяньска: “...Кароль з панамі-радай павінен быў судзіць яго не ў якім іншым месцы, як толькі на вальным сойме ў межах Вялікага княства – паводле чацвёртага артыкула першага раздзела таго ж Статута. Склад суда не выклікаў ніякіх папрокаў. Аднак з поглядаў фармальных належыць яму адмовіць у кампетэнцыі. Быў, праўда, судом караля i паноў-рады, але не соймавым" (Łowmiańska 1933: 48).

Осцік пратэставаў супраць паспешлівага суда, патрабаваў адкласці разгляд справы да сойма, i С. Лаўрэнці, аддамо належнае ягонай добрасумленнасці, адлюстраваў у паэме гэты пратэст:

Przekładając, iż sie to tyka poczciwości,

I obrażenia sławy, ślacheckiej wolności.

Odzywałem się na Sejm, chcąc tę rzecz przedłużyć,

Lecz mej łotrowskiej sztuce to nie chciało służyć.

(Laurenci 1972: 112)

Пратэст здрадніка адхілілі, апеляцыя да шляхецкіх прывілеяў была прызнаная ў становішчы Рыгора Осціка недарэчнай, бо, як заявіла скліканая ваенная Рада на чале з каралём, толькі людзі з чыстым сумленнем маюць права карыстацца шляхецкімі прывілеямі, але не махляры i здраднікі (Kraushar 1891: 393).

Неадкладнае пакаранне злачынцы тлумачылася ваенным часам i павінна было стаць перасцярогай для іншых. У чарговы раз праявіўся рашучы, энергічны характар Стэфана Баторыя. Але калі ўчынак Осціка не выклікаў у грамадстве ніякіх пачуццяў, акрамя пагарды i гнеўнага асуджэння, то не зусім законна праведзены суд над здраднікам выклікаў у часткі шляхты пэўную незадаволенасць: шляхта балюча пераносіла нават самае дробязнае парушэнне cвaix прывілеяў.

С. Лаўрэнці цалкам падтрымліваў палітыку ўзмацнення ўлады караля i асуджаў свавольства шляхты; аўтарская пазіцыя ўтварала, такім чынам, палітычны элемент у маральна-філасофскай па свайму характару паэме. Палітычная накіраванасць паэмы не ўступала да гэтага моманту ў канфлікт з яго мастацкай структурай, не перашкаджала пciхалагічнаму выяўленню пачуццяў героя (вядома, псіхалагічнаму на ўзроўні таго часу).

Ухваліўшы бездакорнасць суда над Осцікам вуснамі самога Осціка, узяўшыся апраўдаць дзеянні караля ў вачах яго праціўнікаў, – ці не парушыў С. Лаўрэнці ў фінале паэмы гармонію паміж мастацкім зместам твора i яго маральна-палітычным падтэкстам, ці не перайшоў мяжу дазволенага ў выяўленні ад імя героя сваіх уласных думак i пачуццяў?

Цікава, што найбольш праблематычнаму ў адносінах пciхалагічнай праўды фіналу твора (праслаўленне караля, ягонага суда i г. д.) папярэднічае яго найбольш паэтычная, вобразна-экспрэсіўная частка. Смяротны прысуд ужо вынесены, герой паўстае на парозе пакарання за свае rpaxi i памылкі, надыходзіць час прасвятлення, падвядзення вынікаў зямнога існавання. І аўтар, сумленна прайшоўшы побач з героем увесь яго складаны i супярэчлівы жыццёвы шлях, на нейкі момант нібы пакідае свайго героя сам-насам з загубленым жыццём i ўсведамленнем непазбежнасці хуткай смерці:

O, nieszczęsna godzino, w ktorą jestem spłodzon,

A z mej uczciwej matki na ten świat narodzon.

Zaprawdę bym był wolał w żywocie matki mej

Umrzeć, niżli doczekać tak śmierci haniebnej.

Wolałabys, o matko, na me miejsce spłodzić

Kamień, niż na tę hańbę mnie syna urodzić.

O, nieszczęśliwe ciało, czegoś doczekało,

Iż katowskie karanie dziś będziesz cierpiało?

I ktoż cię da pogrzebu schować doprawadzi?

Żaden iście, bowiem to poczciwemu wadzi.

Gdym sobie bujał z młodu, miałem orszak ludzi,

Teraz mię opuścili nawet właśni słudzy.

(Laurenci 1972: 113)

Пранікнёны маналог героя на парозе смерці напоўнены максімальна змрочнымi фарбамі, адчаем i безвыходнасцю, усведамленнем трагічнасці загубленага жыцця. За прасвятленнем i пакаяннем надыходзщь час апошняга развітання, аўтар зноў займае месца побач з героем, каб ягонымі вуснамі выказаць словы ўдзячнасці каралю i Айчыне, і тутзноў узнікае пытанне аб псіхалагічнай дакладнасці паэмы С. Лаўрэнція.

Рэч у тым, што ў паэме два ўзроўні: эпічны, падзейны i лірычны, пачуццёвы. На першым узроўні, эпічным, падрабязна паведамляецца пра нікчэмнае жыццё Осціка, ягоную здраду, пакаранне i суд. На гэтым узроўні прасвятленне i пакаянне героя адбываюцца адпаведна хадзе падзеяў, у канцы паэмы. Але на другім узроўні, лірычным, які выяўляе пачуццёвае ўспрыманне героем сваіх учынкаў, ix маральную ацэнку, Осцік з’яўляецца “прасветленым" ад самага пачатку, бо ўвесь “Лямант..." – гэта, па-сутнасці, споведзь, успаміны грэшнiкa, які пакаяўся. На першым узроўні вобраз Осціка – дынамічны, рухомы, ён ускладняецца з кожным новым злачынствам, фактам біяграфіі. На другім узроўні Осцік – статычны, вызначаны, духоўная эвалюцыя яго ўжо адбылася, i заканамерна, што ахвяраў Осціка-злачынцы Осцік-“прасветлены" называе “беднымі дзеткамі", “пакутнікамі-мужамі", “сумленнымi жонкамі".

Вось чаму з самага пачатку паэма С. Лаўрэнція здаецца нам занадта дыдактычнай. Абумоўленае жанравай спецыфікай “Ляманту..." дапаўненне дзеянняў Осціка “ўчарашняга" пачуццямі Осціка “сённяшняга" зрабіла немагчымым выяўленне духоўнай эвалюцыі героя на працягу жыцця.

Але пасля таго, як суд адбыўся, прыгавор вынесены, плынь падзеяў у “Ляманце..." даходзіць да моманту прасвятлення героя i, вычарпаная, спыняецца. Эпічны Осцік супадае ў часе з Осцікам спавядальным. Але споведзь пра мінулае завершана, i герой пераходзщь ад ацэнак мінулых учынкаў да выяўлення сваіх перажыванняў у дадзены момант (скажам, у апошнюю ноч перад пакараннем). І вось тут з’яўляецца сапраўдны пcixaлагізм, не раздвоены на псіхалагізм мінулых учынкаў i псіхалагізм сённяшніх пачуццяў да гэтых учынкаў; пачынае вымалёўвацца партрэт героя, які адлюстроўвае яго душэўныя пакуты напярэдадні пакарання.

У роспачы Рыгор Осцік звяртаецца з пранікнёнымі словамі да маці, жонкі, сына, караля, Айчыны, i гэтым шчырым словам асуджанага на смерць чалавека цяжка не верыць.

С. Лаўрэнці паказаў чытачам свайго героя прасветленым пасля шчырага пакаяння, а таму не парушыў мастацкую цэласнасць i псіхалапчную праўдзівасць “Ляманту...", калі укладваў у вусны Рыгора Осціка словы ўдзячнасці каралю i Айчыне, выкрываў i асуджаў злачынствы героя вуснамі самога героя.

3 гэтага пункту гледжання да паэта XVI ст. не можа быць ніякіх прэтэнзіяў. Можа, зразумела, узнікнуць пытанне: наколькі праўдзіва i аб'ектыўна перададзены ў “Ляманце..." рэальныя гістарычныя падзеі, наколькі літаратурны Осцік адпавядае рэальнаму? Іншымі словамі, ці не з’яўляецца сюжэт паэмы тэндэнцыйна скампанаванай прыдумкай, а негатыўны маральны воблік героя – толькі наўмысным адлюстраваннем ягоных палітычных прыхільнасцяў?

На пэўную тэндэнцыйнасць “Ляманту..." звяртаў увагу 3. Новак: “Да змешчанай у ім інфармацыі трэба падыходзіць, аднак, з вялікай дозай крытыцызму, паколькі служыла яна найперш мэтам прапагандысцкім i паранетычным, што ставіць пад сумненне аб’ектыўнасць падбору матэрыялу, фармуліровак i меркаванняў" (Nowak 1972: 88). Аднак ніводзін з гістарычных дакументаў, у якіх паведамляецца пра здраду Рыгора Осціка, не супярэчыць зместу “Ляманту...". Толькі папскі нунцый Ян Андрэй Калігары у лістах да кардынала Пталамея Галія Каменея правакацыйна падаваў факт здрады Осціка як вынік шырокамаштабнай змовы прыхільнікаў Рэфармацыі ў Рэчы Паспалітай: Рыгор Осцік быў па веравызнані кальвініст, як і ягоны брат Юры, і Радзівілы біржайскай лініі (Nowak 1972: 118). Версія Калігары не мае аднак ніякага дакументальнага пацвярджэння i была, хутчэй за ўсё, свядома сфабрыкаваная на карысць інтарэсаў Контррэфармацыі.

Таму, прымаючы да yвaгi пэўную тэндэнцыйнасць С. Лаўрэнція, якая вынікала з тагачаснага ваенна-палітычнага становішча Вялікага Княства Літоўскага, – з пункту гледжання канкрэтнай адпаведнасці зместу твора гістарычным фактам i навуковым даследаванням трэба прызнаць слушнай выснову М. Лаўмяньскай: “Сюжэту “Ляманту..." можна ўвогуле верыць – факты, якія дазваляюць супаставіць сябе с адпаведнымі паведамленнямі хронік, вытрымліваюць выпрабаванне крытыкі, што нараджае давер і да іншых, нідзе болей не занатаваных” (Łowmiańska 1933: 37).

“Лямант няшчаснага Рыгора Осціка" займае асаблівае месца ў польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу.

Гэта не ананімная паэма не, бо вядома імя (псеўданім) яе аўтара, але i ў шэрагу персаналізаваных твораў адчувае яна сябе пакуль няўтульна: акрамя імя, мы нічога сёння пра Станіслава Лаўрэнція не ведаем.

У той час, калі у паэзіі панавала эпічная традыцыя, аўтар “Ляманту..." звярнуўся да ліра-эпічнай формы выяўлення. У той час, кaлi паэты апявалі высакародных герояў, якія сваей дзяржаўнай i ваеннай дзейнасцю праслaвiлі Айчыну, С. Лаўрэнці паказаў у caмiм творы “антыгероя", “вырадка", які Айчыне здрадзіў.

Пры гэтым, аднак, С. Лаўрэнці не выбіваецца з рэчышча гераічнай традыцыі ў паэзіі Беларусі i Літвы, распачатай Я. Вісліцкім i М. Гусоўскім, а на новым этапе прадоўжанай Ф. Градоўскім, А. Рымшам, Я. Радванам. Як i творы гэтых паэтаў, “Лямант..." прасякнуты глыбокай павагай да патрыярхальнага гераічнага жыцця, хоць выяўляецца яна зусім у iншай форме.

Побач з дыдактычнымі, “кананізаванымі" ўзорамі таго, як трэба жыць, гісторыя Осціка – такі ж дыдактычны, “кананізаваны" ўзор таго, як жыць не трэба. Побач з ідэальнымі, абсалютнымі героямі з максімальнай канцэнтрацыяй дабра i цнотаў, Осцік – такі ж ідэальны, абсалютны антыгерой, монстр з максімальнай канцэнтрацыяй зла i грахоўнасці. Учынкі герояў Ц. Базыліка, М. Стрыйкоўскага, А. Рымшы падсвечваюцца нябёсным ззяннем, учынкі Рыгора Осціка – пякельным агнём. Рыгор Осцік - персанаж высокай трагедыі, а не нізкай камедыі, мэта гэтага вобраза – настрашыць чытача, а не насмяшыць яго. Таму не знойдзем мы ў “Ляманце..." эпізодаў, дзе б герой высмейваўся, як, напрыклад, у ананімнай сатырычнай паэме “Пратэй, або Пярэварацень"; таму нельга яшчэ бачыць у адмоўным герою Осціку “іроя" паэзіі пазнейшага часу, у выбары аўтара адмоўнага персанажа – адмаўленне iм гераічнай традыцыі i набліжэнне да традыцыі “іраічнай", якая выявілася ў беларускай літаратуры толькі ў XVII – XVIII стст.


ІІ. 3. “АПАЛАГЕТЫК, ГЭТА ЁСЦЬ АБАРОНА КАНФЕДЭРАЦЫІ”ЯК УЗОР РЭЛІГІЙНА-ПАЛЕМІЧНАЙ ПАЭЗІІ


Навагрудскі шляхціц, кальвініст па веравызнанні Фёдар Еўлашоўскі ў створаных на пачатку XVII ст. мемуарах пісаў пра часы сваёй маладосці: “...На он час розность вяры не чинила намнейшей розности в милости приятелскей, для чого самого тамтот век злотым ми се види от нинейшего веку, кгде юж и межи еднэй вяры людьми облуда все заступила, а покготовю межи розными вяры ани се пытай о милость, щирость и правдиве добрэ заховане” (Еўлашоўскі 1983: 33). Пад старасць чалавеку ўласціва ідэалізаваць мінулае і не прымаць сучаснасць, але сведчанню Ф. Еўлашоўскага варта даць веры: на ягоных вачах за рэлігійная сітуацыя ў Рэчы Паспалітай істотна змянілася, адносіны паміж прадстаўнікамі розных канфесій прыкметна пагоршыліся.

Пры Жыгімонце Аўгусце ў Польшчы і асабліва ў Вялікім Княстве Літоўскім панавала талерантнасць, якой не ведалі іншыя краіны Еўропы. Няпэўная палітычная сітуацыя пасля смерці караля і трывожныя чуткі пра рэлігійныя войны на Захадзе (перш за ўсё пра Варфаламееўскую ноч ў Парыжы) схілілі шляхту да прыняцця на Варшаўскім канвакацыйным сейме ў 1573 г. так званага акта варшаўскай канфедэрацыі, які гарантаваў свабоду веравызнання і прадухіляў магчымасць грамадзянскай вайны ў Рэчы Паспалітай (Samsonowicz 1976: 202). Палітыка Жыгімонта Аўгуста ў рэлігійных справах у асноўным была працягнута Стэфанам Баторым, які хаця і дэклараваў адкрыта сваё жаданне “...каб усе грамадзяне любога саслоўя, аднаго Госпада Бога ўслаўляючы, адной каталіцкай старажытнай веры былі”, але дадаваў , што “мы нікога гвалтам ў веру цягнуць не жадаем” і “мір паміж рознымі ў веры жадаючы захаваць ... за старадаўнім звычаем гэтай дзяржавы людзей розных у веры ў іх набажэнстве церпім” (List 1932: 85 - 86).

Аднак, менавіта на панаванне Стэфана Баторага прыпадае пачатак контррэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім, якая дасягнула свайго апагею пры ўладзе Жыгімонта Вазы і Уладзіслава ІV, выявілася ў дамінацыі каталіцтва, уціску праваслаўя, выгнанні арыян. Звычайна пачатак контррэфармацыі ў краіне звязваецца з дзвюма датамі : 1570 год, калі на запрашэнне біскупа Валерыяна Пратасевіча ў Вільні з’явіліся першыя езуіты, і 1596 год, калі ў Брэсце была заключана царкоўная унія, і такім чынам у Княстве з’явіліся уніяты. Паміж гэтымі падзеямі – амаль трыццаць гадоў, за той час на троне змянілася чатыры ўладара, на сцэну грамадскага жыцця прыйшло новае пакаленне, некаторыя магнаты ды шляхціцы двойчы паспелі змяніць веравызнанне. Першая дата выглядае заўчаснай, другая – запозненай, каб умоўна звязываць з імі пачатак контррэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім. Больш адпаведнай выглядае іншая дата, якая знаходзіцца акурат паміж імі: год 1581, калі па загаду біскупа Юрыя Радзівіла ў Вільні было раскладзена першае вогнішча з пратэстанцкіх кніг.

Віленскія падзеі жніўня 1581 г. знайшлі сваё адлюстраванне ў рэлігійна-палемічнай паэме “Apologeticus, to jest Obrona konfederacyej...”, выдадзенай ананімна ў 1582 г. у Вільні без указання месца выдання. Незанатаваны ў бібліяграфіі К. Эстрайхера старадрук знайшоў і апублікаваў у 1932 г. Э. Буршэ, выказаўшы меркаванне, што аўтарам паэмы быў лютэранін Вацлаў (Венцлаў) Агрыпа, менскі кашталян, пісар Княства (Bursze 1932: III - LIX). З думкай Э. Буршэ не пагадзіліся К. Тышкоўскі, біёграф В. Агрыпы (Tyszkowski 1935: 33), і Г. Барыч, які лічыў, што паэма напісана Станіславам Нінінскім (Barycz. 1934: 129 - 140). Далейшая дыскусія, у якой акрамя Э. Буршэ і Г. Барыча ўзяў удзел С. Кот (Bursze i inn. 1935/1936: 428-438), не прынесла плёну , і сучасныя даследчыкі адмовіліся ад спробаў высветліць аўтарства твора. На нашу думку, аргументы Э. Буршэ выглядаюць больш пераканаўча ў пaраўнанні з аргументамі Г. Барыча, асоба ж Вацлава (Венцлава) Агрыпы, які паходзіў з праваслаўнай сям’і і, падпісываючы свае творы, свядома дадаваў да прозвішча палітонім “Ліцвін”, выглядае больш прымальнай за асобу паляка Станіслава Нінінскага. Але шэраг фактаў сведчыць супраць В. Агрыпы (напрыклад, у празаічнай прадмове аўтар называе “Апалагетык...” сваім першым сачыненнем, а В. Агрыпа ўжо напісаў да таго часу некалькі твораў). Сапраўды, найлепей лічыць паэму на сённяшні дзень ананімнай і засяродзіцца не на высвятленні яе аўтарства, а на аналізе зместу і мастацкіх асаблівасцяў твора.

Поўная назва паэмы: “Аpologeticus, to jest Obrona konfederacyej. Przytym Seditio albo bunt kapłański na ewanieliki w Wilnie z wolej a łaski miłego Boga przed harapem wynurzony”. Паэма напісана трынаццаціскладовым сілабічным вершам, налічвае 1770 радкоў і складаецца з двух вялікіх раздзелаў: “Абарона канфедэрацыі” і “Капланскі бунт”, цесна звязаных па зместу. У першым раздзеле вядзецца агульная крытыка папы рымскага, каталіцкага касцёла і езуітаў, адстойваюцца прынцыпы варшаўскай канфедэрацыі 1573 г. У другім раздзеле падрабязна распавядаецца пра віленскія падзеі 1581 г., як пра канкрэтны вынік палітыкі папы рымскага і дзейнасці езуітаў у Рэчы Паспалітай. Ідэйная канцэпцыя ўсяго твора выкладзена аўтарам у адпаведнасці з правіламі рыторыкі ў кароткай празаічнай прадмове “Argument, albo Summa tego skryptu”: “Найбольш бароніць перад парушэннем канфедэрацыі і засцерагае ад грамадзянскай вайны, якую Іх Мосць князі навязываюць, пра што іхнія сіноды сведчаць. Вайны гэтай ганец, альбо пачатак, ёсць той бунт, які духоўнікі распачалі ў Вільне супраць евангелікаў года 81, у месяцы жніўні і потым” (Apologeticus 1932: 4).

У віленскім выданні 1582 г. тэксту паэмы папярэднічаюць вытрымкі з Бібліі ў адвольным вершаваным перакладзе і з твораў Хрызастома, Тэртуліяна, Ераніма і Эберхарда ў празаічным перакладзе. Вытрымкамі з Бібліі і кананічнага права, з твораў даўнейшых і тагачасных хрысціянскіх тэолагаў, грэцкіх, рымскіх і польскіх гісторыкаў, антычных і сярэдневечных паэтаў густа перасыпана ўся паэма, пры гэтым шматлікія цытаты не перакладзены з лацінскай мовы, не ўжыўлены ў мастацкую тканіну твора, а змешчаны паміж радкамі, як чужародныя, пазаструктурныя элементы. Напрыканцы кнігі пададзены “Dziękowanie rocie Rzymskiej od roty piekielnej, za ich wierną robotę i pilne staranie, ktоre czynią około pomnażania krolestwa satańskiego...” і два іншых ўрыўка з лацінскага трактата “Lavacrum consсientiae” (1496), а таксама ліст-эдыкт караля Стэфана Баторага з-пад Пскова ад 30 верасня 1581 г. у сувязі з віленскімі беспарадкамі.

Сама паэма “Апалагетык...” і дадатковы кампілятыўны матэрыял, падабраны ў кнізе, сведчаць пра добрую тэалагічную падрыхтоўку аўтара, зайздросную эрудыцыю і глыбокае веданне Бібліі. Нягледзячы на прысутнасць у паэме некалькіх цытат з Вергілія, Авідзія, Тэрэнцыя ды рэдкія згадкі паганскіх багоў Марса, Мінервы і Феба, гэты твор адназначна належыць не да класічнай, а да хрысціянскай традыцыі, прэзентуе не рэнесансавую гуманістычную, а сярэдневечна-рэлігійную плынь у тагачаснай еўрапейскай літаратуры (хаця і ў рэфармацыйнай афарбоўцы). Сваё інтэлектуальнае і духоўнае credo паэт выказвае ў інвакацыі на пачатку паэмы:

Nie Minerwy tu mądrej, co wrzkomo szafuje

Naukami a przytym Muzam rozkazuje,

Wzywam na wspomożenie, lecz ciebie, o Boże,

Bez ktorego na świecie żaden tchnąć nie może...

(Apologeticus 1932: 6)

Адмаўленне ад дапамогі багіні Мінервы і ейных музаў, зварот да праўдзівага Бога сведчылі не толькі пра павышаную рэлігійнасць пратэстанцкага аўтара, але і пра свядомае парушэнне ім як класічнай традыцыі, так і тагачаснай літаратурнай канвенцыі: рэнесансавыя паэты распачыналі свае творы зваротам да музаў і паганскіх багоў не таму, што аддавалі ім перавагу перад хрысціянскім богам, але наследуючы Гамера, Вергілія, Авідзія, Гарацыя. Жаданне аўтара “Апалагетыка...” падкрэсліць сваю незалежнасць ад літаратурнай моды, адметнасць твора у кантэксце тагачаснай паэзіі заўважаецца і далей, у вызначэнні тэмы: паэт паведамляе не толькі пра што гаворыцца ў паэме (пра абарону канфедэрацыі і капланскі бунт), але і пра што не гаворыцца (пра маскоўскую вайну). З “Апалагетыка...” мы даведваемся, такім чынам, пра надзвычайную папулярнасць тэмы Лівонскай вайны ў паэзіі Вялікага Княства Літоўскага 70-80-х гг. XVI ст. Аўтару былі вядомыя, напэўна, не толькі вершы М. Стрыйкоўскага і паэма Ф. Градоўскага, але і многія іншыя польскамоўныя і лацінамоўныя творы, якія не дайшлі да нас.

Выбар тэмы вызначыў і жанр твора. “Апалагетык...” не з’яўляецца героіка-эпічнай альбо гістарычнай паэмай, гэта – рэлігійна-палемічны твор, своеасаблівы вершаваны памфлет, што ўзнік як водгук на канкрэтныя падзеі ў краіне, але задуманы з мэтаю агульнай крытыкі каталіцкага касцёла, інстытута папства і ордэна езуітаў.

Паэма мае выразную антыпапскую скіраванасць, характэрную для пратэстанцкіх сачыненняў яшчэ з часоў Марціна Лютэра. Аўтар непасрэдна альбо ўскосна згадвае шмат якіх папаў рымскіх, ад Леона І (440-461) да тагачаснага Грыгорыя ІІІ (1572-1585), найбольшую ж дасведчанасць выказвае ў справах XIII-XV стст., што напэўна тлумачылася адпаведным падборам літаратуры. Вастрыё крытыкі было накіравана, аднак, не супраць канкрэтных гістарычных асобаў (якія згадваюцца, калі аўтару трэба праілюстраваць чарговы тэзіс яскравым прыкладам), а супраць інстытута папства ўвогуле. З гэтай прычыны ў паэме паўстаў зборны вобраз рымскага духоўнага ўладара, абагульнены сатырычны партрэт правадыра каталіцтва, які сядзіць у Рыме, у дарагіх палацах, у пурпуры ды ў золаце, забыўшыся, што Хрыстос не меў дзе скланіць сваёй галавы ўбогай, голы вісеў на крыжы, які лічыць сябе богам і адзіны ніколі не памыляецца, якога ніхто не мае права судзіць. Пратэстанцкі аўтар называе папу рымскага Антыхрыстам і заклікае праўдзівых вучняў Хрыста, пакуль яшчэ не позна, пакінуць новыя Садом і Гамору:

Uciekajcież, nędznicy, z tego Babilonu,

Nie bojcie siе kacerstwa, ni księżej gomonu.

Uciekajcie do Chrysta, biskupa swojego:

Wszystko macie gotowo i darem od niego:

A u Antykrysta zaś wszytko za pieniądze,

Chociaż drogo zapłacisz, nie pozbędziesz nędze.

(Apologeticus 1932: 40)

У гэтых радках, напісаных ў 1582 г., чуваць выразныя адгалоскі “Песні сабранай з Адкрыцця св. Яна <...> што папа ёсць праўдзівы Антыхрыст, і ўжо дарэмна маем іншага Антыхрыста чакаць” з нясвіжскага канцыянала 1563 -1564 гг., якая таксама заклікала вернікаў як мага хутчэй пакінуць уладанні “рымскай бестыі”:

A tak panowie Polanie

Ocućcie się z tego spania

Ucieczmy od Antykrysta

Naśladujmy Pana Krysta

Ustaw jego!

(Kawiecka-Gryczowa 1926: 136)

Падабенства двух твораў вынікала, безумоўна, не з наследавання аўтарам “Апалагетыка...” тэксту “Песні...”, а з еднасці поглядаў двух паэтаў-пратэстантаў, з арыентацыі на агульную традыцыю. У рэчышчы гэтай традыцыі, распачатай яшчэ выступленнямі Яна Гуса і Марціна Лютэра, вядзецца ў паэме і крытыка каталіцкага касцёла, выкрыццё маральнага вобліку біскупаў, ксяндзоў, манахаў. Папрокі ранейшыя: сіманія, гандаль індульгенцыямі, чужалоства пад прыкрыццём цэлібату. У сваіх абвінавачваннях аўтар “Апалагетыка...” дэманструе не толькі добрае веданне слабых месцаў супраціўніка, але і несумненныя здольнасці паэта-сатырыка:

Albo siе niechaj żenią, cudzym pokoj dadzą,

Z kmieciami o ich dziewki niechaj siе nie wadzą.

Dlaczego też niektorych o to szpetnie kropią,

Nie jeden kanoniczek pozna rękę chłopią.

Drudzy też szyje łamią, po brogach szukając

Dziewek a spowiedzi ich na sienie słuchając.

(Apologeticus 1932: 48)

Найслабейшымі, найбольш далёкімі ад паэзіі месцамі твора трэба прызнаць тэалагічныя разважанні аўтара (напрыклад, пра тое, ці павінен хрысціянін пакланяцца Божай Маці, ці сыходзіць Святы Дух ад Сына Божага і г.д.), і асабліва шматлікія экскурсы ў еўрапейскую гісторыю далёкіх стагоддзяў. Зразумела, што такія экскурсы спатрэбіліся аўтару дзеля таго, каб падмацаваць свае палемічныя аргументы канкрэтнымі прыкладамі, каб давесці да чытача асноўную ідэю паэмы: касцёл заўсёды быў антаганістам дзяржавы, а папа рымскі – праціўнікам моцнай каралеўскай улады. Але тагачасных беларусаў, літоўцаў, палякаў, напэўна, мала цікавілі ўзаемаадносіны папы рымскага Грыгорыя І і імператара Фокаса (VII ст.), альбо Мікалая ІІІ і Рудольфа І Габсбургскага (ХІІІ ст.), таксама, як не зацікавяць яны і сучасных чытачоў.

Зусім іншае ўздзеянне мелі прыклады з тагачаснага грамадска-палітычнага жыцця Вялікага Княства Літоўскага, з нядаўняга гістарычнага мінулага краіны, якія закраналі рэлігійныя і грамадзянскія пачуцці чытачоў, выклікалі ў іх згоду або рашучы пратэст супраць пазіцыі аўтара. Так у “Апалагетыку...” згадваецца надзвычай цікавы эпізод з часоў Лівонскай вайны, калі маскоўскі цар Іван IV паабяцаў вызваліць з няволі пяцьсот палонных шляхціцаў узамен за Віленскую ікону Прачыстай Дзевы Марыі. Духоўныя і свецкія ўлады Княства, зразумела, не пагадзіліся з прапановй цара, і раз’юшаны тыран загадаў засячы вязняў. Аўтар “Апалагетыка...” вінаваціць каталіцкіх іерархаў (хаця ікона была праваслаўная) за тое, што яны мёртвага абраза за пяцьсот жывых пашкадавалі, размаляваную мастаком дошку ацанілі вышэй за жыццё людзей. Чытачы-пратэстанты, якія не прызнавалі ікон, напэўна пагаджаліся з паэтам, але можна ўявіць, якое абурэнне выклікалі словы паэта ў чытачоў каталіцкага і асабліва праваслаўнага веравызнанняў.

Насуперак уласным дэкларацыям, што ў адрозненні ад іншых паэтаў ён не будзе пісаць пра Лівонскую вайну, аўтар неаднойчы згадвае пра яе на старонках “Апалагетыка...” і пры тым – заўсёды дарэчы. Напрыклад, слушна абвінавачвае папу рымскага Грыгорыя ІІІ ў заступніцтве за Івана IV, якое не дало магчымасці Стэфану Батораму скончыць вайну абсалютнай перамогай (як вядома, цар падмануў папу рымскага і ягонага пасланніка езуіта Антонія Пасевіна, паабяцаўшы ім за падтрымку ўвесці ў Масковіі каталіцтва).

Прыведзены з надаўняга мінулага краіны факт, куды больш пераканўчы за шматлікія прыклады з далёкай гісторыі далёкіх краінаў, пацвярджаў аўтарскі тэзіс пра супярэчнасць глабальнай палітыкі Рыма з канкрэтнымі інтарэсамі дзяржаў, пра адкрыты касмапалітызм служак папы – езуітаў.

Менавіта супраць дзейнасці ў Польшчы і ў Вялікім Княстве Літоўскім езуітаў, якіх аўтар называе папскімі трубачамі, вавілонскімі рыцарамі, пасланнікамі чорта, скіравана вастрыё крытыкі ў “Апалагетыку...”. Атакуючы сваіх ідэйных апанентаў, паэт-пратэстант ужывае наступную тактыку: 1) апялюе да пачуцця патрыятызму сваіх чытачоў, падкрэсліваючы незацікаўленасць езуітаў у росквіце Рэчы Паспалітай (“...з’явіліся цяпер нейкія пасынкі, Якія хочуць матку мачыхай учыніць”); 2) выкарыстоўвае натуральную, спрадвечную непрыхільнасць грамадства да чужынцаў (сярод першых віленскіх езуітаў большасць было іншаземцаў); 3) выстаўляе езуітаў праціўнікамі законаў дзяржавы і каралеўскай волі (“бяспечна насміхаюцца з каралеўскай улады”); 4) палохае чытачоў рэлігійнымі канфліктамі і набліжэннем грамадзянскай вайны, бо езуіты хочуць “каб у Польшчы па-французску пра веру спрачаліся, Агнём і мячом дыспутавалі” (алюзія да падзеяў Варфаламееўскай ночы ў Парыжы); 5) заклікае грамадства не адыходзіць ад прынцыпаў варшаўскай канфедэрацыі 1573 г., якая гарантуе мір і стабільнасць у дзяржаве (“шануйце ж здабыткі канфедэрацыі, Беражыце яе ад усялякай шкоды”).

На жаль, аўтару выразна бракавала паслядоўнасці і дысцыплінаванасці ў ажыццяўленні сваёй тактыкі, што значна аслабляла ўздзеянне паэмы на чытача. Нельга пагадзіцца з высокай ацэнкай канструкцыі паэмы, дадзенай польскім вучоным М. Косманам (Kosman 1973: 93); наадварот, кампазіцыя “Апалагетыка...” выглядае недастаткова прадуманай, хаатычнай. Не вытрымана паслядоўнасць у раскрыцці тэмы, аўтар то забягае наперад, то паўтараецца ў сваіх думках (напрыклад, у першым раздзеле ён згадвае пра падзеі, якім прысвечаны другі раздзел, а ў другім раздзеле вяртаецца да аргументаў з першага). Структура паэмы – занадта рыхлая, аморфная, што абумоўлена разнароднасцю элементаў, з якіх яна складаецца (тэалагічных разважанняў, гістарычных экскурсаў, рэалістычных апісанняў, палемічных выпадаў і г.д.), прысутнасцю ў тэксце чужародных кавалкаў (лацінамоўных цытат) і проста празмерным аб’ёмам твора. “Апалагетык...” складаецца з нераўназначных частак і ў мастацкіх адносінах: шматлікія экскурсы ў еўрапейскую гісторыю і прыклады з жыцця касцёла прыкметна саступаюць па ўзроўню выяўленню палітычных поглядаў аўтара і, асабліва, апісанню тагачасных грамадскіх падзеяў.

Хутчэй за ўсё, высока ацэньваючы кампазіцыю паэмы, польскі даследчык меў на ўвазе нешта зусім іншае, менавіта агульную ідэйную канцэпцыю твора, якая, сапраўды, добра прадумана і выказана аўтарам “Апалагетыка...”. “Аўтар свядома пачаў з атакі на езуітаў-чужынцаў, якія дзейнічалі на тэрыторыі Рэчы Паспалітай паводле дакладна вызначаных у Рыме інструкцый, а толькі потым прадставіў віленскія падзеі 1581 г. Такім чынам ён звязаў у вачах чытача ў адзін прычынна-выніковы ланцуг сукупнасць веравызнаўчых дачыненняў у дзяржаве і ўсклаў адказнасць за інцэндэнты на іншаземных, а не на айчынных прадстаўнікоў контррэфармацыі, хаця і тых апошніх (палякаў) усё больш з’яўлялася тады ў віленскім калегіуме” (Kosman 1973: 93).

Сапраўды, асноўную віну за віленскія беспарадкі 1581 г. аўтар “Апалагетыка...” ўскладае на езуітаў-італьянцаў (“хацела штосьці жахлівае ўчыніць італьянская справа”) і асабіста на папскага легата Альберта Баланэцці (“гэта была парада чалавека італьянскага”), але падкрэслівае і актыўны ўдзел рэктара Віленскай езуіцкай акадэміі, паляка Пятра Скаргі, саркастычна называе яго “апосталам”, “абвінаваўцам усіх верных”. Затое выразна відаць, як аўтар імкнецца зацерці віну біскупа Юрыя Радзівіла, паказывае яго хутчэй ахвярай інтрыг віленскіх езуітаў і папскага легата, чым ініцыятарам і кіраўніком акцыі супраць пратэстантаў.

Да біскупа звяртаецца Пётр Скарга і патрабуе ад яго большай жорсткасці і рашучасці:

I ty, biskupie, nie bądź jako malowany,

Niechaj cię nic nie straszą te luterskie ściany.

(Apologeticus 1932: 80)

Wszakeś z domu Radziwiłł, k temu i biskupem:

Bądźże na heretyki zaostrzonym słupem,

Na te bezecne ludzi, ktоre zabijano

W inszych krainach <...>

(Apologeticus 1932: 81)

Аўтар паэмы несумненна ведаў, што менавіта новы віленскі біскуп нёс галоўную адказнасць за падзеі 1581 г. (3 жніўня Юры Радзівіл прыступіў да выканання сваіх абавязкаў, а 4 жніўня пачаліся хваляванні на вуліцах Вільні), але не мог скіраваць на яго агонь крытыкі і паказаць яго сапраўдным віноўнікам на старонках “Апалагетыка...”. Па-першае, гэта пярэчыла б агульнай ідэйнай канцэпцыі паэмы, паводле якой ва ўсім былі вінаватыя езуіты-чужаземцы. Па-другое, каб не страціць падтрымку Радзівілаў-пратэстантаў (найперш віленскага ваяводы Мікалая Радзівіла Рудага), не выпадала крытыкаваць Радзівілаў-каталікоў: усе ведалі, што для Радзівілаў радавыя інтарэсы заўсёды стаялі вышэй за канфесійныя і дзяржаўныя. Вось чаму вобраз Юрыя Радзівіла ў паэме такі невыразны, статычны, сапраўды “нібы намаляваны”.

Віленскія падзеі 1581 г. складаліся з некалькіх узаемазвязаных эпізодаў. У сваіх казаннях ксяндзы заклікалі вернікаў да расправы над ерэтыкамі. Падбухтораныя езуітамі шкаляры закідалі камянямі двух пратэстанцкіх міністраў. Каталіцкія вернікі не пусцілі праз вуліцу св. Яна пахавальную працэсію за труной пратэстанта, падляшскага кашталяна Мацея Савіцкага. Апагеем “капланскага бунту” сталася канфіскацыя па загаду біскупа пратэстанцкіх кніг з друкарняў і бібліятэк і спальванне іх на пляцы перад касцёлам св. Яна. Паленне кніг – выпадак нечуваны ў Вялікім Княстве Літоўскім, першы прэцыдэнт за ўсю гісторыю краю, таму ўражаны аўтар “Апалагетыка...” апісывае гэты эпізод асабліва экспрэсіўна і маляўніча:

Księgi ewanielickie z bibliotek brali,

Tam, gdzie ścinano zdrajce, kazali je palić.

“Tak będzie heretykom” jęli siе w głos chwalić.

A toć było najwiętszą przyczyną rozruchu.

Miotło siе pospolstwo, by pies na łańcuchu.

Zapaleły siе chęci wszytkich na morderstwo,

By co rychlej wykonać mogli okrucieństwo,

Jakiego ich wodzowie w Paryżu użyli,

Gdy tam we krwi niewinnych do kolan brodzili,

Gdzie z wielkiego morderstwa krew ciekła rzekami,

Rzeżnicy na ostatek byli tam katami.

(Apologeticus 1932: 63 - 64)

Штораз згадваючы ў паэме Варфаламееўскую ноч, аўтар засцерагае грамадства ад паўтарэння яе ў Варшаве або Вільні. Паліць кнігі і кідаць у апанента каменем – дрэнныя аргументы ў тэалагічных дыскусіях, ад такіх дзеянняў толькі адзін крок да ўвядзення інквізіцыі і фізічнай расправы над праціўнікам. Віленскія хваляванні 1581 г. на старонках “Апалагетыка...” прадстаўлены як першыя сімптомы небяспечнай хваробы дзяржавы, як прадвесце грамадзянскай вайны ў Рэчы Паспалітай, накшталт вайны паміж каталікамі і гугенотамі ў Францыі (варта нагадаць, што розгалас пра Варфаламееўскую ноч вельмі хутка дасягнуў Княства: у 1573 г. у Вільні была была выдадзена на лацінскай мове “Кніга некалькіх песен”, прысвечаная крывавым падзеям у Парыжы).

Весткі з Вільні ўстрывожылі Стэфана Баторага, які на той час знаходзіўся з войскам пад Псковам. У дасланым гарадскім уладам лісце кароль рашуча асудзіў рэлігійныя сутычкі і парушэнне грамадскага спакою, нагадаў, як і аўтар “Апалагетыка...”, пра сумны досвед іншых краінаў: “Добра відаць, што ў тых дзяржавах і каралеўствах, дзе гвалтам, агнём і мечам, а не навукай і добрымі звычаямі веру хочуць пашырыць, вялікі разліў крыві ды знішчэнне ўнутранай вайной адбываюцца. Чаго мы не адно (барані Божа) у грамадскім гневе, але таксама і паміж асобамі privatum, не хацелі б бачыць і пра што папярэдзіць іх мусім...” (List 1932: 85).

Змясціўшы ў кнізе разам з паэмай “Апалагетык...” каралеўскі ліст-эдыкт, аўтар (а можа выдаўца) выкарыстаў яго як важкі аргумент у спрэчцы са сваімі праціўнікамі. Гэта быў смелы палітычны ход: прадставіць караля Стэфана Баторага, які аддаваў перавагу каталіцтву перад іншымі канфесіямі і падтрымліваў езуітаў, сваім саюзнікам. У паэме, як памятаем, аўтар таксама намагаецца сутыкнуць езуітаў з каралём, выставіць іх ворагамі Рэчы Паспалітай, шпегамі папы рымскага. Спробы гэтыя не мелі, аднак, і не маглі мець плёну. Палітычная эквілібрыстыка аўтара “Апалагетыка...” не змяняла рэальнага стану рэчаў, добра вядомага чытачам: кароль падтрымліваў езуітаў і, што самае важнае, – насельніцтва таксама.

На пачатку 80-х гг. зрабілася відавочным, што барацьбу з каталіцкім касцёлам пратэстанты прайгралі і не ў сферы тэалагічных дыспутаў і літаратурнай палемікі, а ў сферы адукацыі і асветы, у плане канкрэтнага ўплыву на жыццё грамадства (Kosman 1973: 167). Расчараваныя ў новым веравызнанні, раздражнёныя бясконцымі спрэчкамі кальвінісцкіх і арыянскіх тэолагаў, з пратэстанцтва на каталіцтва перайшлі ў 70-х гг. XVI ст. прадстаўнікі нясвіжскай лініі Радзівілаў, Хадкевічы, Сапегі, Тышкевічы, Пацы, Глебавічы і многія іншыя магнаты. У 1579 г. езуіты здзейснілі тое, чаго не дамагліся ў 1567 г. пратэстанты: адкрылі першую ў Вялікім Княстве Літоўскім вышэйшую вучэльню – Віленскую Акадэмію, куды прымалі моладзь усіх канфесіяў. Вялікай папулярнасцю ў жыхароў Вільні карысталіся тэатральныя прадстаўленні, якія перыядычна ладзіліся выкладчыкамі і навучэнцамі Акадэміі.

Такім чынам, крытыка папства і каталіцтва ў 70-80-х гг. XVI ст. не знаходзіла ўжо такога водгуку ў беларуска-літоўскім грамадстве, як у 50-60-х гг. Заклікі аўтара “Апалагетыка...” пакідаць рымскі касцёл і далучацца да праўдзівай евангельскай веры, звернутыя да чытачоў, гучалі на той час ужо па-просту анахранічна: пратэстанцтва паступова сыходзіла з арэны актыўнага рэлігійна-палітычнага жыцця Княства, займала абарончыя пазіцыі.

Затое вельмі актуальна ў такой сітуацыі гучаў голас паэта ў падтрымку варшаўскай канфедэрацыі, у абарону свабоды веравызнання і талерантнасці ў краіне з шматкафесійным насельніцтвам. Па гэтым пытанні выказалі неўзабаве сваю салідарнасць з аўтарам “Апалагетыка...” дзяржаўныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага, уключыўшы акт варшаўскай кафедэрацыі ў Статут 1588 г.

Віленскія падзеі жніўня 1581 г., якія выразна сведчылі пра пачатак контррэфармацыі на Беларусі і Літве, не мелі далейшага працягу і не перараслі, насуперак прадбачанню паэта, у новую Варфаламееўскую ноч. Контррэфармацыйны рух у Вялікім Княстве Літоўскім (як перад гэтым і рэфармацыйны) не выходзіў з берагоў, як у Заходняй Еўропе, і не заліваў краіну крывёю і слязьмі. У ХVII ст. адбылося, праўда, некалькі інцэндэнтаў, але там бралі ўдзел ужо не каталікі і пратэстанты, а уніяты і праваслаўныя.


ІІ. 4. ПАМІЖ ТЭАЛОГІЯЙ І ПАЭЗІЯЙ:“ЧАЛАВЕЧЫ ВЕК” С. КУЛАКОЎСКАГА


Адной з адметных рысаў польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу быў дыдактызм, які ў той ці іншай ступені выяўляўся ва ўсіх творах 50-80-х гг. XVI ст. Паранетычная накіраванасць назіраецца ў такіх паэмах, як “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл”, “Пратэй, або Пярэварацень”, “Лямант няшчаснага Рыгора Осціка”, у вершаваным трактаце “Ганец Цноты да сапраўдных шляхціцаў...” Аўтары пералічаных твораў крытыкавалі негатыўныя з’явы рэчаіснасці, прапаноўвалі пазітыўную праграму зменаў, давалі ўзоры годнага жыцця і прыводзілі адмоўныя прыклады, дбалі пра індывідуальны духоўны воблік сучаснікаў і пра агульны маральны клімат у грамадстве.

Але найбольш яскравым узорам маральна-дыдактычнай паэзіі ў рэчышчы традыцыяў Гесіода, Лукрэцыя і Авідзія з’яўляецца паэма “Wiek ludzki” (1584) Станіслава Кулакоўскага (Калакоўскага), які гэтым творам распачаў сваю літаратурную кар’еру.

Творчасць С. Кулакоўскага ставіць перад даследчыкам шматмоўнай паэзіі Беларусі праблему храналагічна-класіфікацыйнага характару: дэбютаваўшы ў 80-х гг. ХVI стагоддзя, свой апошні твор паэт выдаў каля 1621 г.; пачаўшы пісаць пад уплывам рэнесансавай паэтыкі, у пазнейшых творах ён прэзентаваў барочны стыль.

Дакладна невядома дзе і калі нарадзіўся і памёр паэт, адкуль ён паходзіў: з Польшчы ці з Вялікага Княства Літоўскага (творы С. Кулакоўскага выдаваліся як у Вільні, так і ў Кракаве). Цяжка адназначна сказаць да якога веравызнання ён належаў: на думку некаторых вучоных, С. Кулакоўскі быў кальвіністам (Grabowski 1906: 356-357; Lukaszewicz 1843: 187 - 188). Такое меркаванне нібыта пацвярджаецца і тэматыкай ягоных твораў, але прысвечаны некаторыя з іх заўзятым каталікам: Юрыю Радзівілу, Аляксандру ды Яну Хадкевічам.

Польскім бібліёграфам і гісторыкам літаратуры імя паэта вядома даўно: у 1820 г. Г. Юшыньскі назваў С. Кулакоўскага “знакамітым паэтам свайго часу” і падаў назвы трох ягоных арыгінальных твораў і аднаго перакладу (Juszyński 1820: 1, 197 - 198). Менавіта выдадзены Д. Лэнчыцкім ў 1592 г. у Вільні вершаваны пераклад С. Кулакоўскага “Wybranych zdań księgi” Феагніда з Мегары выклікаў найбольшае захапленне вучонага (на жаль, гэтая кніга не дайшла да нашага часу, а працытаваных Г. Юшыньскім 10 радкоў недастаткова, каб па-сапраўднаму ацаніць майстэрства Кулакоўскага-перакладчыка). Адным з лепшых вершапісцаў свайго часу назваў С. Кулакоўскага ў 1845 г. М. Вішнеўскі, якому былі вядомыя шэсць кніг паэта (Wisznewski 1845: 7, 130-131).

У 1852 г. У. Мацяёўскі згадаў два твора С. Кулакоўскага, неадзначаныя Г. Юшыньскім, але асцярожна ўстрымаўся ад ацэнкі таленту паэта-тэолага (Maciejowski 1852: 3, 359 - 360). Напачатку ХХ ст. Т. Грабоўскі сказаў колькі слоў пра С. Кулакоўскага як пра аўтара-кальвініста, але надзвычай крытычна ацаніў мастацкія вартасці ягоных твораў: “Паэтычнае рамяство не было прызначэннем Калакоўскага, і калі б Вішнеўскі ведаў яго лепш, убачыў бы ў ім не здольнага, але нуднага і драўлянага вершапісца” (Grabowski 1906: 357).

У бібліяграфічным даведніку “Nowy Korbut” называецца шэсць арыгінальных твораў С. Кулакоўскага і адзін пераклад: бракуе толькі выдадзенага ў 1595 г. у Кракаве вершаванага трактату “Postanowinie y życie domowe” (Bibliografia 1964: 2, 381 - 382). Імя паэта зрэдчас згадваецца ў працах сучасных польскіх, літоўскіх і беларускіх даследчыкаў (Л. Шчарбацкай, А. Анушкіна, Ю. Лабынцава, І. Саверчанкі), але да сённяшняга дня ў навуковым друку не з’явілася ніводнай публікацыі пра ягоную творчасць.

Найбольшую каштоўнасць у спадчыне С. Кулакоўскага ўяўляе паэма “Wiek ludzki” – першы твор паэта, які стаўся ягоным opus vitae. Паэма выйшла ў свет без указання месца друку. Але можна меркаваць, што выдадзена яна была ў Вільні, бо тут з’явіліся і тры наступныя кнігі С. Кулакоўскага. Улічваючы той факт, што сваю апошнюю кнігу С. Кулакоўскі выдаў каля 1621 г., можна таксама сцвярджаць, што “Чалавечы век” напісаны зусім юным аўтарам, які не хаваў свайго захаплення ад нядаўна прачытаных твораў грэцкіх ды рымскіх паэтаў.

Непасрэдным штуршком да напісання твора паслужыў, магчыма, выхад у свет сачынення Цыцэрона “O powinnościach” (Вільня, 1583, 1593) у перакладзе на польскую мову С. Кашуцкага. Адзначым, што кнігі пра маральнае ўдасканаленне чалавека, пра выхаванне добрага грамадзяніна і сем’янінана мяжы XVI - XVII стст. карысталіся вялікай папулярнасцю ў чытачоў Княства. Пра гэта сведчыць выданне ў Вільні маральна-дыдактычных трактатаў Цыцэрона “O powinnościach” (віленскія выданні Я. Карцана паўтаралі лоскае з 1576 ), “O starości” (1595), “O powinnościach. O starości. O przyjaźni” (1606), сачыненне нямецкага гуманіста Юстуса Ліпсіуса “O stałości” (1599), кніг Мікалая Рэя “Wizerunek ...” (1606), “Zwierciadło...” (1606). Несумненна, С. Кулакоўскі чытаў вышэйзгаданыя сачыненні Цыцэрона яшчэ раней па-лацінску і, магчыма, быў знаёмы з кракаўскімі выданнямі 60-х гг. твораў М. Рэя.

Паэма С. Кулакоўскага “Чалавечы век” прысвечана шляхціцу-кальвіністу Яну Вадзіньскаму: на адвароце тытульнай старонкі кнігі змешчана эпіграма на герб Вадзіньскіх, а далей – празаічная прадмова-дэдыкацыя, у якой тлумачацца задума твора. Паэт з захапленнем назіраў за боскім механізмам Сусвету і за парадкам ягонага руху, які называецца часам. Часу падуладныя ўсе з’явы, рэчы і істоты, а таксама чалавек, які з’яўляецца найшляхетнейшым упрыгожаннем Сусвету. Але чалавек не заўсёды ўсведамляе сябе ў часе, не можа прымірыцца з яго хуткаплыннасцю і навучыцца адпаведна паводзіць сябе ў розныя перыяды жыцця. Вось чаму паэт вырашыў напісаць вершам простую, але карысную кнігу, у якую б “...iako we zwierciadło weyrzawszy, mogł człowiek obaczyć, co iest za condycia wieku iego, a tym snadniey obyczaie y postępki swe wszelakie według powinności chrześcijańskiey Bogu ku chwale a sobie ku uczciwemu y pożytecznemu końcowi prowadzić y kierować mogł” (Kołakowski 1584: 3 - 4).

Ужытае С. Кулакоўскім параўнанне кнігі “Чалавечы век” з люстэркам прымушае згадаць зборнік М. Рэя “Zwierciadło albo Kształt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam jako we zwierciadle przypatrzyć” (Кракаў, 1567/1568), у якім быў змешчаны вялікі празаічны трактат “Żywot człowieka poczciwego”. У “Жыцці пачцівага чалавека” М. Рэй таксама апавядаў пра розныя этапы чалавечага жыцця (ад нараджэння да сярэдняга веку, сталасць, старасць), падзяліўшы твор адпаведна на тры раздзелы. Паэма С. Кулакоўскага мае крыху іншую кампазіцыю: уступ (“Wiek człowieczy”) і чатыры асноўныя раздзелы: “Dzieciństwo”, “Młodzieństwo”, “Męstwo” i “Starość”. Напрыканцы кнігі змешчаны прэфацыйны верш “Do łaskawego Czytelnika”.

Ва ўступным раздзеле С. Кулакоўскі разважае пра таямнічую сутнасць часу, пра пераменлівасць лёсу чалавека, дае вызначэнне паняцця “чалавечы век”. Абапіраючыся ў асноўным на хрысціянскую традыцыю, паэт імкнецца разгледзець пытанне з розных бакоў, ілюструе разумовыя аргументы і высновы разгорнутымі мастацкімі параўнаннямі і метафарамі , каб паказаць, напрыклад, бязлітаснасць часу ў адносінах да чалавека:

Nieinaczey iak woda, chwieiąc sye wiatrami,

Drzewka y młode krzaczki podmywa wałami,

Wyrywaiąc ie z ziemie, niesie przesz bystrości

Y wyrzuca na brzegi zbite ku uschłości.

(Kołakowski 1584: 5)

Уласныя разважанні паэт падмацоўвае выказваннямі пра чалавечы век біблейскіх мудрацоў Іова і Давіда, згадвае жыццё грэцкага філосафа Дыягена, які, ведаючы зменлівасць лёсу, не хацеў будаваць сабе дом і знайшоў прытулак у бочцы. Нарэшце, каб вычарпаць тэму, паэт звяртаецца па дапамогу да эмблематыкі і падрабязна апісвае алегарычную выяву чалавечага веку: на скалу, што вісіць над безданню, узлез Чалавек і зрывае яблыкі з адзінокага дрэва, трымаючыся адной рукой за галіну; галіну падгрызае незаўважаная Чалавекам Мыш, а ў бездані пад скалой цярпліва чакае няшчаснага Цмок. Менавіта Мыш увасабляла сабой Час, які скарачае жыццё прагнага да раскошаў Свету Чалавека. Аўтар не пазначае, з якога эмблематычнага зборніка запазычыў ён гэты вобраз, згадвае толькі, што: “tak drudzy Mędrcy malowali” (Kołakowski 1584: 6).

Падобная форма “спасылак на крыніцу” ўжываецца С. Кулакоўскім найчасцей (“іako mędrcy piszą”, “nauki mędrcow wzięte” і г. д.), значна радзей паэт згадвае канкрэтнае імя (“Dawid Swięty mowi o nim tymi słowy”, “gdy philozopha Falesa pytano”) i толькі ў асобных выпадках называе аўтара і твор (“Іako świadczy Cycero w księgach Powinności”). Такая манера “цытавання” дазваляла аўтару мінімальна загружаць твор немастацкім матэрыялам і ратавала паэму ад ператварэння ў навуковы трактат.

Напрыканцы уступнага раздзела С. Кулакоўскі распавядае пра два магчымыя варыянты падзелу чалавечага веку на: на шэсць перыядаў і на чатыры, і кансалідуецца з тымі “мудрацамі” (зноў-такі ананімнымі), якія параўноўвалі дзяцінства з вясной, маладосць – з летам, сталасць – з восенню, старасць – з зімой. З такога падзелу вынікае наступны падзел паэмы на чатыры часткі і агульная канцэпцыя алегарычнага прыпадабнення пораў чалавечага веку да чатырох пораў года, канцэпцыя асэнсавання жыцця чалавека праз прызму цыклічнага кругазвароту ў прыродзе.

Параўнанні таго ці іншага ўзросту чалавека з адпаведнай парой года (найчасцей маладосці з вясной, а старасці – з восенню) са старажытных часоў сталіся традыцыйнымі топасамі не толькі літаратуры, але чалавечай свядомасці ўвогуле, таму няма сэнсу шукаць першакрыніцу вобразнасці, якую выкарыстаў у сваім творы С. Кулакоўскі. Задумаемся над іншым: дзеля чаго мысляры і пісьменнікі праводзілі аналогію паміж жыццём прыроды і чалавека, што хацелі растлумачыць чытачам пры дапамозе гэтай аналогіі? Як ні парадаксальна гэта гучыць, прыпадабненне чалавечага жыцця да прыроднага цыклу служыла найчасцей для апраўдання старасці і прымірэння чалавека з немінучай смерцю. “Маладосць – гэта як бы вясна жыцця, яна паказвае нам у зародышы будучыя плады, збіранне і захоўванне якіх прызначана на іншыя поры жыцця”, – пісаў у сваёй апалогіі старасці Цыцэрон (Cicero 1960: 2, 49), які падзяляў чалавечы век на тры перыяды: маладосць, сталасць і старасць. Падобнымі аргументамі пераконваў чытача М. Рэй: “Widzisz, jako czasy idą każdego roku: wiosna nastawszy, ziemię ogrzawszy, zioła i drzewa rozliczne zazieleniwszy i kwiatki rozliczne umalowawszy, lato za sobą przywodzi <...>; za latem zasię błotna jesień przychodzi, a za jesienią zaziębła a niewdzięczna zima. <...> Także i ziemia wedle czasu każdą powinność swą okazać musi: z czasem się zazielenić, z czasem zazłocić, z czasem nazbyt zagorzeć, z czasem nazbyt rozmoknąć musi, także i zmarznąć a stwardzieć jako kość musi. <...> A czemużby też ty miał być dziwniejszy, mój miły bracie, gdyż widzisz, iż niebo, ziemia, rozliczne płanety, czasy i wszytki przypadki swym porządkiem już aż do skończenia świata tak się toczyć muszą, a tybyś tylko miał narzekać na przyrodzenie swoje?” (Rej 1914: 2, 126 - 127).

С. Кулакоўскі у сваёй паэме асобны раздзел прысвяціў вясне, да якой падобна дзяцінства, і гэты раздзел стаўся лепшым у творы. Калі ва ўступнай частцы адлюстроўваны, у асноўным, сярэдневечныя хрысціянскія ўяўленні пра Сусвет, то “Дзяцінства, падобнае да Вясны” прасякнута антычнай вобразансцю, з’яўляецца радасным, жыццясцвярджальным гімнам прыродзе і чалавеку, прызнаннем дасканаласці Боскага Сусвету. Надыход вясны пачынаецца з пераменаў на небе, пад цёплымі сонечнымі промнямі зямля абуджаецца з зімовага сну:

Ociec ziemskiey natury Phebus na swey spherze

Gdy sie z wielkich Ocean świat przeglądać bierze,

W złotoognistym wozie siedząc brunatnymi

Zorzami nieba mieni światło rumianymi.

Tam poyrzawszy po niebie swoim iasnym okiem,

Przenika asz do niskich cieniow bystrym wzrokiem.

A gdy z hartkimi końmi Phaeton iak trzeba

Poskoczy ku Europie w pierwszy stopień nieba,

Tam nagość niskiey ziemie słońce obaczywszy,

Obumarłem żywiołom iey sie przypatrzywszy

Rosmieie sie wesoło pałając iasnoscią,

Ze usiebłą zagrzeie wdzięczną gorącością. <...>

Tam że ziemia uyrzawszy Pheba roskosznego

Rosmieie sie też k niemu serca ochotnego,

Y w rozmaite barwy pilno sie ubiera,

Budząc każdą żywiołę ktora z nią obmiera:

Ptastwa, zwierze, robaczki, dzrzewka, latorośli,

Ziołeczka każde planty ktore na niey rosli.

(Kołakowski 1584: 8)

Працытаваны ўрывак – лепшае апісанне прыроды ў польскамоўнай паэзіі Беларусі XVI стагоддзя, і адно з лепшых ва ўсёй беларускай літаратуры эпохі Рэнесансу. Выканана яно не ў натуралістычным, а ў міфалагічным ключы, у рэчышчы класічнай традыцыі, распачатай Гесіодам, і мае алегарычную функцыю: паказваючы надыход Вясны ў прыродзе, паэт перадае атмасферу Нараджэння чалавека. Жыццё з’яўляецца з кахання Сонца і Зямлі, па абуджаных лясах і палях ходзіць багіня кахання Венера і аздабляе іх сваімі дарамі. Зямля традыцыйна сімвалізуе жаночы пачатак, цяжарнасць жанчыны прыпадабняецца да “цяжарнасці” Зямлі пасля вясновых буйстваў, і з апісання прыроды натуральна вынікае паведамленне пра з’яўленне на свет дзіцяці:

Abowiem iako ziemia niżli pocznie rodzić,

Zwykła z swoim ciężarem obemglawszy chodzić

Aż sie iey Rzekom wrota otworzą do Morza,

Toż się pocznie radować zbywszy swego gorza.

Tak też młode dzieciństwo nastawa z ciężkości

Y czyni niewymowne rodzicom radości.

(Kołakowski 1584: 9)

Нарадзіўшыся з лона маткі (з лона Прыроды), чалавек трапляе ў свет Культуры. Пасля бурлівай радасці з прычыны з’яўлення дзіцяці і нядоўгага ідылічнага любавання “анёлкам” бацькі пачынаюць думаць пра тое, як выхаваць свайго нашчадка сапраўдным грамадзянінам і хрысціянінам, годным Нябеснага Царства. Сціхаюць узнёслыя паэтычныя гімны і ў цішыні чуваць манатонны голас рытора, настаўніка, які дае парады бацькам, звяртаючыся да “навук мудрацоў”: да выказванняў Сакрата, Гарацыя, Тэрэнцыя, Фалеса, Цыцэрона, да прыкладаў з твораў Авідзія і Вергілія. Заканчэнне раздзела “Дзяцінства...” і наступны раздзел “Маладосць, падобная да Лета” прысвечаны педагагічным праблемам, бо дзяцінства і маладосць Чалавека – гэта час навучання, перыяд пазнання Сусвету. У паэме няма разгорнутага апісання летняй прыроды, як не будзе далей апісанняў восені і зімы, паэт пераносіць усю ўвагу з прыроднай сферы на свет культуры, цывілізацыі, хаця аналогіі паміж вегетатыўным і духоўным жыццём яшчэ захоўваюцца:

Iako pola ozdobne kwitną w tym to czasie,

Tak też człowiek na ten czas przychodzi k swey krasie.

A iak drzewo iżeby dobry owoc dało

Potrzeba opatrować by sye nie psowało,

Tak też rostropni ludzie synow opatruią

Naukami ktore być naprzednieysze czuią...

(Kołakowski 1584: 12)

Большасць парадаў у паэме датычыцца выхавання хлопцаў, але не забываецца аўтар і пра дзяўчат: ім адрасаваны, напрыклад, словы Петраркі пра перавагу ўнутранай, духоўнай прыгажосці над знешняй, фізічнай (відаць, з вуснаў вялікага песняра кахання гэтая хрысціянская сентэнцыя гучала асабліва пераканаўча). Прысвечаны навучанню раздзел змяшчае найбольшую колькасць літаратурных цытатаў і гістарычных прыкладаў, і ўсё ж ён не перагружаны абстрактна-разумовай лексікай ды спасылкамі на крыніцы. Калі сціхае голас рытора-настаўніка, робіцца зразумела, што лекцыя была не столькі навукай, колькі услаўленнем навукі, гімнам Пазнанню.

У наступным раздзеле – “Сталасць, падобная да Восені” – услаўляецца праца, стваральная дзейнасць чалавека, якая з’яўляецца ягоным цяжкім абавязкам, але адначасова і шчаслівым прызначэннем:

Praca tedy potrzebna człowieku każdemu,

Ktory chce przyść na świecie ku czemu dobremu:

Człowiek ku pracey stworzon, a Ptak ku lataniu,

W pracy chleba pożywać, a nie w prożnowaniu,

Bowiem prożnuiącemu nie każą ieść chleba.

Dla lenistwa człek ginie, nie wchodzi do nieba.

(Kołakowski 1584: 16)

Паэт прысвячае па некалькі радкоў прафесіям купца, жаўнера і фурмана, падкрэслівае важнасць працы святара, які апякуецца чалавечымі душамі і вядзе іх да Бога. Але асноўная ўвага ў паэме “Чалавечы век” скіравана на працу земляроба, што тлумачыцца як агульнай канцэпцыяй твора (земляробства непарыўна звязана са зменамі пораў года), так і моцным уплывам літаратурнай традыцыі. Зноў узнікаюць паралелі з паэмай Гесіода “Праца і дні” і трактатам М. Рэя “Жыццё пачцівага чалавека”, дзе ўслаўляецца размеранае сямейнае жыццё на ўлонні вясковай Аркадыі. “Bo gdy przypadnie wiosna, azaż owo nie rozkosz z żonką, z czeladką po sadkoch, po ogrodkoch sobie chodzić, szczepków naszczepić, drobne drzewka rozsadzić/ niepotrzebne gałązki obcinać, mszyce pozbierać, krzaczki ochędożyć, okopać, trzaskowiskiem osypać? <...> Więc też sobie pójdziesz potym do ogródeczków, do wirydarzyków, grządki nadobnie każesz pokapać. <...> To sobie z oną rozkoszą nasiejesz ziółek potrzebnych, rzodkiewek, sałatek, rzeżuszek, nasadzisz maluneczków, ogóreczków”, – раіць чытачу польскі пісьменнік (Rej 1914: 1, 298 - 299). С. Кулакоўскі таксама ўслаўляе сямейную ідылію, але звяртаецца найперш да алегарычна-эмблематычнага спосабу выяўлення:

Gdy iak drzewo dostałe z roskwitłym owocem

Sliczny mąż z dziateczkami stoi radząc o czym,

A przy nim oblubienica iak z latorostami

Albo winna macica roskoszna z gronami

Stoi iako oliwne drzewko uslachcona,

Przed nią śliczne coreczki a za nimi ona.

(Kołakowski 1584: 14)

І толькі пасля таго, як эмблематычны малюнак сямейнага шчасця ўсталёўваецца у чытацкай свядомасці, ён пачынае ажываць, насычацца канкрэтнымі дзеяннямі земляроба:

W Wiosne sie gospodarstwem pięknym zabawiaią:

Tu sieią, owdzie orzą, winnice kopaią.

Teres żyznemi zierny ziemie opatruie,

A Aurora z Tytanem wczasem ie ratuie.

(Kołakowski 1584: 14)

Маляўнічым апісаннем веснавых, летніх, а потым і восеньскіх сельскагаспадарчых прац, паэт не толькі кампенсуе недахоп вобразнасці ў папярэдняй, дыдактычнай частцы, але і стварае кантраст з суровай атмасферай апошняга раздзела “Старасць, падобная да Зімы”. Гэты раздзел, прысвечаны старасці і набліжэнню смерці, з’яўляецца важнейшым у паэме, бо праблема смерці – найбольш сур’ёзнае выпрабаванне філасофскай і мастацкай праграмы кожнага пісьменніка (Ziomek 1995: 246).

Уславіўшы радасці дзяцінства, хараство маладосці і абавязкі сталасці, С. Кулакоўскі мусіў паказаць аблічча старасці і растлумачыць немінучасць смерці. Безумоўна, аўтар “Чалавечага веку” мог пайсці ўслед за сваімі папярэднікамі і традыцыйныя нараканні чалавека на старасць суцяшаць згадкамі пра раскошы папярэдніх этапаў жыцця. Катэгарычна сцвердзіць, як Цыцэрон: “Прыемным у старасці, як я ўжо неаднойчы казаў, ёсць тое, што мы можам згадваць ранейшыя часы і карыстацца сабранымі пладамі” (Cicero 1960: 2, 49). Альбо спытацца з дакорам, як М. Рэй: “Azażeś już nie przetrwał wiosny onej nadobnej, zazieleniałej młodości swojej? Azażeś nie przetrwał lata i jesieni, z którymi wszytki żywności przypadają, onych wesołych a wdięcznych średnich czasów swoich? A gdyś już przyszedł do zimy a do chłodniejszych czasów swoich, a czemuzbyś też nie mial już uzyć wdzięcznego pokoiku swego?..” (Rej 1914: 2, 127).

І сапраўды, спасылаючыся на сачыненне Цыцэрона “Пра абавязкі”, С. Кулакоўскі адзначае, што старасць атаясамліваецца з мудрасцю і выклікае павагу ў маладзейшых, падкрэслівае высокі грамадскі статус старасці і нагадвае пра актыўны ўдзел мудрых старцаў у палітычным жыцці старажытнага Рыма. Але ў фізіялагічным аспекце старасць бачыцца паэту адназначна непрыемнай і брыдкай, гэта цяжкі і пакутлівы перыяд жыцця, бязрадаснае існаванне на парозе смерці:

W ten czas gnusność, lenistwo człowieka sie chwyta,

Czymby swą mdłość podpomoc mogł, pilnie sie pyta.

Ano chodzić po izbie iuż zaledwie może,

Niżli na czuły Koń wsieść, miley mu na łoże.<...>

Aż nawet do dziecińskiey własności przychodzi,

Że iuż nie może chodzić, aż go kto podwodzi.

Do matki, to iest w ziemię pragnie z tego świata:

Stąd poszedł tam przychodzi, wywiodły sie lata.

(Kołakowski 1584:18)

У паэме “Чалавечы век” мы не знойдзем апісанняў хараства зімовай прыроды, бо зіма для паэта – непрывабная, страшная пара, якая асацыіруецца не толькі са старасцю, але і са смерцю. Смерць можна прыняць, змірыцца з ёю, але ўслаўляць яе не выпадае ні паганскаму філосафу, для якога смерць – непазбежная з’ява ў Прыродзе, ні хрысціянскаму паэту, для якога яна – трагічны вынік грэхападзення чалавека.

У паэме С. Кулакоўскага антычная ідэя цыклічнага кругазвароту і вечнага аднаўлення Прыроды на дзіва гарманічна спалучаецца з хрысціянскай ідэяй уваскрашэння мёртвых і стварэння Новага Сусвету. Цяжка знайсці ў тагачаснай паэзіі яшчэ адзін твор, дзе б так паслядоўна выяўлялася ідэя непадзельнасці Зямлі і Чалавека: не толькі пры жыцці, але і ў смерці. Бо цела нябожчыка нібыта зерне кладуць у зямлю, і яно разам з зямлёй чакае пачатку новага Года, новага Жыцця, новага Сусвету:

Y przykryła go ziemia między groby ciemne,

Duszę w Niebo posłała, ciało w cienie ziemne

Iako ziarno ubogie aby tam leżało,

A gdy nowy Rok przyydzie aby zaś powstało:

Gdy sye Niebieska światłość ukaże z obłokow

A pałaiących ziemię napełni rostokow,

Gdy Niebieskie żywioły zaczną nowe biegi,

A ziemię ochędożą zebrawszy z niey śniegi.

Y ukażą nowy śwat: obumarłe z ziemię

Wypuszczą ciałka śliczne, cne człowiecze plemię

Przed obliczność wielkiego Bostwa nad bostwami

Aby iuż tam stanęli z swemi owocami.

(Kołakowski 1584: 17)

У С. Кулакоўскага няма характэрнага для многіх хрысціянскіх аўтараў катэгарычнага супрацьпастаўлення: “грэшная зямля – душа чалавека”. Калі душа асобнага чалавека трапляе на Неба – гэта яшчэ не канец гісторыі, ён адбудзецца тады, калі Бог уваскрасіць памерлых і разам з людзьмі адновіцца і ўваскрэсне ўся Прырода. Так вырашае С. Кулакоўскі праблему смерці: у рэчышчы хрысціянскай тэалогіі, але абапіраючыся на антычную традыцыю.

Узнікшая пад уплывам твораў Цыцэрона і М. Рэя, паэма “Чалавечы век” у сваю чаргу аказала ўплыў на творчасць сучаснікаў і наступнікаў С. Кулакоўскага. Перш за ўсё згадваецца вершаваны трактат Яна Пратасовіча “Konterfet człowieka starego...” (Вільня, 1597), у якім разглядаюцца заганы і перавагі старасці, ды іншыя маральна-дыдактычныя творы гэтага паэта: “Kształt poczciwey Białogłowy” (Вільня, 1597), “Jałmużnik” (Вільня, 1597). На думку У. Мацяёўскага, у XVIII ст. паэма С. Кулакоўскага сталася ўзорам для наследавання Эльжбеце Дружбацкай, аўтарцы “Opisania czterech części roku” (Maciejowski 1852: 3, 359). У літоўскай літаратуры традыцыя “Чалавечага веку” працягваецца знакамітай паэмай К. Данелайціса “Чатыры пары года”, а ў беларускай – паэмамі Янкі Купалы “Адвечная песня” і “Яна і я” (гаворка ідзе пра тыпалагічнае падабенства твораў, а не пра факт канкрэтнага наследавання).

Высокі мастацкі ўзровень “Чалавечага веку” сведчыў пра вялікія патэнцыяльныя магчымасці маладога аўтара, прадвяшчаў яму хуткі ўзлёт да зорак першай велічыні, такіх як Мікалай Рэй ды Ян Каханоўскі. Але, на жаль, гэтага не адбылося: у сваіх зацікаўленнях С. Кулакоўскі рухаўся ад літаратуры да тэалогіі, ад творчай інспірацыі антычнай культарай да эпігонскай залежнасці ад біблейскіх тэкстаў. Паэзія з мэты рабілася сродкам, нізводзілася да вершаскладання, ператваралася ў “сціплую служку” тэалогіі.

Наступнае сачыненне С. Кулакоўскага – “Wóz niebieski albo Elegie o trzech cnotach teologicznych i czterech kardynalnych” (Вільня, 1586) – да нас не дайшло, але назва твора красамоўна сведчыць пра ягоны змест. Тэалагічным праблемам прысвечана большасць пазнейшых твораў пісьменніка: “О prawdziwey szczęśliwości y błagosławieństwie” (Вільня, 1593), “Postanowienie y życie domowe” (Кракаў, 1595), “Zegar Achasów” (Кракаў, 1612). Напрыклад, у апошнім з названых твораў намаганні паэта скіраваны выключна на тое, каб даказаць, што дванаццаць гадзін дня азначаюць дванаццаць пастулатаў веры.

Значна большую цікавасць выклікае паэма С. Кулакоўскага “Cathemerinon Księstwa Słuckiego z żałobliwym lamentem na pośpieszną smierć sławnej pamięci książąt słuckich: Jerzego, Jana Siemiona y Aleksandra, ostatnich dziedzicow” (Вільня, 1593) – самы грандыёзны па задуме фунеральны твор у шматмоўнай паэзіі Вялікага Княства Літоўскага XVI cт. Мэтаю аўтара было не толькі ўшанаванне памяці трох заўчасна памерлых братоў, але і аплакванне канчатковага выгасання ўсяго старадаўняга роду Алелькавічаў, а таксама – апраўданне пераходу спадчыны князёў слуцкіх да роду Хадкевічаў.

Паэт звярнуўся да драматызаванай формы, увёў у твор алегарычныя постаці Слуцкага Княства, Божай Моцы, Зефіра і інш; толькі напачатку ды напрыканцы твора прамаўляе ён ад свайго ўласнага імя. У першай частцы паэмы распавядаецца слаўная гісторыя роду Алелькавічаў ад князя Альгерда і да смерці братоў Юрыя, Яна Сімяона і Аляксандра, у другой частцы суцяшаюцца блізкія памерлых з выкарыстаннем традыцыйных топасаў хрысціянскай ars bene moriendi (навукі добрага памірання):

Nad wszystkie, ktore może świat mieć szcześliwości,

Nad wszytki zyski nasze, ozdoby, śliczności.

Nie mamy nic w tym wieku naszym nalepszego,

Jako brzegu dostąpić żeglarstwa naszego.

(Kołakowski 1593: 26).

У фунеральнай паэме “Катамерынон Слуцкага Княства...” прысутнічаюць эпічныя элементы (радавод Алелькавічаў у кантэксце гісторыі Вялікага Княства Літоўскага). У апошнім з вядомых нам твораў С. Кулакоўскага – вершаваным трактаце “Wieża Dawidowa ze wszelaka Armatura, ku przyzbroieniu boiownikowi Chrzesciańskiemu” (Б. м. і г.) – таксама адчуваецца ўплыў гераічнай эпікі. На пачатку вайны Рэчы Паспалітае з Асманскай імперыяй аўтар імкнецца натхніць хрысціянскае воінства на барацьбу з паганымі, узняць воінскі дух шляхты прыкладамі з Бібліі: “Iż wojowaniem iest ludzkie życie na ziemi, iako nam Pismo święte pokazuje, y abyśmy mocnymi byli na takiey woynie roskazuje” (Kołakowski, Wieża: 6). Паэт рыхтуе для жаўнераў гетмана Яна Хадкевіча духоўную зброю і амуніцыю, разглядае ў гістарычным і алегарычным плане прызначэнне мяча, тарчы, кап’я, панцыра, шаблі, лука, стрэльбы, намёта, трубы, харугвы. На пачатку кнігі змешчана прадмова аўтара да Я. Хадкевіча. Ведаючы, што гетман Вялікага Княства Літоўскага Ян Кароль Хадкевіч памёр у 1621 г., можна сцвярджаць, што ”Вежа Давідава” выдадзена не пазней 1621-га года. Магчыма, надрукавана яна не ў Кракаве, а ў Вільні, дзе на працягу 1621-1622 гг. з’явіўся цэлы шэраг выданняў, прысвечаных Я. Хадкевічу (напрыклад, паэтычны збонік Мацея Сарбеўскага “Sacra Lihothesis”).

Познія творы С. Кулакоўскага выразна адрозніваюцца ад юнацкай паэмы “Чалавечы век” сваёй эмблематычнасцю, ускладнёнасцю формы і алегарычнасцю зместу – характэрнымі прыкметамі барочнага стылю. Храналагічна яны выходзяць за рамкі нашага даследавання рэнесансавай паэзіі Беларусі, але ўяўляюць бясспрэчную цікавасць для даследчыка літаратуры эпохі Барока.


ІІ. 5. ГЕРОІКА-ЭПІЧНАЯ ПАЭМА А. РЫМШЫ “ДЗЕСЯЦІГАДОВАЯ АПОВЕСЦЬ ВАЕННЫХ СПРАЎ КНЯЗЯ КРЫШТАФА РАДЗІВІЛА”


Неўзабаве пасля заканчэння Лівонскай вайны (1558 - 1582) у шматмоўнай паэзіі Беларусі з’яўляецца цэлы шэраг эпічных твораў, прысвечаных подзвігам “літвінскіх Гектараў і Улісаў”. Паэты Вялікага Княства Літоўскага, многія з якіх асабіста ўдзельнічалі ў ваеннай кампаніі, бяруцца за пяро, каб захаваць у памяці нашчадкаў вялікую перамогу на рацэ Уле гетманаў Мікалая Радзівіла Рудага і Рыгора Хадкевіча (1564), дзёрзкі паход Крыштафа Радзівіла Перуна ў глыб маскоўскіх земляў (1581). У 1582 г. у Вільні выходзіць у свет паэма Ф. Градоўскага “Hodoeporikon Moschicum... Christophori Radivilonis”, у 1583 г. у Кракаве – паэма Г. Пельгрымоўскага “Panegyrika Apostrophe”, у 1588 г. у Вільні – паэма Я. Радвана “Radivilias ... sive de vita et rebus ... Nikolai Radivili”.

Станаўленне эпікі ў шматмоўнай паэзіі Беларусі адбываецца ў культурна-стылёвых рамках Рэнесансу як неад’емная частка агульнаеўрапейскага літаратурнага руху, накіраванага на адраджэнне ў новых гістарычных умовах антычнага гераічнага эпасу. Прыблізна ў тыя ж часы, калі ў друкарнях Кракава і Вільні выходзілі эпічныя творы Я. Вісліцкага, М. Гусоўскага, Г. Пельгрымоўскага, Ф. Градоўскага, Я. Радвана, у еўрапейскага чытача вялікай папулярнасцю карысталіся героіка-эпічныя творы, што з’явіліся ў выніку наследавання “Іліядзе” Гамера і “Энеідзе” Вергілія: “Хрысціяда” М. Віды, “Лузіяды” Л. дэ Камоэнса, “Франсіяда” П. дэ Рансара, “Вызвалены Іерусалім” Т. Таса. Папулярныя ў Еўропе XVI - XVIІ стст. паэтыкі Скалігера, Віды, Рабартэла адводзілі эпічнай паэзіі вядучае месца ў сістэме літаратурных жанраў. Вяршыняй дасканаласці лічыў эпічную паэзію М. Сарбеўскі (1595 - 1640), што знайшло адлюстраванне не толькі ў яго тэарэтычных трактатах, але і ў паэтычнай практыцы.

Традыцыйнай мовай гераічнай эпікі доўгі час лічылася лацінская мова, а адзінапрыдатным памерам – гекзаметр: Ф. Пракаповіч нават напачатку XVIII ст. сцвярджаў, што гераічная паэма – гэта “паэтычны твор, у якім выкладаюцца ў гекзаметрах з дапамогай вымыслу подзвігі знакамітых мужоў” (Прокопович 1961: 386). Але ўжо ў другой палове XVI ст. у польскай і беларускай літаратурах пачынаюць з’яўляцца польскамоўныя эпічныя творы: адным з першых, як мы ўжо адзначалі, да польскай мовы і сілабічнага верша звярнуўся М. Стрыйкоўскі, уславіўшы ў сваіх хроніках велічныя подзвігі Вітаўта, Ягайлы, Астрожскага, стварыўшы маляўнічыя апісанні бітваў пад Грунвальдам, Клецкам, Оршай, закрануўшы і тэму Лівонскай вайны (“O porażeniu 30000 Moskwy z kniaziem Piotrem Szujskim ... nad rzeką Ułą ... r. 1564”).

У 1583 г. у Кракаве выйшла у свет невялікая (410 радкоў) польскамоўная паэма Я. Каханоўскага “Jezda do Moskwy", якая хаця i сведчыла пра ўвагу вялікага польскага паэта да дзейнасці гетмана польнага Літоўскага Крыштафа Радзівіла, але была напісана на значна ніжэйшым узроўні, чым лірычныя і сатырычныя творы Каханоўскага, i таму не заняла колькi-небудзь значнага месца ў гісторыі польскай літаратуры. Узорам для напісання “Паходу на Маскву", а магчыма, i асноўнай крыніцай інфармацыі пра выправу Радзівіла паслужыла Я. Каханоўскаму паэма Ф. Градоускага.

Паўлегендарны, фантастычны па сваёй дзёрзкасці паход Крыштафа Радзівіла ў глыб маскоўскіх земляў вылучаўся сярод іншых эпізодаў апошняга перыяду Лівонскай вайны, уяўляў бясспрэчную цікавасць для тагачасных паэтаў Вялікага княства Літоускага i Польшчы. Было у рэйдзе Крыштафа нешта ад славутых паходаў старажытнарускіх князёў, ад сярэднявечных рыцарскіх паходаў, ды i самі назвы гарадоў, сёлаў, рэк, азёраў таямнічай, “варварскай" Масковіі гучалі для жыхароў Рэчы Паспалітай не менш экзатычна, чым для жыхароў Францыі, Англіі, Германіі геаграфічныя найменні далёкай Палесціны.

У 1585 г. у Biльнi Даніэль Лэнчыцкі выдаў паэму Андрэя Рымшы “Deketeros akroama, to jest Dziesięćroczna powieść wojennych spraw... Krysztofa Radziwiła..." У празаічнай прадмове да паэмы А. Рымша падкрэслівае, што дзякуючы кнізе Ф. Градоўскага слава пра подзвігі Радзівіла разнеслася не толькі па Рэчы Паспалітай, але i па ўcix хрысціянскіх краінах свету, прызнаецца, што па прыкладу Ф. Градоўскага вырашыў напісаць уласную паэму пра слынныя подзвігі Крыштафа Радзівіла (Rymsza 1972: 140 -141).

Як аўтар вершаў на старабеларускай мове - “Храналогіі" (1581) i трох эпіграмаў на гербы беларускіх магнатаў (1585, 1588, 1591) - А. Рымша прыцягваў увагу даследчыкаў беларускай літаратуры яшчэ з часоў фундаментальнай працы Я. Ф. Карскага “Беларусы". На жаль, менавiта веданнем гэтых трох эпіграмаў ды малацікавай у мастацкіх адносінах “Храналогіі" абмяжоўваецца звычайна ўяўленне пра творчасць А. Рымшы.

Нарадзіўся А. Рымша (каля 1550 - пасля 1595) у вёсцы Пянчына, недалёка ад Навагрудка, у шляхецкай сям’і герба Паўкозіч (Рымшы мелі з Градоўсюмі аднолькавы герб). Жыццё А. Рымшы з 1572 г. было цесна звязана з дваром Крыштафа Радзіла Перуна, у 1581 г. ён удзельнічаў у паходзе Крыштафа у глыб маскоўскіх земляў, затым суправаджаў князя у падарожжы па Лівоніі, у 90-х гг. выконваў абавязкі падстарасты (прэтора) Біржаяў – радавога ўладання Радзілаў біржайскай лініі. Па веравызнанні быў кальвініст, як i яго патрон.

Пісаў А. Рымша на старабеларускай, польскай i лацінскай мовах i нават у тую эпоху, калі шматмоўе для літаратуры з’яўлялася нормай, быў адным з самых шматмоўных пісьменнікаў. Імя яго можна сустрэць у працах, прысвечаных беларускай, польскай, літоўскай, украінскай літаратурам.

У 1595 г. у Вільні Ян Карцан выдаў сачыненне Ансельма Паляка “Chorographia albo topographia, to jest osobliwe a okolne opisanie Ziemie Świętej..." y перакладзе з лацінскай мовы Андрэя Рымшы. Вершаваным двухрадкоўем паэта упрыгожаны тытульны ліст “Хараграфіі...", заканчваецца кніга вершаваным чатырохрадкоўем, але гэтыя сціплыя радкі з’яўляюцца, хутчэй, сведчаннем вялікай любовi А. Рымшы да вершавання, чым самастойнымі мастацкімі творамі. Большую цікавасць уяўляе змешчаная на адвароце тытульнага ліста кнiгi эпіграма на герб Астрожскіх, прысутнасць якой у кнізе тлумачыцца тым, што прысвяціў свой пераклад А. Рымша Альжбеце з Астрожскіх – жонцы свайго мецэната i гаспадара Крыштафа Радзівіла.

Але, несумненна, галоўным, найбольш значным творам Андрэя Рымшы з’яўляецца польскамоўная паэма “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла", выдадзеная у 1585 г., а напісаная двума гадамі раней (у канцы кнігі паэт паведамляе дакладную дату заканчэння працы над творам – 31 сакавіка 1583 г. па юліянскім календары).

Паэма напісана традыцыйным трынаццаціскладовым сілабічным вершам, падзелена на 25 раздзелаў (акраам), налічвае без уступнай часткі 2184 радкі. У выданні Даніэля Лэнчыцкага “Дзесяцігадовай аповесці..." папярэднічае досыць вялікая ўступная частка, непасрэдна звязаная са зместам самой паэмы. На адвароце тытульнага ліста кнігі змешчаны герб Радзівілaў i шасцірадковая лацінамоўная эпіграма на яго. Затым ідзе лацінамоўны акраверш (40 радкоў), пачатковыя літары радкоу якога чытаюцца зверху уніз: Christophorus Radivilus Palatinus Vilnensis (Крыштаф Радзівіл, Уладар Віленскі). Аўтарам эпіграмы i акраверша з’яўляецца, хутчэй за ўсё, сам Андрэй Рымша, як i аўтарам лацінамоўнага дзесяцірадкоўя, прысвечанага Стэфану Баторыю i падпісанага крыптанімам “A. R. L”. У прысвячэнні Баторыю паэт падкрэслівае ролю караля польскага, вялікага князя літоўскага ў пераможным зыходзе вайны, не забывае сказаць некалькі слоў i пра Радзівіла. Акрамя таго, у кнізе змешчаны тры вершы, напісаныя іншымі паэтамі: чатырохрадкоўе на лацінскай мове Яна Радвана i два польскамоўныя вершы, падпісаныя крыптанімамі “М. J.” i “J. К.” Невядома, хто з тагачасных паэтаў схаваўся за першым крыптанімам, а вось за другім не цяжка пазнаць Яна Казаковіча, добрага прыяцеля Андрэя Рымшы. Наяўнасць у кн;зе А. Рымшы вершаў Я. Казаковіча i Я. Радвана сведчыць пра непасрэднае творчае супрацоўніцтва паэтаў Вялікага княства Літоўскага другой паловы XVI ст.

У празаічнай прадмове да “Дзесяцігадовай аповесці..." А. Рымша тлумачыць прычыны, якія прымyciлi яго ўзяцца за пяро, пералічвае задачы, якія ён перад сабой ставіў, распачынаючы вялікі паэтычны твор пра подзвігі Крыштафа Радзівіла. Паэт згадвае у прадмове мноіх знакамітых ваенна-дзяржаўных дзеячаў cтapaжытнacцi: Аляксандра Македонскага, Фемістокла, Ганібала, Цэзара i інш. Вечную, бессмяротную славу гэтым вялікім людзям прынеслі ix гераічныя ўчынкі і подзвігі на карысць Айчыны, а захаваліся гэтыя ўчынкі i подзвігі ў памяці нашчадкаў дзякуючы мудрым, вучоным людзям, гісторыкам i паэтам, якія ў свой час занатавалі дзеянні герояў у разумных кнігax. А. Рымша прыводзцьь выказванне Аляксандра Македонскага пра ролю паэта ў распаўсюджанні славы герояў i захаванне памяці пра важныя гістарычныя падзеі: “Бо калі б сачынення Гамера, якое ён пра вайну траянцаў з грэкамi i пра ўсялякія тагачасныя справы пакінуў, не было, – пэўна тая ж магіла, якая цела Axiлeca закрыла, адначасова б i імя яго, i славу засыпала" (Rymsza 1972: 139). Аутар “Дзесящгадовай аповесці..." сцвярджае, што каралі, князі, гетманы новага часу не саступаюць у мужнасці i годнасці старажытным героям, вось толькі не хапае зараз паэтаў, падобных да Гамера, якія б yславілi подзвігі сучасных герояў. Каб хоць неяк выправіць такое несправядлівае становішча, А. Рымша i нaпicaў, як прызнаецца ў прадмове, польскім вершам дзесяцігадовую гісторыю знакамітых спраў Крыштафа Радзівіла, прызначаючы яе: “паводле прастаты сваей, yciм прастакам – асабліва тым, якія лепей шабляю сілагізмаваць, кап’ём аргументаваць, чымбуром канфірмаваць, чым лацінаю дыспутаваць навучыліся..." (Rymsza 1972: 141).

Мікола Гусоускі ў “Песні пра зубра" адзначаў, што справа паляўнічага яму больш знаёмая i звыклая, чым далікатная праца паэта, што рука яго больш упэўнена трымае лук i кап’ё, чым пяро, Андрэй Рымша таксама лічыць сябе найперш вoiнам, i толькі потым – паэтам, прызнаецца, што рамяство жаўнера спазнана iм лепш, чым майстэрства пісьменніка.

Непасрэдны ўдзельнік паходу Крыштафа Радзівла, А. Рымша лічыць найбольш каштоунай рысай свайго твора праудзівасць, дакладнасць апісанняў i запэўнівае чытача, што ў паэме распавядаецца толькі пра тыя падзеі, сведкам якіх быў сам аутар, якія бачыў на ўласныя вочы.

Сапраўды, “Дзесяцігадовая аповесць..." мае за аснову дыярыуш А. Рымшы, i аўтар неаднаразова падкрэслівае сваю ролю відавочцы многіх апісаных у паэме падзеяў, даты якіх заўсёды падае ў тэксце альбо на палях. Але, з другога боку, А. Рымша ніяк не мог асабіста бачыць i чуць Kaліёпy, Кліа, Пана, Феронію, Марса, Лібіціну, Астрэю, Сільвана, Цыклопа, Вулкана i іншых міфалагічных істот, якія дзейнічаюць альбо згадваюцца ў яго паэме. Не прысутнічаў А. Рымша ніколі пры размовах Івана Грознага з баярамі i таму не мог асабіста чуць нараканні рускага цара на Радзівіла, зафіксаваныя у творы. Побач з уласнымі назіраннямі i сведчаннямі аутара вялікае месца у “Дзесяцігадовай аповесці..." займаюць гістарычныя звесткі, а таксама малюнкі i сцэнкі, створаныя выключна з дапамогай аўтарскай фантазіі, паэтычнага вымыслу.

Гістарычны, дакументальны матэрыял арыгінальна спалучаецца ў паэме А. Рымшы з уласнамастацкім, міфалагічным. Паэт добра арыентуецца ў антычнай міфалогіі, пры выпадку ахвотна згадвае герояў “Іліяды" i “Адысеі" (Tpaiлa, Улica, Каліпcy, Пенелопу), робіць невялікя экскурсы ў старажытную гісторыю (напрыклад, услед за Ф. Градоўскім параўноўвае пераход Радзівіла праз Мядзведжае балота з пераходамі Ганібала цераз Альпы i Ксеркса цераз гару Атос).

Аднак найбольшага поспеху дасягае паэт не ў стварэнні класічных дэкарацыяў, а ў рэалістычным, праўдзівым anicaннi абставінаў паходу Крыштафа Радзівіла, у паказе нялёгкага i суровага жыцця жаўнера, у адлюстраванні жорсткага, непрывабнага аблічча вайны. “Дзесяцігадовая аповесць..." – рыцарская, жаўнерская паэма, якая па дакладнасці апісанняў i гістарычнасці пераўзыходзіць усе іншыя героіка-эпічныя творы паэтаў Беларусі i Літвы XVI ст.

Паэма А. Рымшы axoплівae падзеі Лівонскай вайны з 1572 па 1582 г., у якіх непасрэдна праявіў свае военачальніцкія здольнасці польны гетман літоускі Крыштаф Радзівіл Пярун, але асноўная частка паэмы ўяўляе сабой падрабязнае, маляўнічае апісанне рэйду радзівілаўскага атрада па тылах pycкix войскаў восенню 1581 г.

Пачынае паэму А. Рымша з паказу той вялікай небяспекі, якая пагражала Вялікаму Княству Літоўскаму з боку Маскоўскага княства, уладар якога, Іван Грозны, марыў захапіць Вільню, ператварыць Літву ў дзікае поле, зрабіць са свабодных ліцвінаў пакорлівых рабоў. Крыштаф Радзівіл выступае ў паэме як вoiн i тыранаборца, як абаронца Айчыны i свабоды, калi бярэцца па даручэнні паноў-рады за збіранне войска для барацьбы супраць агрэсара:

Przyzwolil wnet chcąc bronić swej miłej ojczyzny,

Obiecując, iż wolność nie popadnie blizny

Od tego to tyranna, ktоry nasze dzieci

Chce zniewolić, z nas samych chce naczynić kmieci.

(Rymsza 1972: 146)

Прызначэнне Крыштафа Радзівіла польным гетманам лiтоўскім i яго заклік узняцца на абарону Радзімы ад ворага сустракае гарачую падтрымку ў беларуска-літоўскай шляхты:

Ślachta wszytka gotowa była ku pomocy

Do polnego hetmana bieżeć dniem i w nocy,

Ratować swej ojczyzny i miłej wolności,

Nie dać nieprzyjacielom burzyć swoich włości.

(Rymsza 1972: 146)

Патрыятычны пачатак “Дзесяцігадовай аповесці..." адразу выяўляе агульны ідэйны змест твора, А. Рымша адразу, у першым жа раздзеле, вытлумачвае сваё стаўленне да Лівонскай вайны i да паходу Крыштафа Радзівіла ў глыб маскоўскix земляў восенню 1581 г. Па сутнасці, у наступных дваццаці чатырох раздзелах Крыштаф Радзівіл i яго паплечнікі справай пацвярджаюць высакародныя словы, сказаныя iмi ў першым раздзеле.

Сама паслядоўнасць падзеяў у паэме адпавядае ў асноўным паслядоўнасці гэтых падзеяў у рэальным жыцці i таксама прыводзщь чытача да лагічнай высновы: паход Крыштафа Радзівіла з’яўляўся як збройным, так i маральным пакараннем ваяўнічых, агрэсіўных маскавітаў за крыўды, на працягу многіх гадоў нанесеныя iмi ліцвінам.

Невыпадкова напалоханыя нечаканым рэйдам Радзівіла мірныя рускія жыхары, якія, пакінуўшы сваё жытло i маёмасць, збегліся ў Старыцу пад абарону Івана IV, з дакорам гавораць цару наступныя словы:

Grechi naszy czy twoi wsich nas pohubili,

Użo Litwa puł carstwa twojego wybili.

Ty był choteł wsiu Litwu wziat niesprawiedliwie,

Otoż Litwa samoho wojujet straszliwie.

(Rymsza 1972: 209)

Матыў справядлівай помсты, пакарання ворага праходзіць праз усю “Дзесяцігадовую аповесць...", з’яўляецца як бы працягам матыву абароны Айчыны. І гэта заканамерна, бо абарона Айчыны ад ворага i помста ворагу за нанесеныя Айчыне крыўды – галоўная тэма i паэмы А. Рымшы, i паэмы Ф. Градоўскага, i ўсёй героіка-эпічнай паэзіі Беларусі i Літвы XVI ст.

Вобраз Крыштафа Радзівіла створаны ў “Дзесяцігадовай аповесці..." не прыдворным панегірыстам, а воінам-паплечнікам, які відавочна аддаваў перавагу канкрэтным, рэалістычным штрыхам перад вонкава-прыгожымі рытарычнымі фігурамі. А. Рымша свядома падкрэслівае тыя рысы польнага гетмана літоўскага, якія выклікалі павагу да яго з боку простых жаўнераў i маглі служыць прыкладам для маладых воінаў:

Sam ustawicznie jezdził srtaży doglądając,

Jednych zwodzi, a drugich na to miejsce dając.

Nic to wstać o pułnocy, jeździć po obozie,

By lud prześpiesznie leżał, sam strzeże na mrozie.

(Rymsza 1972: 167)

Паэт акцэнтуе ўвагу не столькі на военачальніцкіх здольнасцях Радзівіла, колькі на праяўленых ім жаўнерскіх якасцях: уменні пераносіць голад i холад, здавальняцца толькі самым неабходным, абыходзіцца доўгі час без звыклай для прадстаўнікоў арыстакратыі раскошы. Напрыклад, А. Рымша апісвае, як пасля чарговай ваеннай прыгоды Крыштаф у суправаджэнні некалькіх слуг вяртаецца апоўначы ў лагер:

Przyjachał, drży by ryba wywleczona z wody,

Co rozumiesz, na ten czas jakie Pan miał gody.

Ognie wszystki deszcz zgasił, a drew suchych niemasz,

Całkiem leżał mokrzuczki i do koszule aż.

Toż nazajutrz u ognia Pana rozebrali,

Gdy się ugrzał i jeść już potym jemu dali.

(Rymsza 1972: 165)

Воінская мужнасць, рыцарскае ўмельства былі якраз тымі якасцямі Крыштафа, якія набліжалі яго да асноўнай масы беларуска-літоўскага воінства, яны не гарантаваліся самі па сабе радавітасцю i багаццем Радзівіла, а выхоўваліся i гартаваліся ў шматлікіх бітвах i паходах. Праз вобраз Крыштафа Радзівіла А. Рымша паказвае нялёгкае, суровае жыццё жаўнера ўвогуле, сцвярджае, што сапраўдны гераізм заключаецца не толькі ў незвычайных подзвігах, але i ў знешне непрыкметным штодзённым служэнні Айчыне.

У паэме А. Рымшы згадваюцца многія ўдзельнікі Лівонскай вайны, паплечнікі польнага гетмана літоўскага: Mixaiл Гарабурда, Гальяш Пельrpымoўcкi, Кашпар Бекеш, Філон Кміта-Чарнабыльскі. Але ix вобразы занадта неакрэсленыя i неразвітыя ў параўнанні з вобразам Крыштафа Радзівіла (калі ўвогуле можна назваць вобразамі аднаразовыя ці двухразовыя згадванні імёнаў, а менавіта гэткім чынам уведзена ў паэму большасць “персанажаў"), Затое побач з вобразам галоўнага героя паўстае у “Дзесяцігадовай аповесці..." калектыўны вобраз удзельнікаў выправы Радзівіла. Апісваючы пераправы цераз рэкі, пераходы праз лясы i балоты, сутычкў з ворагам, паэт часцей за ўсё не называе канкрэтных імёнаў, а звяртае ўвагу чытача на калектыўныя дзеянні жаўнераў, стварае каларытныя масавыя сцэнкі. Aпicaннi А. Рымшы – звычайна вельмі маляўнічыя, прадметна-змястоўныя, з мноствам яскравых, адметных дэталяў. Аутар “Дзесяцігадовай аповесці..." – майстра дэталі, i гэта ў першую чаргу абумоўлена яго чалавечай назіральнасцю i глыбокім веданнем жаўнерскага рамяства. Вось як ён, напрыклад, паказвае халодную восеньскую раніцу ў вайсковым лагеры:

Rano gdy już namioty słońce ogrzewało,

Mroz już ginie, a wdzięczne ciepło nastawało.

Zbroje z potu mrożnego już poocirali,

A gęstą mgłę trąbami w szelinę zagnali.

(Rymsza1972: 205)

Паэт выдатна спалучае ў гэтых радках рэалістычную, прадметную дэталь (жаўнеры, як толькі прачнуліся, перш за ўсё даводзяць да ладу зброю, праціраюць яе ад шэрані) з прыгожай метафарай (гукі трубы рассейваюць густую імглу, заганяюць яе ў гушчар). Больш таго, у самой дэталі тоіцца метафара (марозны пот), а метафара, у сваю чаргу, заснавана на канрэтнай дэталі (раніца ў лагеры заўёды пачынаецца гукамі трубы).

Труба гучыць у А. Рымшы на працягу ўсёй паэмы, i ўдзельнiкi паходу куды часцей сустракаюць раніцы, чым праводзяць вечары, менавіта таму, што ранiцай грае труба. Часам да трубы далучаюцца яшчэ бубны, i тады апісанне раніцы ўражвае асаблівай урачыстасцю, поліфаніяй гукаў i фарбаў:

Zorza swe złote włosy wszędy rozpuściła,

Wszystkie nocne ciemności w morze zapędziła.

Jasne słońce już świeci na te niskie grody,

Biała jasność oświeca pola i ogrody.

Trąba po rosie swoj głos straszliwy wydaje,

Bębny huczą, a pałka od nich nie odstaje.

Wiatr lekuchny chorągwie pięknie rozpościra,

Pan Trocki z swym rycerstwem k Toporcu nacira.

(Rymsza 1972: 195)

3 раніцай i голасам трубы звязана ў паэме большасць aпiсанняў прыроды, бо А. Рымшу, як i іншых тагачасных паэтаў, прырода сама па сабе яшчэ мала цікавіла, ранішні спеў трубы з’яўляўся для яго састаўной часткай агульнага воінскага рытуалу, неад’емным атрыбутам рыцарства. Між тым такія aпiсанні прыроды, замалёўкі з натуры істотна ўпрыгожвалі твор, абцяжараны немастацкімі, фактаграфічнымі элементамі (напрыклад, геаграфічнымі назвамі).

Хаця А. Рымша добра ведаў антычную літаратуру i арыентаваўся пры стварэнні “Дзесяцігадовай аповесці..." на класічныя ўзоры (“Іліяду" Гамера, “Энеіду" Вергілія, “Фарсалію" Лукана), што адбілася як на агульнай паэтычнай культуры твора, так i выявілася ў канкрэтных супастаўленнях, параўнаннях, лакальных стылізацыях у тэксце, але ўсё ж лепшымі мясцінамі “Дзесяцігадовай аповесці..." сталі непрэтэнцыёзныя, выкананыя ў жорстка рэалістычнай манеры aпicaннi розных эпізодаў радзівілаўскай выправы, сціплыя, някідкія замалёукі з натуры, якія прывабліваюць спалучэннем прастаты, непасрэднасці з пластычнай выразнасцю, дакладнасцю малюнка.

Паказваючы пераправу атрада Радзівіла цераз Дзвіну, А. Рымша маляўніча aпicвae, як жаўнеры па загаду гетмана сякуць i валяць у бліжэйшым ад ракі лесе дрэвы, звязваюць ix лазовымі галінамі i робяць вялізныя плыты, на якіх i перапраўляюцца разам з рэчамі, вазамі, коньмі. Яшчэ больш па-майстэрску выпісана сцэна пераходу жаўнераў Радзівіла праз Мядзведжае балота:

Jedni drzewo rąbają na trzy sąznie wkoło,

Drydzy gacą chrost kładąc topkie błoto ono.

Inszy drzewo, co jedno na drugim leżało,

Zwalają, aby prześciu nic nie zawadzało.

Nie znać było, gdzie Hetman, abo gdzie paniątko,

Pokalali sie błotem jak lecie prosiątko.

Fauni, Panes, Sylwani takież Satyrowie

Radują sie, że w lesie polgnęli panowie.

Wołają: “Bracie rata, ulgnąłem do szyje”,

Inszy z błota wylazsxy, błotem błoto myje.

Mniema, że sie już umył, a on po staremu

Błota pełen, a patrząc śmieje sie drugiemu.

(Rymsza 1972: 176)

Адметнай рысай “Дзесяцігадовай аповесці..." з’яўляецца высокі для таго часу ўзровень гістарызму, што вытлумачвалася арыентацыяй А. Рымшы на праўдзівасць i дакладнасць як на асноўныя крытэрыі адлюстравання рэчаіснасці. Яскравым прыкладам імкнення паэта мысліць гістарычна, не прымаць на веру неправераных, сумніцельных фактаў i легендарных звестак можа служыць яго разважанне наконт так званай царквы Вітаўта над Дзвіной, недалёка ад Тарапца.

Царкву гэтую згадвалі ў сваіх паэмах Ф. Градоўскі i Я. Каханоўскі, але ні ў першага, нi ў другога з ix не узнікала ніякіх сумненняу наконт таго, што яе сапраўды пабудаваў Вітаўт. Яны нават не задумвалюя над гэтым пытаннем, для ix яно, відавочна, не ўяўлялася важным i істотным.

Іншая справа – Андрэй Рымша. Паведаміўшы, што Крыштаф Радзівіл разбіў лагер ля царквы, пабудаванай быццам бы Вітаўтам (паводле легенды), аутар “Дзесяцігадовай аповесці..." прысвячае ажно шаснаццаць радкоў разважанням на гэтую тэму. Па-першае, лічыць паэт, калі Вітаўт насамрэч пабудаваў над Дзвіной каля Тарапца храм, то першапачаткова быу гэты храм касцёлам i толькі потым быў ператвораны ў праваслаўную царкву, бо Вітаўт быў па веравызнанні каталік, хрышчоны ў Кракаве. Па-другое, калі Вітаўт агнём i мячом пустошыў гэтыя землі, ён вызнаваў яшчэ паганства i хрысціянскіх храмаў не будаваў; вось студню Вітаўтаў Ключ сапраўды мог зрабіць ён. Разважанні Рымшы не носяць, аднак, катэгарычнага характару, ён усведамляе ix непацверджанасць фактамі i спасылкамі на гістарычныя крыніцы:

Jesli cerkwie budował, nie wiem pewnie o tym,

Wszakoż będziem-li żywi, dowiemy sie potym.

(Rymsza 1972: 194)

Уражваюць не столькі аргументы А. Рымшы, дастаткова спрэчныя (Вітаўт, напрыклад, за свае жыццё некалькі разоў мяняў веравызнанне), колькі сам яго вобраз мыслення, імкненне разглядаць сучасную яму з’яву з улікам яе прадгістopыі.

Заканчваецца “Дзесяцігадовая аповесць..." апісаннем доўгачаканага мipy, які настаў у Вялікім Княстве Літоўскім пасля заключэння Ям-Запольскага пагаднення з Маскоўскім княствам: жаўнеры распушчаны па дамах i не думаюць болей пра бітвы i паходы, павесялеўшыя сяляне выпускаюць на палi ацалелую рэшту скаціны, на двары ў поўнай бяспецы гуляюць дзеці.

Спаўняецца запаветнае жаданне Крыштафа Радзівіла – Радзіме больш не пагражае вораг, прыходзіць да людзей трывалы мір, можна ўрэшце адкласці ўбок зброю i падумаць пра сваё асабістае жыццё, абзавесцеся, як тое загадвае Божы закон, жонкай (з 1579 г. Крыштаф быу ўдаўцом). Жаніцьба ў фінале “Дзесяцігадовай аповесці..." Крыштафа Радзівіла на Катажыне з Тыньчыньскіх, удаве па князю слуцкаму Юрыю Алелькавічу, – таксама характэрны штрых да агульнага малюнка наступіўшага пасля больш як дваццацігадовай вайны мipy.

Рыцарская, жаўнерская паэма заканчваецца светлым, жыццесцвярджальным гімнам мipy. Такі канчатак яшчэ раз падкрэслівае гуманістычнае гучанне паэмы, прагрэсіўнасць мыслення яе аўтара. “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла..." – адметны твор у польскамоўнай паэзіі Беларусі XVI ст. У гэтым творы праявіліся многія рысы, характэрныя для героіка-эпічнай паэзіі (патрыятызм, рэалістычнасць, гістарызм). Разам з тым, паэма А. Рымшы – дастаткова самастойная i арыгінальная з’ява ў літаратуры сама па сабе, бо адзначана пячаткай індывідуальнага майстэрства таленавітага паэта.


ІІ. 6. ПАДАГУЛЬНЕННЕ


Знаёмства з лоскімі і віленскімі старадрукамі 70-80-х гг. XVI ст. прыводзіць да высновы, што ў колькасных адносінах польскамоўная паэзія Беларусі гэтага перыяду не вылучалася асаблівым багаццем: нам вядомы імёны пяці аўтараў, чатыры асобна выдадзеныя паэмы і каля трох дзесяткаў вершаў у розных іншых выданнях. На першы погляд, не вылучалася разнастайнасцю і жанравая палітра: як і ў папярэдні перыяд найчасцей сустракаюцца эпіграмы на гербы, прэфацыйныя і дэдыкацыйныя вершы, з’яўляюцца першыя прыклады маральна-філасофскай, рэлігійна-палемічнай і героіка-эпічнай паэзіі, затое адсутнічаюць палітычная, рэлігійна-метафізічныя і фунеральныя творы.

Каб адэкватна ацаніць дасягненні польскамоўнай паэзіі 70 - 80-х гг. трэба, аднак, улічыць наступныя моманты. Па-першае, у лоскіх і віленскіх выданнях багацейшая творчасць М. Стрыйкоўскага прадстаўлена толькі адным вершам: “На тыя ж Лелівы” ў кнізе А. Фрыча-Маджэўскага “Пра выпраўленне дзяржавы” (Лоск, 1577). Нават, калі дапусціць у якасці гіпотэзы, што пяру М. Стрыйкоўскага належыць верш “Заклік да людзей рыцарскіх шукаць славу” з кнігі А. Рымшы “Дзесяцігадовая аповесць... ” (Вільня, 1585), і што ў Лоску надрукаваны верш “На герб В. Княства Літоўскага Пагоня і князёў Слуцкіх...”, (каля 1576) і паэтычная хроніка “Люстра літоўскай хронікі...”(1577), усё роўна даводзіцца канстатаваць, што асноўная частка спадчыны пісьменніка альбо засталася ў рукапісах, альбо выдадзена па-за межамі Княства. З улікам твораў М. Стрыйкоўскага польскамоўная паэзія Беларусі 70-80-х гг. выглядае зусім інакш і ў колькасных, і ў жанравых адносінах (у спадчыне пісьменніка мы знаходзім узоры палітычнай, гістарычнай, героіка-эпічнай, геральдычнай, фунеральнай, прэфацыйнай і дэдыкацыйнай паэзіі). Па-другое, дасягненні польскамоўнай паэзіі гэтага перыяду заключаюцца не ў колькасці выдадзеных твораў, засвоеных жанраў і ўзыйшоўшых на Парнас аўтараў, а ў адметным адлюстраванні важнейшых падзеяў тагачаснага жыцця, у ідэйна-мастацкай значнасці такіх паэм, як “Чалавечы век”, “Лямант няшчаснага Рыгора Осціка”, “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла”, у станаўленні творчай індывідуальнасці такіх паэтаў, як М. Стрыйкоўскі і А. Рымша.

Яскравым узорам маральна-дыдактычнай паэзіі з’яўляецца паэма “Чалавечы век” (1584) Станіслава Кулакоўскага, якая нарадзілася на скрыжаванні юнацкай захопленасці аўтара антычнай літаратурай і ўласцівай яму глыбокай рэлігійнасці. Хрысціянская топіка гарманічна спалучаецца ў гэтым творы з міфалагічнай вобразнасцю, дыдактыка суседнічае з высокай паэзіяй. Звяртае на сябе ўвагу адсутнасць у паэме С. Кулакоўскага палітычных алюзій і замалёвак з штодзённага жыцця, характэрных для тагачаснай маральна-дыдактычнай літаратуры. Але адсутнасць мясцовага каларыту і аўтабіяграфічных момантаў спрыяла універсальнасці гучання паэмы, касмаганічная і антрапалагічная тэматыка не здрабнялася палітычнымі актуаліямі публіцыстычнага характару. Высокі мастацкі ўзровень “Чалавечага веку” сведчыў пра вялікія патэнцыяльныя магчымасці маладога аўтара, але, на жаль, у пазнейшых творах рэлігійны мараліст перамог у С. Кулакоўскім паэта-філосафа.

Важнейшай, магістральнай тэмай паэзіі Беларусі 70 - 80-х гг. сталася тэма Лівонскай вайны і, шырэй, тэма гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Каб падкрэсліць сваю незалежнасць ад тагачаснай літаратурнай моды, ананімны аўтар рэлігійна-палемічнай паэмы “Апалагетык, гэта ёсць Абарона канфедэрацыі...” (Вільня, 1582) вымушаны быў спецыяльна папярэджваць чытача:

Nie wojnę wam moskiewską ni zamkow pobranie

Opisuje me pioro, nie ziem spustoszenie.

Macie o tym pisarzow bardzo dosyć wiele,

Co o tych rzeczach mądrze pisali i śmiele,

I nie wadzi ich czytać, gdy piorem rysują,

Prawdy pamięć wieczystą drugim zostawują.

(Apologeticus 1932: 7)

Гэтыя радкі пісаліся яшчэ да таго, як у Вільні пабачылі свет паэмы А. Рымшы і Я. Радвана, а ў Кракаве паэмы Г. Пельгрымоўскага і Я. Каханоўскага. Напэўна, аўтар “Апалагетыка...” меў на ўвазе паэму Ф. Градоўскага і нейкія іншыя, невядомыя нам сёння героіка-эпічныя творы. Характэрна, што і ў “Апалагетыку...” насуперак дэкларацыям аўтара згадваюцца некаторыя эпізоды Лівонскай вайны, хаця асноўнаю тэмаю паэмы з’яўляецца іншая “вайна”: сутычкі паміж каталікамі і пратэстантамі на вуліцах Вільні ў жніўні 1581 г. і, шырэй, глабальная небяспека рэлігійных войнаў у Рэчы Паспалітай.

Аднаму з эпізодаў Лівонскай вайны прысвечана і паэма С. Лаўрэнція “Лямант няшчаснага Рыгора Осціка”, але не пераможным бітвам і паходам, а гісторыі здрады радавітага беларускага шляхціца на карысць Масковіі. Гэта не героіка-эпічны, а ліраэпічны па сваёй прыродзе твор, маральна-філасофская паэма на біяграфічнай аснове і з палітычным падтэкстам. С. Лаўрэнці прасочвае ў паэме заблытаны шлях чалавека, усё жыццё якога ўяўляла бесперапынны ланцуг здрад. Пачаўшы са здрады свайму сумленню, ён паступова, крок за крокам здрадзіў yciм i ўсяму, што робіць чалавека чалавекам i ратуе ад поўнай маральнай дэградацыі: сябрам, блізкім, шматвяковай славе продкаў, закону i ўрэшце – Айчыне. У вобразе Рыгора Осціка адлюстраваны агульны крызіс рэнесансавага індывідуалізму, паказана да чаго прыводзіць неабмежаваная свабода і ўседазволенасць, пагарда да грамадскіх абавязкаў і занядбанне традыцый продкаў.

На прыкладах “Апалагетыка...” і “Ляманту...” відаць, што ўсе значныя творы польскамоўнай паэзіі Беларусі 80-х гг. XVI ст. незалежна ад жанру так ці інакш звязаны з падзеямі Лівонскай вайны, якая доўжылася з 1558-га па 1581-ы год і пакінула глыбокі след у свядомасці сучаснікаў. Але напасрэдна ваеннай тэматыцы прысвечаны героіка-эпічныя творы М. Стрыйкоўскага і А. Рымшы, а таксама ананімны панегірычны верш “Слава...” са зборніка “Радзівіліяда” (1588).

Напісаўшы яшчэ ў другой палове 60-х гг. паэму “Пра паражэнне 30 000 Масквы на чале з князем Пятром Шуйскім над ракой Улай у 1564 годзе”, М. Стрыйкоўскі, па-сутнасці, першы сярод паэтаў Княства звярнуўся да тэмы барацьбы беларускага і літоўскага народаў супраць маскоўскай агрэсіі, да паказу воінскіх подзвігаў літвінскіх Гектараў і Ахілаў. Падрабязна спыняецца М. Стрыйкоўскі на часах панавання Жыгімонта Аўгуста ў сёмым раздзеле свайго вершаванага сачынення “Ганец Цноты да сапраўдных шляхціцаў” (1574), выказваючы незадавальненне ходам ваенных дзеянняў і занепакоенасць лёсам дзяржавы. Але Лівонская вайна былі для М. Стрыйкоўскага толькі адным з фрагментаў багатай гісторыі краін Усходняй Еўропы. Марай паэта-гісторыка было стварэнне першай у свеце вершаванай хронікі Вялікага Княства Літоўскага. Важкімі крокамі на шляху да здзяйснення гэтай задумы сталіся такія творы, як “Ганец Цноты...”, “На герб В. Княства Літоўскага і князёў Слуцкіх Пагоня...”, “Люстра літоўскай хронікі...”, “Пра пачатак, паходжанне, адвагу, рыцарскія і грамадзянскія справы слаўнага народу літоўскага, жамойцкага і рускага...” І хаця канчатковы варыянт opus vitae пісьменніка пад назвай “Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі” (Кралевец, 1582) напісаны пераважна прозай, але ў паэтычных партыях М. Стрыйкоўскі выявіў сябе як адзін з лепшых тагачасных паэтаў-эпікаў, уславіўшы подзвігі Вітаўта і Ягайлы, Астрожскага і Радзівіла, пакінуўшы маляўнічыя апісанні бітваў пад Грунвальдам і Оршай. Для творчасці М. Стрыйкоўскага было характэрна арыгінальнае спалучэнне традыцыяў антычнага эпасу з традыцыямі беларуска-літоўскага летапісання, сімбіёз дакладнага гістарычнага апавядання з яскравым паэтычным апісаннем падзеяў.

У рэчышчы, пракладзеным М. Стрыйкоўскім, крочыў А. Рымша, ствараючы “Дзесяцігадовую аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла”. Паэма была задумана як хроніка подзвігаў і дзеянняў Крыштафа Радзівіла Перунана з 1571 па 1581 г., але ў асноўным паэт прасочвае шлях радзівілаўскіх харугваў па тылах рускіх войскаў восенню 1581 г. “Дзесяцігадовая аповесць... " вылучаецца сярод іншых эпічных твораў, прысвечаных легендарнаму радзівілаўскаму паходу, найперш рэалістычнасцю, а нават натуралістычнасцю адлюстравання ваенных дзеянняў, увагай да суровага, будзённага жыцця жаунераў, пераўзыходзіць творы Ф. Градоўскага, Г. Пельгрымоўскага і Я. Каханоўскага па дакладнасці і маляўнічасці апісанняў. Адметнай рысай “жаўнерскай паэмы” А. Рымшы з’яўляецца высокі для таго часу ўзровень гістарызму, які вынікаў з арыентацыі паэта на праўдзівасць, як на важнейшы прынцып адлюстравання рэчаіснасці.

На фоне героіка-эпічнай паэмы “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла”, багатай на канкрэтныя дэталі і маляўнічыя сцэнкі, размытым, абстрагаваным ад рэчаіснасці выглядае ананімны панегірычны верш “Слава на шчаслівую перамогу князя Мікалая Радзівіла... над дваццаццю чатырма тысячамі Масквы пад Кессю дня 21 кастрычніка 1578 года ... за справай паручніка свайго Андрэя Сапегі” са зборніка “Радзівіліяда”. Уся непасрэдная інфармацыя пра бітву пад Кессю змешчана ў загалоўку, з самога твора, даволі вялікага па аб’ёму, мы нічога канкрэтнага пра гэтую падзею не даведваемся. Верш напісаны ад імя Славы, якая абяцае герою-адрасату за здзейсненыя ім подзвігі бессмяротнасць у памяці нашчадкаў. Аўтар, а быў ім, хутчэй за ўсё, малады Я. Казаковіч (у “Радзівіліядзе” змешчаны тры ягоныя вершы-прысвячэнні ў гонар Юрыя, Януша і Крыштафа Радзівілаў), запоўніў твор шматлікімі рытарычнымі фігурамі і антычнымі алюзіямі, якія не маглі, аднак, кампенсаваць адсутнасць апісанняў самой бітвы.

Трэба адзначыць, што ва ўсіх творах, прысвечаных Лівонскай вайне, прысутнічае выразны палітычны падтэкст, звязаны з успрыманнем вайны паміж Масковіяй і Рэччу Паспалітай, як сутыкнення “... адной з самых жорсткіх і спусташальных тыраній у гісторыі” (Лихачев 1973: 162) з “... дэмакратызмам і верацярпімасцю шляхецкай рэспублікі, парадкі якой праслаўляліся гуманістамі Захаду на чале з Эразмам Ратэрдамскім” (Липатов 1982: 71).

У паэме А. Рымшы “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла” паны-рада Вялікага Княства Літоўскага ў адказ на пагрозы Івана ІV з гонарам заяўляюць царскаму ганцу:

“I niech to wie Hospodar wasz Wielki Moskiewski,

Że niewoli nie przywykł nigdy lud litewski.

Wolność święta, ta u nas jest na wielkiej pieczy,

Niewolą zamiatamy, boby to nie k rzeczy

Groźby się bać – ano gdzieś przed niewodem ryby –

Bośmy są slachcicami wolnymi bez chyby,

Ktorzy jarzma cudzego na sobie nie nosim,

Wojny nie potrzebujem, pokoju nie prosim”.

(Rymsza 1972: 147).

Перамога над Маскоўскім княствам узмацніла дзяржаўны патрыятызм беларуска-літоўскага грамадства; другой прычынай, якая спрыяла ажыўленню незалежніцкіх настрояў ў асяроддзі магнатаў і шляхты, была незадаволенасць вынікамі Люблінскай уніі. Польскамоўная паэзія 70 - 80-х гг. выдатна адлюстравала змены, якія адбыліся ў палітычнай свядомасці беларуска-літоўскай шляхты ў параўнанні з 60 - 70-мі гадамі. У адрозненні ад паэтычных твораў з берасцейскіх і нясвіжскіх старадрукаў, у паэмах і ў многіх вершах з лоскіх і віленскіх выданняў выразна відаць, што падзеі, якія апісваюцца, адбываюцца ў Княстве, і што тут гэтыя вершы і паэмы напісаныя.

С. Лаўрэнці неаднаразова падкрэслівае, што дзеянне “Ляманту няшчаснага Рыгора Осціка” адбываюцца “tu, w Litwie”, “tu, w Wielkim Księstwie Litewskim”, што Літву збіраўся прадаць маскоўскаму князю Івану ІV здраднік Рыгор Осцік. У той жа час паэт піша пра верную службу брата Рыгора, мсціслаўскага ваяводы Юрыя Осціка “Matce swojej miłej, RzeczyPospolitej”. Бацькаўшчына для паэта – гэта Літва (Вялікае Княства Літоўскае), але ён не забываецца, што ўваходзіць яна ў склад Рэчы Паспалітай. Перад смерцю Рыгор Осцік звяртаецца з прамовай спачатку да Літвы: “A ty, o mężna Litwo, ktoraś wszędzie sławna, / Ktora w zacności swojej kwitniesz sławnie z dawna” (Laurenci 1972:116), а потым да Рэчы Паспалітай: “A ty uczciwa matko, Pospolita Rzeczy (Laurenci 1972:116). Характэрна, што Польшча ў “Ляманце...” ўвогуле не згадваецца.

Аўтар паэмы “Апалагетык, гэта ёсць Абарона канфедэрацыі...” не адносіўся да заўзятых патрыётаў Літвы, але старанна захоўваў палітычную субардынацыю. Свой твор ён адрасуе “Do Ich Miłości panow rad i wszytkiego koła rycerskiego tak Korony Polskiej, jako i Wielkiego X. Litewskiego i do każdego z osobna czytelnika krześcijańskiego...”, а на старонках паэмы звяртаецца да чытачоў наступным чынам: “Patrzcież, Polacy z Litwą...”, “Czujcież sie, o Polacy, czuj sie też i Litwa...” (Apologeticus 1932: 8; 9). Паэт усведамляе, што існуюць дзве дзяржавы: Карона Польская і Вялікае Княства Літоўскае, і два народы: Палякі і Літва; ён не падмяняе паняцця “Рэч Паспалітая” паняццем “Польшча”. У сярэдзіне паэмы, аўтар, праўда, не заўсёды згадвае Літву ўслед за Польшчай, але пераважна ў такіх выпадках ён мае на ўвазе менавіта Карону Польскую. Толькі аднойчы ўжывае паэт найменне “сарматы” у дачыненні да палякаў і літвінаў (Apologeticus 1932: 24). Некалькі разоў ён канкрэтызуе ўласнае месцазнаходжанне і месца дзеяння паэмы: “tu, w Wilnie” (Apologeticus 1932: 49; 56).

Падобныя палітычна-геаграфічныя ўяўленні меў і М. Стрыйкоўскі, які адначасова быў патрыётам і Польшчы, і Літвы. Калі б даследчыкі не ведалі дакладна, дзе нарадзіўся паэт, то на падставе зместу ягоных твораў адназначна запісалі б яго да карэнных ураджэнцаў Княства. Сапраўды, цяжка паверыць, што паляк мог прысвяціць ажно два вершы гербу Вялікага Княства Літоўскага і так высока ўзносіць Пагоню:

Litwa sławna masz za swe, a snadź nad wszitkimi

Państwy, herb swój wyniosłaś dzielnościami cnymi <...>

Pogonią go przezwano, nie ucieka, goni.

Mężnie ojczyzny miłej od złych sąsiad broni.

(Stryjkowski 1846: ІІ, 533)

Паляк па-паходжанні, М. Стрыйкоўскі ўхваляў заключэнне Люблінскай уніі (“Ганец Цноты...”) і ганарыўся палітычным ладам Польшчы (“Пра вольнасць Кароны Польскай...”). Але Вялікае Княства Літоўскае ён уважаў сваёй другой радзімай і імкнуўся да аб’ектыўнасці ў апісанні супярэчлівых узаемаадносінаў палякаў і літвінаў на працягу стагоддзяў. Напрыклад, згадваючы заслугі князя Кейстута ў войнах з крыжакамі, М. Стрыйкоўскі адзначаў таксама, што той “Lachów, Mazurów płoszał, a za się kryć tuta” (Stryjkowski 1846: ІІ: 534), а апісваючы няўдалую каранацыю Вітаўта на падставе польскіх крыніц, каментаваў гэтую падзею з пазіцыяў Літвы (Wojtkowiak 1990: 216-217). “У сваіх заўвагах ён прэзентуецца хутчэй як перасяленец, што ў значнай ступені – калі не цалкам – асіміляваўся з культурным асяроддзем, у якое трапіў” (Wojtkowiak 1990: 217 -218). Можна меркаваць, што польская шляхта была не задаволеная зместам “Хронікі польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі”, пра што сведчаць і з’едлівыя чытацкія заўвагі на старонках аднаго з экзэмпляраў кнігі (Sajkowski 1969: 249 -251).

Варта адзначыць, што М. Стрыйкоўскі ў сваіх творах ужываў не толькі распаўсюджаныя ў той час назвы “Літва”, “Жамойць”, “Русь”, “Вялікае Княства Літоўскае”, “Рэч Паспалітая”, “Сарматыя”, але і даволі рэдкую – “Белая Русь”. Праўда, “Белай Руссю” пісьменнік называў найчасцей Русь Маскоўскую і толькі ў асобных выпадках, і вельмі неакрэслена – тэрыторыю сучаснай Беларусі (Улащик 1985: 85).

Самым патрыятычным творам польскамоўнай паэзіі Беларусі 70 - 80-х гг. з’яўляецца “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла” А. Рымшы. У прадмове аўтар выказвае надзею, што ягоную паэму “... ludzie rycerscy w Polszcze, w Litwie i indziej, gdzie język sławny słowieński swoim torem (acz niektorych słow z odmienianiem według rożności narodow) idzie, ochotnie czytać będą” (Rymsza 1972: 141), прызначае яе “ku pochwale Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczy pospolitej”. Далей Польшча і Рэч Паспалітая згадваюцца ў “Дзесяцігадовай аповесці...” ўсяго некалькі разоў, затое назва “Літва” ў розных значэннях – краіна, дзяржава, народ – сустракаецца ледзь не на кожнай старонцы твора: князь маскоўскі “...posłał gońca do Litwy żądając ugody”, Крыштаф Радзівіл імкнуўся да таго, каб “...moskiewskiego ludu w Litwie nie postał krok...”, жыхары знішчаных рускіх вёсак папракаюць Івана Жахлівага, што той “... był choteł wsiu Litwu wziat niesprawiedliwie...”, пасля дваццацігадовай вайны “... nastał pokoj w Litwie”, людзі дзякуюць Богу “iż Litwa z łaski jego ma spokojne lato” і г.д. А. Рымша не абыходзіць увагай факт незадаволенасці польскіх жаўнераў тым, што даводцам над імі быў пастаўлены польны гетман літоўскі (“Dziw to był u Polaków, Litwin im hetmani”), і ганарыцца Крыштафам Радзівілам, які мужнымі справамі давёў сваё права на булаву і перамяніў насцярожанасць ганарлівых палякаў у поўную адданасць. Апафеозам літвінскага патрыятызму паэта з’яўляюцца радкі ў адрас віленскага ваяводы Мікалая Радзівіла, бацькі героя паэмы:

Niechajże Pan Bog ciebie długo chowa zdrowym

K podporze wszystkiej Litwie z tym owocem twoim.

A poki Litwa Litwą, imię twe niech słynie,

Świat ominie, cna sława twych synow nie zginie.

(Rymsza 1972: 213)

Палітычныя перакананні А. Рымшы былі блізкія і ягонаму прыяцелю, Я. Казаковічу. У вершы “Слава ў гонар шчаслівай перамогі князя Мікалая Радзівіла...” аўтар не забывае падкрэсліць, што дзеянне адбываецца “tu w Litwie”, а персініфікаваная Слава абяцае герою ўдзячнасць за ягоныя подзвігі “...z strony pana twego Y od polskiej korony, y z Xięstwa wielkiego”.

Нацыянальная і дзяржаўная самасвядомасць А. Рымшы і Я. Казаковіча выяўлялася таксама і ў тым, што, падпісваючы свае творы, яны абодва дадавалі да імя і прозвішча палітонім “Літвін” (“Andrzej Rymsza Litwin”, “A. R. L”, “Jan Kozak Litwin”, “Joannis Cosacouicij Lit.”, “Jan Kozakowicz Litwin”). Раней з паэтаў Княства прыдомак “Літвін” дадаваў да свайго подпісу толькі Вацлаў (Іван) Агрыпа, аўтар лацінамоўнага панегірыка ў гонар Яна Радзівіла “Oratio funebris de illustrissimi principis et domini Johannis Radzivili...” (Б. м. г., 1553), у 90-х гг. XVI cт. самаакрэсленне “Літвін” стаў ужываць і Я. Радван, які карыстаўся таксама прыдомкам “Віленчук”.

А. Рымша, Я. Казаковіч, В. Агрыпа, Я. Радван – усе гэтыя паэты належалі да пратэстанцкага веравызнання (кальвіністы і лютэране), былі цесна звязаны з дваром Радзівілаў біржайскай лініі: віленскага ваяводы Мікалая Радзівіла Рудага і ягонага сына, польнага гетмана літоўскага Крыштафа Радзівіла Перуна. Пасля смерці Мікалая Радзівіла Чорнага і пераходу ў каталіцызм ягоных сыноў менавіта біржайскія Радзівілы робяцца галоўнымі ініцыятарамі незалежніцкіх настрояў у Княстве, вакол іх гуртуюцца мясцовыя паэты, якія з гонарам называюць сябе “літвінамі”, а свае творы прысвячаюць, у асноўным, падзеям Лівонскай вайны. Усе яны выраслі і сфарміраваліся як творцы ў трагічныя для краіны часы, калі пад пагрозаю апынулася само існаванне Княства як самастойнай дзяржавы. Крытычная сітуацыя ўзмацніла іхняе пачуццё дзяржаўнага патрыятызму, паўплывала на фарміраванне палітычных поглядаў і грамадскіх ідэалаў. Незалежна ад свайго этнічнага паходжання, ад таго, на якой мове – польскай, лацінскай, беларускай – яны пісалі свае творы, гэтыя паэты называюць сваёй Бацькаўшчынай Літву, маючы на ўвазе ўсё Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае. Менавіта Літву, а не Польшчу, не Рэч Паспалітую, не міфічную Сарматыю, і ў гэтай ліцвінскасці выяўляў сябе ў XVI ст. і літоўскі, і беларускі патрыятызм.


Раздзел ІІІ НА СУТЫКУ ЭПОХ: ПОЛЬСКАМОЎНАЯ ПАЭЗІЯ КАНЦА XVI – ПАЧАТКУ XVII СТ.


Напрыканцы XVI ст. у шматмоўнай літаратуры Беларусі вызначальным напрамкам робіцца барока (Мальдзіс 1980: 17). Цалкам слушна будзе і эпоху, у якую дамінаваў гэты напрамак, назваць эпохай Барока, як гэта прынята ў свеце (пад уплывам рускай літаратуразнаўчай школы беларускія вучоныя называюць “барокам” пераважна напрамак (стыль), у крайнім выпадку – перыяд паміж дзвюма “сапраўднымі” эпохамі: Рэнесансам і Асветніцтвам (Гісторыя 1998). Менавіта з 90-х гг. XVI ст. трэба пачынаць даследаванне польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Барока, але разгляд польскамоўнай паэзіі эпохі Рэнесансу неабходна давесці да першага дзесяцігоддзя XVI І ст.


Такі падыход не з’яўлякцца супярэчлівым, як не з’яўляюцца супярэчлівымі вызначэнні межаў Рэнесансу і Барока двума найлепшымі знаўцамі літаратуры гэтых эпох у Польшчы: Е. Зёмэк у кнізе “Літаратура Адраджэння” разглядаў творы ад другой паловы XV ст. – да 1629 г., года смерці “апошняга рэнесансавага паэта” Ш. Шымановіча (Ziomek 1987: 25), а Ч. Гэрнас у кнізе “Літаратура барока” аналізаваў творчасць пісьменнікаў ад 80-х гг. XVI ст. да 30-х гг. XVIІІ ст. (Hernas 1995: 18 - 21).

“Эпохі не пачынаюцца і не заканчваюцца як стагоддзі, днём 1 сакавіка 1601 альбо 1701 г. Тое, што называюць эпохай у літаратуры, гэта перад усім крытэрый стылю ў найшырэйшым значэнні слова, а стылі могуць суіснаваць хаця б таму, што суіснуюць пакаленні. Большасць пісьменнікаў можа карыстацца яшчэ ранейшым стылем, але ўжо з’яўляюцца першапраходцы, якія пішуць іначай. І наадварот: ёсць пісьменнікі, неабавязкова эпігоны, якія і далей пішуць так, як пісалі, у той час калі большасць астатніх перайшлі ўжо на новы стыль” (Vincenz 1989: IV).

На мяжы XVI - XVIІ стст. польскамоўная паэзіі Беларусі развіваецца на сутыку дзвюх эпох: Рэнесансу і Барока. У гэты час у літаратуры Вялікага Княства Літоўскага сустракаюцца два пакаленні: народжаныя ў сярэдзіне XVI ст. і выхаваныя на рэфармацыйных поглядах Я. Л. Намыслоўскі, А. Рымша, Г. Пельгрымоўскі, Я. Казаковіч і цэлы шэраг маладых аўтараў, навучэнцаў і выпускнікоў Віленскай езуіцкай акадэміі, якія падзялялі ідэі Контррэфармацыі: С. Шляскі, В. Скаравец, Г. Белазор, К. Кeрнавіскі, Х. Гашнеўскі, Э. Жатоўскі, Я. Краеўскі, М. Вітаслаўскі, Я. Эйсмант і інш.

Калі лічыць паэтам кожнага, хто напісаў і апублікаваў адзін-два вершы, давядзецца канстатаваць, што Віленская езуіцкая акадэмія за першыя тры дзесяцігоддзя свайго існавання спарадзіла сотні паэтаў, творчасць якіх прадстаўлена ў шматлікіх панегірычных зборніках, выдадзеных друкарняй акадэміі: “Gratulationes ...Stephano I ... Regi Poloniae ...” (1579), “Gratulationes ... Georgio Radivilo ... Episkopo Vilnen ...” (1581), “Gratulationes ... Sigismundo III ... Regi Poloniae...” (тры зборнікі, выдадзеныя ў 1589), “Threnodiae in obitum ... Alberti Radivili ...” (1593), “Parathenicae sodalitatis <...>. Threni ... Philonis Kmitae Czarnobylski ...” (1594), “Parentalia in obitum ... Georgii Chodkievicii...” (1595), “Threni in obitum ... Nikolai Szymanowski Studiosi Philosophiae ...” (1596), “Theatrum S. Casimiri ...” (1604), “Funebris laudatio, et threnodia ... Joannis Barcii...”, (1605) і інш.

“Замест таго, каб паглыбляцца ў інтэлектуальныя спрэчкі, да якіх большасць люду яшчэ не дарасла, езуіты правялі рэформу падрыхтоўкі святароў, узялі ў свае рукі школьную адукацыю, а прыхільнасць магнатаў здабыліі праз панегірыкі, якія раздзьмухалі радавую пыху. Праўда, і ў гэтай галіне дзейнасці пачатак паклалі пратэстанты, доказам чаго з’яўляецца твор Цыпрыяна Базыліка ў гонар Альжбеты Радзівіл, але не развілі яны гэтага літаратурнага жанру” (Kosman 1973: 167).

Складанне панегірычных вершаў уваходзіла ў праграму навучання, амаль кожны выпускнік калегіумаў і акадэміі быў здольны напісаць вершаваны твор, прысвечаны нейкай канкрэтнай жыццёвай падзеі: нараджэнню сына ў магната-апекуна, шлюбу дачкі суседа-шляхціца, заўчаснай смерці вядомага чалавека. Зразумела, што далёка не ўсе падобныя “віршы” можна назваць паэзіяй у сапраўдным значэнні гэтага слова: “Вершаваная форма была ў штодзённым амаль ужытку, як у хатнім, так і ў публічным жыцці, лёгка таму здагадацца, што пры такім становішчы рэчаў ёй неставала той узвышанасці, якая кранае сэрца, сілы і энергіі, словам – умоў, якія складаюць паэзію” (Кондратович 1862: 253).

Пераважная большасць вершаў у езуіцкіх панегірычных зборніках была на лацінскай мове, толькі зрэдку сустракаліся польскамоўныя творы. Такім чынам, можна гаварыць пра відавочную “лацінізацыю” паэзіі Беларусі на мяжы XVI - XVIІ стст. Заўважым, што шырокае распаўсюджанне лацінскай мовы з’явілася адным з істотных вынікаў дзейнасці езуітаў Вялікім Княстве Літоўскім. Да гэтага часу веданне “лаціны” як мовы антычнай і агульнаеўрапейскай культуры было прывілеяй вузкага кола асветнікаў-гуманістаў, а як мова каталіцкага богаслужэння – прафесійным абавязкам святароў у касцёлах. Толькі пасля адкрыцця ў Беларусі і Літве шматлікіх калегіумаў, заснавання ў 1579 г. Віленскай езуіцкай акадэміі лацінская мова зрабілася здабыткам адносна шырокіх слаёў арыстакратыі, шляхты і гараджан, прайшоўшых праз езуіцкую, найлепшую ў тыя часы, сістэму адукацыі.

Напісанне панегірычных вершаў мела, аднак, не толькі далёкія палітычныя мэты (выклікаць прыхільнасць караля і магнатаў, замацаваць уплыў ордэна і Контррэфармацыі ў цэлым), але і вельмі простыя, навучальна-дыдактычныя: авалоданне лацінскай мовай, а пазней і іншымі (нямецкай, італьянскай, гішпанскай). Вось чаму вершаў на лацінскай мове складалася ў сценах калегіумаў і акадэміі так шмат, хаця рэальны попыт на лацінамоўную вершаваную прадукцыю ў тагачасным шляхецкім грамадстве быў значна меншы, чым на польскамоўную: характэрна, што калектыўныя панегірычныя зборнікі ў гонар караля і магнатаў выдаваліся акадэмічнай друкарняй па-лацінску, а невялікія сямейна-рытуальныя віншаванні магнатам і прадстаўнікам заможнай шляхты пісаліся навучэнцамі ці выпускнікамі акадэміі па-польску і часта выдаваліся ў іншых друкарнях: М. Вітаслаўскага “Lutnia na wesele ... Ierzego Chodkiewicza ... i Sofiey Radziwiłówny ...” (Вільня, друк. Я. Карцана,1594). К. Кернавіскага “Epithalamium na wesele ... Piotra Kroszyńskiego ... i Anny Sokolińskiey...” (Вільня, друк. Я. Карцана, 1595), Г. Белазора “Epicedium na pogrzeb ... Anny Dorohostayskiey ...” (Вільня, друк. Акадэміі, 1596), В. Скараўца “Winszowanie ... Zofiey Chodkiewicowey z nowourodzonego syna Hieronima” (Вільня, 1598), Я. Сапегі “Epitalamium na wesele ... Leona Sapiehy ... i Elzbiety Radziwiłlowny” (Вільня, друк. Я. Карцана, 1599), Ш. Шляскага “Satyr wesoły z Kraiów Litewskich na kolęde... H. Chodkiewiczowi” (Вільня, 1606) і інш.

У новага пакалення паэтаў з’яўляюцца новыя куміры і новая магістральная тэма твораў: калі ў 80-х гг. XVI ст. самай папулярнай тэмай была вайна з Масковіяй і подзвігі Крыштафа Радзівіла Перуна (паэмы Ф. Градоўскага, Г. Пельгрымоўскага, А. Рымшы), то напачатку XVIІ ст. – вайна са Швецыяй і перамогі Яна Караля Хадкевіча: “Pieśń nowa Kalliopy Sarmackiej...” (1605) Х. Гашнеўскага, “Pamiątka, albo Cołumny niesmiertelności... (1605) Ш. Шляскага, “Sława losu szczęsliwego w Inflanciech...” (1605) Э. Жатускага, “Carolomachia...” (1606) В. Бойера. А Крыштаф Радзівіл Пярун з прычыны няўдач ў Інфлянтах стаўся нават незадоўга да сваёй смерці (1603 г.) аб’ектам насмешак і кпінаў у ананімных сатырычных вершах “Wojna Inflancka” (1601), “Inflancka litania (1601/1602).

На мяжы XVI - XVIІ стст. польскамоўная паэзія Беларусі выразна пачынае развівацца пад знакам Барока, ёсць усе падставы гаварыць пра бурлівы ўсплёск езуіцкай паэзіі ў гэты перыяд. Але ў гэты ж час шэрагам яскравых твораў у апошні раз заявіла пра сябе паэтычная плынь, якая выводзілася з эпохі Рэнесансу.

Па-першае, гэта творчасць Я. Казаковіча і Г. Пельгрымоўскага – паэтаў, якія дэбютавалі ў 80-х гг. XVI ст., а найбольш значныя свае творы напісалі напрыканцы XVI - напачатку XVIІ стст. Па-другое, гэта творчасць маладзейшых паэтаў, звязаных з друкарняй гуманіста Я. Карцана: Я. Пратасовіча, Б. Буднага, Я. Пятровіча, Радагляда Гладкатварскага. Друкарня “віленскага Альда Мануцыя” нават ва ўмовах Контрэфармацыя выдавала шмат свецкай літаратуры, перакладаў антычных аўтараў, спаборнічала з Акадэмічнай друкарняй у выданні вершаваных твораў. На жаль, пасля смерці Я. Карцана, ягоны сын, Язэп, кардынальна змяніў накірунак дзейнасці друкарні з незалежна-гуманістычнага на каталіцка-клерыкальны, адразу ж выдаўшы “Wzywanie do jedney zbawiennej wiary” (1611) П. Скаргі (Анушкин 1970: 111). І калі Е. Зёмэк умоўна пазначыў канец эпохі Рэнесансу ў Польшчы 1629 г. – годам смерці Шымона Шымановіча, то для Вялікага Княства Літоўскага такой умоўнай датай можа быць 1611 г. – год смерці Яна Карцана.

У заключным раздзеле працы разгледзім апошні этап развіцця польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу: творчую эвалюцыю Я. Казаковіча і Г. Пельгрымоўскага, паэтычную спадчыну Я. Пратасовіча і паэму “Румяны для аздобы дзявочага твару” Радагляда Гладкатварскага.


ІІІ. 1. АД ПАНЕГІРЫКАЎ ДА ГРАМАДЗЯНСКАЙ ЛІРЫКІ: Я. КАЗАКОВІЧ


Мяркуючы па колькасці вершаў, апублікаваных у канцы XVI - пачатку XVIІ ст. у віленскіх выданнях, самым актыўным сярод тагачасных паэтаў Вялікага Княства Літоўскага быў Ян Казаковіч. Пра вядомасць Я. Казаковіча сярод сучаснікаў сведчыць таксама наяўнасць ягоных вершаў-прысвячэнняў у кнігах іншых паэтаў (М. Рэя, А. Рымшы, Я. Радвана) і з’яўленне здзеклівай эпіграмы на самога пісьменніка ў кнізе Марціна Лашча “Okulary” (Вільня, 1594).

Значна менш пашанцавала Я. Казаковічу на ўвагу нашчадкаў, што тлумачыцца не толькі жорсткасцю часу, але і невысокім мастацкім узроўнем твораў паэта. Мы не знойдзем імя Я. Казаковіча ні ў польскім бібліяграфічным даведніку “Nowy Korbut”, ні ў “Polskim słowniku biograficznym”, ні ў біябібліяграфічным слоўніку “Беларускія пісьменнікі”. Зрэдчас ягоныя творы згадваюцца ў працах польскіх, літоўскіх і беларускіх вучоных (B. Мацяёўскага, А. Сайкоўскага, З. Флорчак, М. Тапольскай, А. Анушкіна, Д. Куоліса, Ю. Лабынцава, І. Саверчанкі і інш.), але пераважна з паблажлівымі каментарыямі накшталт: “дрэнныя вершы” (Maciejowski 1852: 3, 377), творы “пасрэднага вершапісца” (Fłorczak 1967: 193) і г.д.

Сапраўды, Я. Казаковіч не з’яўляўся выбраннікам муз: ён быў іхнім сціплым служкам. Але без ягонай спадчыны ўяўленне пра польскамоўную паэзію Беларусі XVI - пачатку XVIІ стст. было б няпоўным: творчая біяграфія Я. Казаковіча яскрава адлюстроўвае асаблівасці тагачаснага літаратурнага працэсу яе рэканструкцыя дазваляе зразумець, якія паэтычныя жанры былі найбольш запатрабаваныя шляхецкім грамадствам.

Біяграфічных звестак пра Я. Казаковіча не захавалася, невядома дакладна, дзе і калі нарадзіўся паэт. Але можна адназначна сцвярджаць, што ён быў грамадзянінам Вялікага Княства Літоўскага, бо да свайго прозвішча дадаваў прыдомак “Літвін”. На землях Княства знаходзілася шмат шляхецкіх засценкаў з назваю “Козакі”: каля Трок, каля Менска і ажно пяць на Віленшчыне (Słownik geograficzny 1883: 3, 535). Напэўна, Я. Казаковіч належаў да таго самага пакалення, што і ягоныя прыяцелі А. Рымша і Я. Радван: да пакалення народжаных у 50-х гг. XVI ст. Паходзіў ён з дробнай шляхты, па веравызнанні быў кальвініст, звязаны з дваром Радзівілаў біржайскай лініі. Пісаў вершы па-польску і па-лацінску, займаўся перакладамі на польскую мову.

Першы вядомы нам твор Я. Казаковіча змешчаны пад крыптанімам “J. K.” ў выдадзенай Д. Лэнчыцкім кнізе Андрэя Рымшы “Dziesięćroczna powieść wojennych spraw... Krysztofa Radziwiła...” (Вільня, 1585). Гэты невялікі дэдыкацыйны верш мае красамоўную назву: “Do autora dobry przyjaciel”. Я. Казаковіч піша пра свайго сябра як пра знакамітага паэта, што “jużeś niebo osławił nieraz swoim zdaniem I ziemiś pięknie służył książek swych wydaniem” (Rymsza 1972: 136). Вядома, што да “Дзесяцігадовай аповесці...” А. Рымша апублікаваў толькі адну сціплую кніжачку: “Храналогія” (Астрог, 1581). Такім чынам, Я. Казаковіч альбо перабольшваў заслугі сябра, альбо лепш за сучасных бібліёграфаў ведаў ягоную творчасць. Ва ўсякім разе, ён чытаў выдадзеную па-старабеларуску “Храналогію...”, пра што сведчыць пераказ яе зместу ў вершы “Да аўтара добры прыяцель”.

Побач з вершам Я. Казаковіча ў “Дзесяцігадовай аповесці...” была змешчана невялічкая лацінамоўная эпіграма Яна Радвана. Праз тры гады творы гэтых паэтаў зноў з’яўляюцца пад адной вокладкай: у кнізе Я. Радвана “Radivilias sive de vita et rebus... Nikolai Radivili” (Вільня, друкарня Я. Карцана, 1588), прысвечанай памяці памёршага ў 1584 г. віленскага ваяводы і гетмана вялікага літоўскага Мікалая Радзівіла Рудага. Усе творы ў кнізе, акрамя вершаў Я. Казаковіча і ананімнай “Sławy na szczęśliwe zwycięstwo... Mikołaia Radziwiła... pod Kiesią...” – на лацінскай мове: празаічныя прысвячэнні Яна Абрамовіча, Андрэя Валяна, Яна Руцкага, вершы і героіка-эпічная паэма Я. Радвана. Відавочна, кніга прызначалася не толькі для айчыннага чытача, але і для замежнага, каб пашырыць славу пра подзвігі Мікалая Радзівіла па ўсёй Еўропе. Дзіўна, што Я. Казаковіч, які аднолькава добра валодаў і лацінскай, і польскай мовай, выбраў гэтым разам апошнюю.

Я. Казаковіч змясціў у “Радзівіліядзе...” тры вершаваныя прысвячэнні маладым Радзівілам: Юрыю, Янушу і Крыштафу, падпісаўшыся пад апошнім з вершаў: “Jan Kozak Litwin”. У гэтым “трыпціху” цесна пераплятаюцца паміж сабой матывы фунеральнай, прэфацыйнай, дэдыкацыйнай і геральдычнай паэзіі, што характэрна і для творчасці Я. Казаковіча, і для тагачаснай паэзіі Вялікага Княства Літоўскага ў цэлым. Вершы змешчаны ў кнізе ў гонар памерлага чалавека, таму натуральнай бачыцца згадка пра Смерць, якая бязлітасна нішчыць усё на зямлі (фунеральныя матывы). Цэнтральным творам у кнізе з’яўляецца аднайменная паэма Я. Радвана, і Я. Казаковіч усхваляе перад чытачамі “залатое пяро выхаванка Падуі” (прэфацыйная мэта). Вершы прысвечаны ўнукам Радзівіла Рудага, і паэт заклікае маладых магнатаў быць годнымі славы продкаў, прыўмнажаць яе новымі подзвігамі (дэдыкацыйная функцыя). Матыў пераемнасці родавай славы з’яўляецца лейтматывам геральдычнай паэзіі (а таксама і героіка-эпічнай), як заклік ён выказаны ў вядомай эпіграме А. Рымшы “На гербы... Льва Сапегі”: “Подаваите жъ потомъкомъ, што маете зъ предъковъ!” (Статут 1588).

Варта падкрэсліць, што падобныя традыцыйныя заклікі набываюць у Я. Казаковіча выразную патрыятычную афарбоўку, як, напрыклад, у звароце да Януша Радзівіла:

...Radziwił Radziwiłów świętych drog nie miiay.

Tak długowieczna swemu domowi cześć wzniesiesz,

Kiedy cnotą oyczysta potomkom zaszwieciesz.

Day Boże, byś się w sławie tey rozkochał z duszę,

Jeszczeby Litwa miała swoie Kurciusze.

(Radvanas 1588)

У дэдыкацыйным трыпціху Я. Казаковіча прысутнічаюць найбольш папулярныя ў тагачаснай паэзіі вобразы: Смерці, Цноты, Славы, пры чым вобраз Славы з’яўляеецца цэнтральным (само слова “слава” паўтараецца дзевяць разоў). Гэта дае падставы меркаваць, што верш “Слава на шчаслівую перамогу Мікалая Радзівіла пад Кессю ў 1578 г.”, змешчаны ў “Радзівіліядзе...”, таксама выйшаў з-пад пяра Я. Казаковіча. Гэтае меркаванне падцвярджаецца акрамя таго стылёвым падабенствам твораў і агульным пачуццём “літвінскага” патрыятызму, выяўленаму ў іх. Напісаны ад імя персініфікаванай Славы верш ўяўляе сабой тыповы прыклад эпініцыі, вядомага са старажытных часоў і папулярнага ў эпоху Рэнесансу вершаванага жанру (грэцк. - epinikion, лац. - epinicium, carmen triumphale). Некаторыя вучоныя лічаць аўтарам “Славы...” Андрэя Сапегу (Fłorczak 1967: 243), што нібыта вынікае з фразы ў падтытуле твора: “Przez porucznika swego Pana Andrzeia Sapehę, woiewodzica Nowogrodzkiego”. Але насамрэч Андрэй Сапега з’яўляўся не аўтарам верша, а адным з галоўных герояў твора, “аўтарам” перамогі над маскоўскім войскам 21 кастрычніка 1578 г. пад Кессю:

Wszystko ślachetnym na łup Rycerzom zostało,

Ktorych sie wielkie męstwo w ten czas okazało.

Gdy сny Iendrzej Sapieha, twoy Porucznik śmiały,

Ktorego przodkow sprawy swoich nie wydały,

Gdy z wielka sława Moskwe przed laty biiali,

Lecz ich zacnym przykładem iak oni działali:

Przewiodszy swe fortelnie przez głębokie brody,

Uszykował na uffy bez trwogi y szkody.

(Radvanas 1588)

Верш у кнізе А. Рымшы і чатыры вершы ў кнізе Я. Радвана – такі сціплы творчы даробак Я. Казаковіча ў 80-х гг. XVI ст. Магчыма, некаторыя раннія вершы паэта да нас не дайшлі, але наўрад ці ў гэты час у яго былі ўжо асобна выдадзеныя творы.

На працягу наступнага дзесяцігоддзя Я. Казаковіч таксама ахвотна змяшчае свае вершы ў кнігах іншых аўтараў: робіць ён гэта, відаць, на замаўленне фундатараў (К. Зяновіча, М. Зяновіча, М. Нарушэвіча, М. Фрацкевіча) альбо непасрэдна друкароў (Я. Карцана, Я. Марковіча, М. Пяткевіча).

У кнізе М. Т. Цыцэрона “O powinnościach” (Вільня, 1593), перакладзенай С. Кашуцкім, а выдадзенай Я. Карцанам, змешчаны два творы Я. Казаковіча: лацінамоўнае прысвячэнне Мікалаю Нарушэвічу, падпісанае “Joannis Cosacouicij Lit.” і польскамоўны верш “Na też księgi”. Адзначым, што паэт ведаў жанравую прыналежнасць сваіх твораў, пазначыўшы ў падтытуле першага: “Dodecastichon”, а ў падтутуле другога напісаўшы: “Epigramma Jana Kozakowicza”. Лацінамоўны верш адносіцца да дэдыкацыйнай паэзіі, польскамоўны – да прэфацыйнай (выконвае функцыю прадмовы да чытача), абодва яны ўзыходзяць да жанру эпіграмы (таксама як і іншыя разнавіднасці кніжнай паэзіі: геральдычныя вершы і звароты да Заіла).

У сваёй вершаванай прадмове Я. Казаковіч раіць чытачу-хрысціяніну не дбаць пра нажыву, але прыслухацца да парадаў паганскіх мудрацоў:

<...> Raczey z Cyceronem

Baw się tą Cnotą, Cnota skarbiem nie zliczonym.

A uznasz snadnie, że się lepiey bawić Cnotą,

Niżli zyskiem do sztucznych przemysłow ochotą.

(Cicero 1593).

Матыў асуджэння шляхты за тое, што вышэй за рыцарскую годнасць і хрысціянскія цноты яна ставіць багацце, гучыць і ў вершах Я. Казаковіча з “Nowego Testamentu” (Вільня, 1593): у эпіграмах на гербы Крыштафа Зяновіча, Мікалая Зяновіча і Мікалая Нарушэвіча і ў прысвячэнні Мікалаю Зяновічу (пад вершамі подпіс: “Jan Kozakowicz.”). Падобныя нараканні абапіраюцца на традыцыйнае ўяўленне пра шляхецкую этыку, якое дажыло ў грамадстве ажно да ХІХ ст. (Оссовская 1987: 207 - 211).

Маральна-грамадскія праблемы хвалююць Я. Казаковіча больш, чым геральдычная выявы: ён наракае на заняпад традыцый продкаў, на нядбайнасць гаспадароў і хцівасць ліхвяроў, а сваіх герояў-адрасатаў – прадстаўнікоў заможнай кальвінісцкай шляхты – ўслаўляе за тое, што яны не пашкадавалі грошай на выданне “Новага Запавету”. Такім чынам, у геральдычных і дэдыкацыйным вершах Я. Казаковіча прысутнічаюць ідэі, характэрныя для маральна-дыдактычнай паэзіі (згадаем ананімную паэму “Пратэй, або Пярэварацень”, вершаваны трактат М. Стрыйкоўскага “Ганец Цноты”) і нават – для рэлігійна-палемічнай: у прысвячэнні М. Зяновічу паэт выказвае ўпэўненасць, што выданне праўдзівага Божага слова дапаможа развеяць “фальшывы дым ад казак Антыхрыста” (адразу згадваецца “Песня сабраная з Адкрыцця св. Яна ... што папа ёсць праўдзівы Антыхрыст...” з нясвіжскага канцыянала 1563/1564 гг. і паэма “Апалагетык, гэта значыць Абарона канфедэрацыі...”).

Такім чынам, змест кніжных эпіграм залежаў не толькі ад жанравай канвенцыі, але і ад зместу, характару самой кнігі, у якой гэтыя эпіграмы друкаваліся. Услаўленне праўдзівай веры і антыкаталіцкія закіды прысутнічаюць і ў іншых вершах Я. Казаковіча, змешчаных у пратэстанцкіх выданнях рэлігійна-асветніцкай і рэлігійна-палемічнай накіраванасці.

У перавыдадзенай у Вільні ў 1594 г. кнізе Мікалая Рэя “Postilla polska” надрукаваныя два вершы Я. Казаковіча: эпіграма на герб Міхала Францкевіча і дэдыкацыя гэтаму шляхціцу, на сродкі якога была выдадзена кніга (пад дэдыкацыяй подпіс: “Jan Kozakowicz Litwin”). У эпіграме паэт услаўляе воінскія заслугі М. Францкевіча перад Айчынай (верш цытаваўся намі як тыповы прыклад геральдычнай паэзіі ў манаграфіі “Героіка-эпічная паэзія Беларусі і Літвы канца XVI ст.” (Кавалёў 1993: 27)), а ў прысвячэнні дзякуе яму за наталенне “духоўнага голаду” чытачоў, за абарону праўдзівай веры і ратаванне “ўбогага Збору” (Rej 1594).

Выразную рэлігійна-палемічную накіраванасць мае прэфацыйны верш Я. Казаковіча “Do łaskawego czytelnika”, змешчаны разам з эпіграмай на герб Януша Радзівіла ў сачыненні Сымона Тэафіла “Zwierciadło nabożenstwa chrzescianskiego w Polszcze” (Вільня, 1594). Услед за Тэафілам (Турноўскім), паэт крытыкуе дзейнасць манахаў-езуітаў, згадвае міфалагічнага бажка Пратэя, здольнага прымаць любое аблічча, і пагардліва называе “сапраўднымі Пратэямі” каталіцкіх манахаў, не раз мяняўшых на працягу стагоддзяў назвы ордэнаў і колеры сутан. Я. Казаковіч не шкадуе з’едлівых і нават непрыстойных слоў у адрас езуітаў і папы рымскага:

Iże takiey za czasow Apostolskich barwy

Słudzy Boży nie mieli: bo się strzegli larwy

Oney Rzymskiey, która to winem opoiona

Miała wzbudzić takowe przedziwne imiona.

(Turnowski 1594)

Паставіўшы пад востра-палемічным вершам свой традыцыйны подпіс: “Jan Kozakowicz Litwin”, паэт мог спадзявацца хуткага адказу з лагеру супраціўнікаў. У тым самым годзе выходзіць з друку кніга вядомага езуіцкага тэолага Марціна Лашча (пад псеўданімам: “Marcin Tworzydło”) “Okulary na zwierciadło nabożenstwa chrzescianskiego w Polszcze” (Вільня, 1594), дзе быў змешчаны верш Мацея Шалайскага “Do Jana Kozakowicza” (некаторыя даследчыкі прыпісваюць аўтарства гэтага верша М. Лашчу (Fłorczak 1967: 193; Rzepka 1972: 136)):

A ty, miły Kozaczku, barzoś się poskapił,

Ześ się z Nizu do Litwy na zdobycz pokwapił:

Chcesz Mnichy po kozacku z kapice odzierać,

Nie tuta Niż, nie będziesz cudzego wydzierać.

Ja powiadam, Kozaczku, nie szarpay kapice,

Bo cię rychley niz pierwsze wyda takie lice.

(Łaszcz 1594)

Абыгрaўшы прозвішча Я. Казаковіча, М. Шалайскі прайшоўся не толькі па паэту-кальвіністу, але і па праваслаўных украінскіх казаках, якія падчас сваіх набегаў не шкадавалі каталіцкіх кляштараў і асабліва не любілі езуітаў. Можна меркаваць, што Я. Казаковіч мог адгукнуцца на здзеклівы верш езуіцкага паэта новымі творамі. Магчыма, менавіта Я. Казаковічу належыць аўтарства палемічных вершаў супраць М. Лашча на лацінскай і польскай мовах, рукапісы якіх адшукаў у свой час Ю. Новак-Длужэўскі (Nowak-Dłuzewski 1964: 31). Ва ўсякім разе, паэт і далей ахвотна друкуе свае прэфацыйныя і дэдыкацыйныя вершы ў кнігах братоў па-веравызнанні, прапагандуючы кальвінісцкія ідэі: абараняе ад арыян боскасць Хрыста у кнізе Гжэгажа з Жарнаўца “Clypeus, albo Tarcz duchowna” (Вільня, 1598) (Grabowski 1908: 206), заклікае чытача прыслухацца да слоў праўдзівай веры ў новым перавыданні кнігі М. Рэя: “Postilla Lietuwiszka” (Вільня, 1600) (Fłorczak 1967: 242).

На працягу 90-х гг. XVI ст. Я. Казаковіч апублікаваў каля 15-ці вершаў у сямі кнігах іншых аўтараў. Але найбольшую вядомасць прынёс яму выдадзены Я. Карцанам пераклад на польскую мову кнігі Іосіфа Флавія “Woуna żydowska” (Вільня, 1595), з якога потым невядомым аўтарам быў зроблены пераклад на старабеларускую мову, на жаль, не выдадзены (Анушкин 1970: 86). Менавіта заслугі Я. Казаковіча як перакладчыка “Гісторыя іудзейскай вайны” найчасцей адзначаюцца даследчыкамі культуры Беларусі і Літвы эпохі Рэнесансу (Лабынцаў 1990: 205; Падокшын 1977: 7; Topolska 1984: 119). У сувязі з карцанаўскім выданнем сачынення Іосіфа Флавія ў перакладзе Я. Казаковіча звернем увагу на дзве акалічнасці.

Па-першае, сваю працу паэт прысвячае Крыштафу Зяновічу, якому раней ахвяраваў верш у “Новым Запавеце” (1593). На адвароце тытульнага ліста “Гісторыі іудзейскай вайны” змешчаны герб Зяновічаў. Праўда, традыцыйнай эпіграмы пад ім няма: відаць усе свае творчыя сілы Я. Казаковіч скіраваў тым разам на выкананне перакладу. Напрыканцы празаічнага прысвячэння К. Зяновічу Я. Казаковіч пазначае сваё месцазнаходжанне і дату: “Z Mosara w dzień Nowego Lata Roku 1595” (Flawiusz 1595). У XVI ст. мястэчка Мосар (каля Дзясны) належала роду Зяновічаў (Słownik geograficzny 1885: 6, 691), такім чынам Я. Казаковіч знаходзіўся, відаць, на службе ў гэтых магнатаў. Але не толькі службовая залежнасць прымусіла прысвяціць пераклад “Гісторыі іудзейскай вайны” К. Зяновічу. У дэдыкацыі паэт выказвае берасцейскаму ваяводзе ўдзячнасць за дапамогу ў выданні кнігі і называе яго “maecenati et artium bono cultori” (Flawiusz 1595), што сведчыць пра значнасць асобы К. Зяновіча для тагачаснага культурнага жыцця Вялікага Княства Літоўскага. Нагадаем, што К. Зяновіч быў адным з герояў “Радзівіліяды...” Я. Радвана і сам пісаў літаратурныя творы: па звестках Л. Кандратовіча (Сыракомлі) ён пакінуў пасля сябе мемуары “Tragedia albo początek upadku znacznego w Xięswie Litewskim”, дзе падрабязна апісаў славуты канфлікт паміж Радзівіламі і Хадкевічамі з-за Зоф’і Слуцкай (Кондратович 1862: 2, 476 - 477).

Па-другое, “Гісторыю іудзейскай вайны” І. Флавія ў перакладзе Я. Казаковіча Я. Карцан выдаў адначасова з перакладам А. Рымшы сачынення А. Паляка “Chorographia, albo topographia, to iest osobliwe a okolne opisanie Ziemie Świętej” (Вільня, 1595). Відавочна, два літвінскія паэты не выпадкова ўзяліся раптам за пераклады, а, пэўна, адгукнуліся на прапанову амбітнага выдаўца (хаця творы для перакладу выбіралі самі, пра што пішуць у прадмовах). У экэмпляры Польскай нацыянальнай бібліятэкі (BN XVI 0387) пераклады двух прыяцеляў нават змешчаны пад адной вокладкай.

У віленскіх выданнях пачатку XVIІ ст. мы не знаходзім вершаў Я. Казаковіча, затое маем нарэшце дзве ягоныя паэтычныя кнігі: “Manes Danieliani” (Вільня, 1603) i “Orzech włoski” (Вільня, 1603). Звернем увагу на парадаксальнасць творчай кар’еры паэта: на працягу двух дзесяцігоддзяў ён старанна змяшчаў свае вершы ў кнігах іншых аўтараў і раптам у адзін год выдаў ажно дзве ўласныя кніжачкі. Але заканамерна тое, што абедзве яны выйшлі з друкарні Я. Карцана, даўняга прыяцеля Я. Казаковіча і многіх іншых паэтаў Княства.

Выдадзены пры падтрымцы М. Нарушэвіча і Д. Прыстаноўскага фунеральны зборнік “Дух Данііла” не стаўся адметнай з’явай у тагачаснай паэзіі Беларусі. Восем польскамоўных і чатыры лацінамоўныя вершы, напісаныя з нагоды раптоўнай смерці кальвінскага святара Данііла Стэфана Тэаліпта і ягоных блізкіх (дачкі Сюзаны, сына Данііла, сястры Юдыты) аб’ектыўна адлюстроўваюць ўзровень таленту Я. Казаковіча. Эмацыянальнае ўзрушанне паэта трагедыяй, якая напаткала сям’ю набожнага Данііла, не адбілася на вершах, напісаных вычварным стылем (першы трэн у трыпціху Сюзане, мае назву зусім у духу Язэпа Бакі: “Smierć w zęby nie patrza”) і напоўненых традыцыйнымі хрысціянскімі топасамі пра марнасць жыцця і ўсемагутнасць смерці:

Żonatyś iest, musisz się frasować o wsytko.

Nie masz żony, samemu mieszkać iakoś brzydko.

Masz dziatki – z wielką pracą wychowac ie przyjdzie,

A niemasz ich – żywot twoy bez potomstwa zyidzie.

Młodyś iest – więc twa młodość śliska y niestała,

A iesliś starym – wszytka czerstwość twa ustała.

Coż daley żądać: iedno, abo się nie rodzić,

Abo sie urodziwszy, zaraz z świata zchodzić.

(Cosacouitio 1603: 24)

Значна большую цікавасць уяўляе выдадзены асобнай кніжачкай “Італійскі арэшнік”, гэты публіцыстычна-рэфлексійны верш Я. Казаковіча прыкметна пашырае далягляды тагачаснай польскамоўнай паэзіі Беларусі. Верш мае антычны першаўзор, пра што сведчыць ужо сама назва, і пра што прызнаецца паэт у прысвячэнні Станіславу Кішку:

Wszakże iż y ubogim kadzidłem czczą Bogi,

Przyimi ode mnie wdzięczną twarzą dar nie drogi,

Któryć przynoszę aże z Parnasu sławnego,

Orzech wyjęty na wzor z Poety Włoskiego.

Który urodziwszy się w pełnym wod Sulmonie,

Od Cesarza zasłany zmarł w Sarmackiey stronie.

(Kozakowicz 1603: 2)

Як і для польскіх творцаў эпохі Рэнесансу, для літвіна Я. Казаковіча старажытнарымскі паэт Авідзій блізкі найперш тым, што свой жыццёвы шлях ён завяршыў у Сармацкім краі (паводле легенды – не ў Крыму нават, а на берагах Віслы). Узяўшы за аснову для свайго твора элегію “Nux”, Я. Казаковіч не сумняваўся, што яе напісаў “паэт з Сульмоны”, хаця ўжо Альд Мануцы (1449 - 1515) выказаў няўпэўненасць наконт аўтарства Авідзія. Няма пэўнасці ў гэтым пытанні і ў сучасных даследчыкаў: адны лічаць “Арэшнік” раннім творам аўтара “Метамарфоз”, другія – познім, напісаным у ссылцы, трэція прыпісваюць элегію невядомаму эпігону Авідзія (Cytowska 1990: 566). Я. Казаковіч зрабіў вольны пераклад лацінскага першаўзора, амаль дакладна перадаўшы ягоны змест, і толькі злёгку насыціўшы “Італійскі арэшнік” мясцовымі рэаліямі і ўласнымі заўвагамі (у выніку польскі тэкст аказаўся на 24 радкі большы за лацінскі, хаця заключныя радкі арыгіналу і перакладу супадаюць).

Верш уяўляе сабой скаргу арэхавага дрэва на несправядлівы лёс: хаця арэшнік не вымагае ніякага дагляду і прыносіць толькі карысць (дае дзецям смачныя плады, хавае падарожных ад спякотнага сонца), людзі абыходзяцца з ім надзвычай жорстка, бо збіваюць арэхі кіямі і камянямі. Прычыну сваіх няшчасцяў пакрыўджанае дрэва бачыць у тым, што яно – простага, не шляхетнага гатунку і да таго ж нічыйнае, не абароненае законам пра прыватнаю ўласнасць. Нараканні арэшніка на свой лёс – гэта алегорыя становішча простага, незаможнага чалавека ў грамадстве і адначасова намёк на адсутнасць належнай павагі да дзяржаўнай уласнасці.

На думку даследчыкаў, праз нараканні арэхавага дрэва, што расце далёка ад саду, Авідзій выказаў скаргу на свой лёс выгнанніка, забытага ўсімі і ў першую чаргу – імператарам Аўгустам (Cytowska 1990: 566). Я. Казаковіч хаця і наракае ў прысвячэнні С. Кішку на беднасць, але гэта – хутчэй літаратурны топас сціпласці (не маю золата, і таму ахвярую табе верш), чым канстатацыя факту ці просьба аб дапамозе. Літвінскі паэт у сваім перакладзе элегіі рымскага класіка акцэнтуе ўвагу не на ўласных, а на грамадскіх праблемах; у знявазе маральных нормаў ён бачыць вытокі парушэння законаў юрыдычных і небяспеку дзяржаўнай анархіі:

<...> Wolno brać i rwać, co przy drodze leży.

Ieśliże się to godzi, więc do zamczyskiego

Wnidz sadu, muszkatelki porwi, z wiszniowego

Drzewa pozryway owoc: a wziawszy sierp krzywy,

Zaczni żać cudze zboże, człowiecze złośliwy.

Niechay taka swawola y w mieściech panuie,

Niech co uyrzy cudzego, to gwałtem zaymuie.

Pobierzcie z kramów gwałtem sukną y korzenie,

Wyłupcie z skrzyń pieniądze y drogie kamienie.

Ale się rzeczy takie nie biorą, niе wzięte

Będą, póki ustawy i prawa brzmią święte.

Y póki rządzi możny Król śliczną koroną

Y też Księstwy Wielkiemi, będzie za obroną

Iego wszystko w całości trwac. <...>

(Kozakowicz 1603: 8 - 9)

Арыентацыя на антычны першаўзор – фактычна, “Італійскі арэшнік” з’яўляецца парафразай элегіі “Nux” – дысціплінавала думку паэта і спрыяла яснасці, лаканічнасці стылю, чаго так бракавала ранейшым творам Я. Казаковіча. У гэтых адносінах “Італійскі арэшнік” можна смела назваць вяршыняй творчасці Я. Казаковіча, які пачаўшы з прэфацыйных і дэдыкацыйных вершаў панегірычнага і рэлігійна-палемічнага зместу, паспрабаваўшы свае сілы ў эпініцыйнай і фунеральнай паэзіі, прыйшоў да вольнага перакладу лірыкі грамадзянскага гучання. Пасля 1603 г. мы не сустракаем вершаў Я. Казаковіча у віленскіх выданнях; ёсць падставы лічыць, што гэтым удалым годам завяршылася ягоная сціплая паэтычная кар’еры.

Беларускі даследчык І. Саверчанка выказаў цікавае меркаванне, што ў канцы XVI - першай палавіне XVIІ ст. у Беларусі жылі два паэты, якіх вучоныя памылкова лічаць адной асобай: Ян Козак – аўтар вершаў у “Радзівіліядзе” Я. Радвана і Ян Казаковіч – аўтар вершаў у “Гісторыі Іудзейскай вайны” І. Флавія (у “Гісторыі...” не было вершаў – С.К.) ды кніг “Дух Данііла” і “Італійскі арэшнік” (Саверчанка 1992: 41). Але гэтае меркаванне не мае доказаў, затое ёсць яскравы доказ таго, што ў эпоху Рэнесансу існаваў толькі адзін паэт з Козакаў, які пад дэдыкацыйнымі вершамі ў “Радзівіліядзе” падпісаўся: “Jan Kozak Litwin”, а пад пазнейшымі творамі падпісваўся: “Jan Kozakowicz Litwin” альбо “Joannis Cosacouicij Lit.” Доказам з’яўляецца ўласцівы паэту літвінскі патрыятызм, як выявіўся не толькі ў змесце твораў, але і ў подпісах пад імі: з трыццаці вядомых нам польскамоўных паэтаў Вялікага Княства Літоўскага толькі Ян Казаковіч ды Андрэй Рымша дадавалі да сваіх прозвішчаў прыдомак “Літвін”. Можна паверыць у тое, што адначасова ў Беларусі жылі два паэты з аднолькавымі імёнамі і амаль аднолькавымі прозвішчамі, але ў тое, што менавіта яны сярод усіх іншых паэтаў былі найбольшымі патрыётамі свайго краю – паверыць не магчыма.


ІІІ. 2. ПАЭТЫКА ПЕРАКАНАННЯ: ТВОРЧАСЦЬ Г. ПЕЛЬГРЫМОЎСКАГА


Прыкметнай постаццю ў рэнесансавым гуртку паэтаў, што склаўся ў 80-х гг. XVI ст. пры двары Радзівілаў біржайскай лініі, быў Гальяш Пельгрымоўскі. У “Апісанні маскоўскага паходу князя Крыштафа Радзівіла” Ф. Градоўскага і ў “Дзесяцігадовай аповесці ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла” А. Рымшы Гальяш Пельгрымоўскі згадваецца як актыўны ўдзельнік радзівілаўскага рэйду па тылах маскоўскіх войскаў восенню 1581 г. Сам Пельгрымоўскі адгукнуўся на слынны паход К. Радзівіла Перуна лацінамоўным панегірыкам “Panegyrika Apostrophe” (Кракаў, 1583), які стаўся літаратурным дэбютам пісьменніка.

Біяграфічных звестак пра Г. Пельгрымоўскага захавалася няшмат. Нарадзіўся ён у Вялікім Княстве Літоўскім (магчыма, у Ашмянскім павеце). Паходзіў са шляхецкага роду герба Навіна, вызнаваў кальвінізм. Напэўна, атрымаў добрую адукацыю, што дазволіла яму працаваць у каралеўскай канцэлярыі, а пазней заняць пасаду пісара Княства. Як ужо адзначалася, Г. Пельгрымоўскі браў актыўны ўдзел у Лівонскай вайне, а пасля яе заканчэння прычыніўся да наладжвання дыпламатычных стасункуў з Маскоўскай дзяржавай: у 1583 г. ездзіў па загаду караля Стэфана Баторыя да Івана ІV з лістом і падарункамі, выконваў абавязкі сакратара ў пасольстве Льва Сапегі да Барыса Гадунова ў 1600 - 1601 гг. У маладосці быў звязаны з дваром Радзівілаў, у сталым веку знаходзіўся пад уплывам канцлера Л. Сапегі. Памёр ў 1604 г. (Przyboś 1981: 85 - 86).

Г. Пельгрымоўскі з’яўляецца адным з найбольш вядомых польскамоўных паэтаў Беларусі эпохі Рэнесансу. Ягонае імя нязменна трапляла ў розныя бібліяграфічныя даведнікі, пачынаючы з “Dykcyonarza poetów polskich” (Кракаў, 1820) Г. Юшыньскага, згадвалася ў працах вядомых польскіх даследчыкаў В. Мацяёўскага, А. Брукнера, Ю. Кжыжаноўскага і інш. А. Брукнер прысвяціў спецыяльную публікацыю вершаванаму дыярыушу Г. Пельгрымоўскага “Poselstwo do Wielkiego księcia Moskiewskiego”, падрабязна апісаўшы твор і падаўшы вялікія ўрыўкі з яго (Brückner 1896: 78 - 96, 254 - 275, 412 - 442). З беларускіх вучоных першым зацікавіўся асобай Пельгрымоўскага У. Казбярук, паведаміўшы ў 1982 г. пра рукапісы паэмаў “Poselstwo ...” і “Rozmowa iednego Polaka z Moskwą na zamku Moskiewskim” (Казбярук 1982: 14 - 19), ён жа пазней апублікаваў апошні з названых твораў (Rozmowa 1992) і заахвоціў Максіма Танка перакласці яго на сучасную беларускую мову (Пельгрымоўскі 1998: 172 - 179). Абодва вышэйзгаданыя творы Г. Пельгрымоўскага былі разгледжаны ў кнізе І. Саверчанкі “Старажытная паэзія Беларусі: XVI - першая палова XVIІ ст.”( Саверчанка 1992: 72 - 74, 103 - 112), вершаваны дыярыуш “Пасольства да Вялікага князя Маскоўскага” прааналізаваны таксама ў нашай манаграфіі “Героіка-эпічная паэзія Беларусі і Літвы канца XVI ст.” (Кавалёў 1993: 85 - 98). Трапіў Г. Пельгрымоўскі і ў бібліяграфічны слоўнік “Беларускія пісьменнікі” (Мельнікаў 1994: 518 - 519). А ў 1999 г. У. Казбярук пазнаёміў беларускага чытача з празаічным дыярыушам Г. Пельгрымоўскага паводле падрабязнага апісання, якое зрабіў у 1846 г. В. Трэмбіцкі (Пасольства 1999: 263 - 284).

Г. Пельгрымоўскі пісаў на лацінскай і польскай мовах, у позніх творах выкарыстоўваў і старабеларускую мову. У 80-х гг. XVI ст. акрамя згаданай ужо лацінамоўнай паэмы ў гонар Крыштафа Радзівіла, Г. Пельгрымоўскі апублікаваў яшчэ два панегірычных твора: “In nuptias illustrissimi Principis et Domini, D. Alberti Radiuilonis ...” (Вільня, друк. Д. Лэнчыцкага, 1585) з нагоды шлюбy Альбрыхта Радзівіла з курляндскай князёўнай Ганнай i “Epistola аd Magnificum ... Dominum Theodorum Skuminum ... “ (Вільня, друк. Я. Карцана, 1586) у гонар Фёдара Скуміна Тышкевіча. Але самым цікавым з лацінамоўных твораў пісьменніка 80-х гг. з’яўляеццца празаічны трактат з асобнымі вершаванымі ўстаўкамі “De heroibus in Dei Ecclesia” (Кракаў, 1585). І хаця некалі Г. Юшыньскі заўважыў, што “і мэта, і змест гэтага твора – не зразумелыя” (Juszyński 1820: 2, 59), ужо сама назва – “Пра герояў царквы Божай” – сведчыць пра тое, што трактат прысвечаны жыццю і подзвігам славутых біблейскіх персанажаў і герояў старажытнасці, аўтар даследуе сутнасць гераізму і разглядае ягоныя канкрэтныя праявы ў жыцці чалавека.

У 90-х гг. XVI ст. Г. Пельгрымоўскі паступова пераходзіць на польскую мову. Пад крыптанімам-псеўданімам “E. P. Philalethes Lithuanie” ён выдае вялікі вершаваны твор “Dialog slachcica litewskiego prawdziwy woyny Iflantskiey... Krоla ... Stefana z Księdzem Moskiewskim od początku do końca krоtko zebrany” (Вільня, друк. Я. Марковіча, 1594) і ананімна – зборнік вершаў на лацінскай і польскай мовах “Philopatris ad senatum populumque Lituanum” (Б. м., 1597). Абедзве кнігі падагульняюць тэму Лівонскай вайны, надзвычай актуальную для шматмоўнай паэзіі Беларусі 80-х гг. (згадаем творы М. Стрыйкоўскага, Ф. Градоўскага, Г. Пельгрымоўскага, С. Лаўрэнція, А. Рымшы, Я. Казаковіча, Я. Радвана).

Нельга пагадзіцца са сцвярджэннем А. Анушкіна, што змест “Дыялогу...” не ўяўляе асаблівай цікавасці (Анушкин 1970: 38): хутчэй за ўсё, літоўскі даследчык не чытаў твор, і таму не мог апісаць ягоны змест. “Дыялог...” налічвае каля 2000 радкоў і з’яўляецца, па-сутнасці, падрабязнай хронікай Лівонскай вайны: ад уварвання войскаў Івана ІV ў Прыбалтыку ў 1558 г. і да заключэння Ям-Запольскага мірнага пагаднення паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскім княствам 6-га студзеня 1582 г. Занатаваўшы для нашчадкаў найбольш важныя падзеі дваццаціпяцігадовай вайны (асабліва яе заключнай фазы): падзенне Полацка, вызваленне Полацка, узяцце Вялікіх Лук, няўдалую аблогу Пскова, а таксама шматлікія соймы, дыпламатычныя перамовы і г. д., Г. Пельгрымоўскі выступіў непасрэдным прадоўжальнікам традыцыі М. Стрыйкоўскага, стварыўшы яшчэ адну вершаваную хроніку ў польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу.

На старонках “Дыялога...” згадваюцца многія героі Лівонскай вайны: , Крыштаф Радзівіл Пярун, Філон Кміта-Чарнабыльскі, Канстанцін Астрожскі, Міхал Вішнявецкі і інш., але асноўную ўвагу паэт засяроджвае на дзейнасці караля польскага і вялікага князя літоўскага Стэфана Баторыя і на апошняй фазе Лівонскай вайны. У празаічнай дэдыкацыі трокскаму ваяводзе Яну Глябовічу Г. Пельгрымоўскі з удзячнасцю ўспамінае караля Стэфана як свайго настаўніка і дабрадзея, з павагай называе яго выратавальнікам Айчыны і прыкладам для цяперашняга рыцарства Рэчы Паспалітай. Каб захаваць у вяках памяць пра мудрага ўладара і адважнага палкаводца ды пашырыць ягоную славу далёка за межамі краіны, паэт і стварыў “... proste, nikczemne, lecz prawdziwe wirsze w rozmowie trzech osоb w roley, nie u ksiąg pisane” (Pielgrzymowski 1594: 11).

Хто ж тыя асобы, якія ўдзельнічаюць у размове, і чаму паэт выбраў для сваіх гістарычных “віршаў” форму дыялога? Назва твора – “Дыялог літоўскага шляхціца праўдзівы пра Інфлянцкую вайну караля Стэфана з князем Маскоўскім” – не дае адказу на гэтае пытанне і, можа, таму ў бібліяграфічным слоўніку “Беларускія пісьменнікі” яна перакладзена няправільна, як: “Дыялог літоўскага шляхціца ... са святаром маскоўскім” (Мельнікаў 1994: 519). Вядома, ніякага маскоўскага святара ў творы няма, а сам літоўскі шляхціц (Рыцар) з’яўляецца толькі на 56-й старонцы кнігі. Да ягонага з’яўлення размова вядзецца паміж дзвюма іншымі асобамі: Чэхам і Ганцом. Усе тры суразмоўцы паказаны на гравюры, змешчанай на тытульнай старонцы кнігі, а пасля празаічнай дэдыкацыі Я. Глябовічу пададзены іншы варыянт назвы твора: “Rozmowa trzech osоb o woynie Krоla ... Stephana ... z wielkim Księdzem Moskiewskim o Iflanty” (адзначым, што тэма “Дыялогу...” і прадмет размовы трох постацяў – вайна караля Стэфана з князем Маскоўскім за Інфлянты – дакладна вызначаны ў абодвух варыянтах назвы і, такім чынам, ад пачатку вядомыя, “зададзеныя” чытачу).

Зварот Г. Пельгрымоўскага да дыялагічнай формы можна вытлумачыць некалькімі прычынамі. Па-першае, жанр дыялогу – палітычнага, рэлігійна-палемічнага, маральна-дыдактычнага, філасофскага – быў надзвычай папулярны ў літаратуры Рэнесансу: у польскай літаратуры найбольш яскравыя ўзоры дыялогаў стварылі М. Рэй і Л. Гурніцкі (Kotarski 1971; Pelc 1971; Ziomek 1971). Па-другое, у XVI -XVII стст. назіралася агульная экспансія дыялагічнай формы выкладу матэрыялу на самыя розныя жанры, у выніку чаго ў форме размовы некалькіх асобаў пісаліся і панегірычныя вершы, і сатырычныя байкі. Па-трэцяе, паэтыка дыялогу была блізкая да практычнага красамоўства, да культуры “жывога слова”, якая квітнела ў шляхецкім грамадстве Рэчы Паспалітай (прамовы на сеймах, судовыя працэсы, рэлігійныя дыспуты і інш.). Напісанне дыялогаў з’яўлялася тыповым практыкаваннем на школьных занятках па рыторыцы (Korolko 1990: 145), а менавіта рытарычную падрыхтоўку мела большасць тагачасных літаратараў, у тым ліку і каралеўскі сакратар, пісар Княства, дыпламат Г. Пельгрымоўскі.

Аўтар “Дыялогу літоўскага шляхціца...” паставіў сабе за мэту не толькі распавесці чытачу пра Лівонскую вайну (мэта інфармацыйная), але і растлумачыць яе прычыны, сцвердзіць права Вялікага Княства Літоўскага на валоданне Інфлянтамі, пераканаць чытача ў слушнасці паходаў Стэфана Баторыя як адказу на агрэсіўную палітыку Івана Грознага (мэта публіцыстычная). Напэўна, “Дыялог...” Г. Пельгрымоўскага быў не толькі запозненым водгукам на мінулую вайну, але і меў актуальнае гучанне ў сярэдзіне 90-х гг. у кантэксце складаных узаемаадносінаў Рэчы Паспалітай з Маскоўскім княствам і, адначасова, у кантэксце ўнутрыфедэратыўных непаразуменняў паміж Польшчай у Вялікім Княствам Літоўскім ў справе Прыбалтыйскіх земляў. Невыпадкова прыкладна ў той жа час, што і “Дыялог...” Г. Пельгрымоўскага выйшла ў свет востра-публіцыстычнае сачыненне жамойцкага земскага пісара Х. Валадковіча “Cnotliwy Litwin podaie, iakie prawo ma narоd litewski do ziemi Iflanckiei” (Б. м., 1592).

Разгледзім, як аўтарская стратэгія Г. Пельгрымоўскага рэалізавана ў тэксце “Дыялогу...”. Пачынаецца твор з невялікага маналогу Чэха: напалоханы водбліскамі полымя і густымі слупамі дыму ў паўночнай частцы неба, ён чакае канца свету. З’яўляецца Ганец, наракае на вайну, якая выгнала яго з Вялікага Княства Літоўскага, а яшчэ раней з Маскоўскіх земляў, і просіць у Чэха прытулку. Чэх запрашае Ганца да свайго дома, з пашанай выказваецца пра слаўнага ва ўсёй Еўропе караля Стэфана, і просіць падрабязна распавесці пра вайну караля з князем маскоўскім:

Proszę cię, wypowiedz mi wszelakie nowiny,

Skąd ta woyna powstała, co iey za przyczyny.

Jakowie w niey postępki y o wszytkich sprawach

Krolewskich sprawiedliwych y męskich zabawach.

(Pielgrzymowski 1594: 15)

Забыўшыся на стому, Ганец тлумачыць прычыны вайны за Інфлянты (Вялікае Княства Літоўскае “ўступілася” за Лівонскі ордэн, на які “напала” Маскоўскае княства) і, мімаходзь згадаўшы пра няўдачы караля Жыгімонта Аўгуста (падзенне ў 1579 г. Полацка), пераходзіць да падрабязнага апісання трыумфаў Стэфана Баторыя ажно да ўзяцця Вялікіх Лук у 1580 г. Пра далейшае развіццё падзеяў Ганцу нічога не вядома, але яго змяняе Рыцар – непасрэдны ўдзельнік паходу Стэфана Баторыя на Пскоў – і даводзіць аповяд да заключэння Ям-Запольскага міру ў 1582 г. (пры з’яўленні Рыцара Ганец невядома куды знікае).

Звернем увагу на функцыю трох “персанажаў-суразмоўцаў” у “Дыялогу...” Г. Пельгрымоўскага і на суадносіны іхніх пазіцыяў (поглядаў на прычыны і характар Лівонскай вайны) з пазіцыяй самога аўтара. Звычайна, сярэднявечныя і рэнесансавыя дыялогі будаваліся як спрэчкі, дыскусіі паміж некалькімі асобамі, што адстойвалі розныя погляды. Вядома, у фінале перамагаў той з супраціўнікаў, які рэпрэзентаваў слушныя погляды – г. зн. погляды самога аўтара (у антычных дыялогах ісціна дасягалася агульнымі намаганнямі ўсіх удзельнікаў размовы і не была ні дададзенай загадзя, ні канчатковай). У “Дыялогу літоўскага шляхціца...” трое суразмоўцаў адрозніваюцца не сваімі поглядамі на справу (вайну паміж каралём Стэфанам і князем Маскоўскім) , а толькі ступенню інфармаванасці пра яе.

Чужаземец Чэх выконвае функцыю слухача, і нібыта павінен быць аб’ектыўным суддзёй ў канфлікце дзвюх дзяржаў, павінен разважліва ставіцца да паведамленняў Ганца і Рыцара, якія абодва рэпрэзентуюць адзін пункт гледжання (хаця Ганец і ідзе з маскоўскіх земляў). Але яшчэ нічога не пачуўшы пра прычыны і ход вайны за Іфлянты, Чэх ужо ўслаўляе караля Стэфана, і таму не дзіўна, што ён вельмі хутка пагаджаецца з аргументамі Ганца і ва ўсім вінаваціць Івана Грознага:

Zaiste sprawiedliwe tey woyny przyczyny,

Słusznie go Król woiuie za takowe winy.

Bo tu żaden nie wątpi, że iest sprawiedliwa

Ta woyna, a z krolewskiey strony nie straszliwa. <...>

Bo ieśliż dla oyczyzny y dla iey wolnosci

Woyny względem słuszne są cney sprawiedliwości.

Pewnie ta przeciw Moskwie słusznie podniesiona,

Od ktorey wszystka ziemia Iflantska skrwawiona.

(Pielgrzymowski 1594: 23)

Далей Чэх толькі задае Ганцу, а пасля Рыцару кароткія пытанні, якія рухаюць размову наперад (падобную функцыю маглі б выконваць і падзагалоўкі) і пагаджаецца з пачутым, што надае твору фармальныя прыкметы дыялога. Пра фармальнасць постаці слухача-Чэха ў творы сведчыць велічыня маналогаў апавядальнікаў Ганца і Рыцара: напрыклад, адзін з маналогаў Рыцара займае ажно 18 старонак! Такім чынам, заяўлены як дыялог, твор Г. Пельгрымоўскага больш падобны на рэпартаж (так званыя навіны) альбо, як мы ўжо адзначалі напачатку, на хроніку. У “Дыялогу...” Г. Пельгрымоўскага інфармацыйна-апавядальная плынь дамінуе над публіцыстычна-дыскусійнай, бо, па-сутнасці, ніякай спрэчкі паміж удзельнікамі размовы няма, яны мала чым адрозніваюцца паміж сабой (вядома, калі не лічыць за адрозненне наяўнасць каня пад Рыцарам) і толькі распавядаюць альбо каментуюць падзеі з аўтарскага пункту гледжання.

Сапраўднымі, “дзеючымі” героямі твора, з’яўляюцца, як і заяўлена ў назве, Стэфан Баторы і Іван Грозны. Вобраз станоўчага героя, караля Рэчы Паспалітай, намаляваны ў “Дыялогу...” крыху схематычна (дзеянні караля апісваюцца з падрабязнасцю хронікі, а рысы характару ўслаўляюцца ў традыцыйнай панегірычнай манеры), але памятаючы, што “характар персанажа – набор усіх дадзеных у тэксце бінарных супрацьпастаўленняў яго з іншымі персанажамі” (Лотман 1970: 305), можна сцвярджаць, што ў пары з вобразам адмоўнага героя – князя Маскоўскага, вобраз Стэфана Баторыя – абаронца Айчыны і справядлівасці – выглядае ў творы Г. Пельгрымоўскага дастаткова пераканаўча. Але найбольш каларытным і “жывым” атрымаўся ў “Дыялогу...”, як гэта часта бывае з адмоўнымі героямі, вобраз Івана Грознага (нагадаем, што вобраз Івана Грознага адыгрывае важную ролю таксама ў паэмах Ф. Градоўскага, А. Рымшы і Я. Радвана). Выпісаны ў экспрэсіўна-эмацыянальнай манеры вобраз няўрымслівага тырана, парушальніка божых запаветаў і чалавечых законаў, бязлітаснага да ўласных падданых і небяспечнага для суседзяў забойцы і з’яўляўся тым галоўным аргументам, які пераканаў у слушнасці дзеянняў караля Стэфана ўмоўнага слухача Чэха і павінен быў пераканаць рэальных чытачоў у Рэчы Паспалітай і за яе межамі (дзіўна, што твор напісаны па-польску, а не па-лацінску).

У вобразе Івана Грознага ў “Дыялогу...” адлюстраваліся як уласныя веды і назіранні Г. Пельгрымоўскага (нагадаем, што ў 1583 г. ён па даручэнні Стэфана Баторыя ездзіў да князя Маскоўскага з лістом і падарункамі), так і распаўсюджаныя ў тагачаснай Заходняй Еўропе чуткі і карыкатурныя ўяўленні пра крыважэрнага маскоўскага цара. Непасрэдны ўплыў на аўтара “Дыялогу...” магла аказаць драматызаваная паэма Валентынуса Неатэбеля “Acrostichis własnego wyobrażenia kniazia wielkiego moskiewskiego”, выдадзеная ў 1581 г. у Торуню. Г. Пельгрымоўскі праўдзіва апісвае зверствы князя Маскоўскага ў Лівоніі і ў Полацку, але найбольш уражвае паэта жорсткае стаўленне Івана Грознага да ўласнага люду, катаванне вядомых ваяводаў і забойства нявіннага сына:

Y własne poddane swe w sztuki rozbierając,

A ręką swą niektore nożem przebiiaiąc,

Inych piec, ine warzyć żywo rozkazuie,

Niedźwiedźmi glodnemi, psy trawić nie żałuie.

Maiąc to za pocieche sobie osobliwa,

Gdy krwią ludzką pomaże ręke swą zlośliwą.

(Pielgrzymowski 1594: 21)

Негатыўнае стаўленне да князя Івана не распаўсюджваецца на ўвесь рускі народ, аўтар “Дыялогу...” з павагай адзначае, напрыклад, мужнасць абаронцаў Пскова, спачувае жыхарам знішчаных вайной паселішчаў (знішчаных харугвамі Крыштафа Радзівіла, але, вядома, па віне князя Маскоўскага). І нават пераможанаму каралём Стэфанам Івану IV Бог даруе і дасылае езуіта Пасевіна, які дапамагае заключыць мір паміж дзвюма дзяржавамі: праўда, пасля шчырага раскаяння тырана і ягонай пранікнёнай малітвы да Бога, “падслуханай” паэтам (Pielgrzymowski 1594: 73 - 74).

Водгукі падзеяў Лівонскай вайны чуваць і ў ананімна выдадзеным зборніку вершаў на лацінскай і польскай мовах “Патрыёт Айчыны да сенату і дзяржавы літоўскай” (1597), аўтарства якога традыцыйна прыпісваецца Г. Пельгрымоўскаму (Estreicher 1882: 8, 97; Bibliografia 1965: 3, 105 - 106). Трэба адзначыць, што меркаванне пра аўтарства Г. Пельгрымоўскага бачыцца нам цалкам слушным. Па-першае, свой папярэдні твор паэт падпісаў: “E. P. Philalethes Lithuanie”, а гэта амаль тое самае, што і “Philopatris” (у польскім варыянце: “Miłosnik Oyczyzny”). Па-другое, зборнік напісаны з пазіцыяў літвінскага патрыятызму, які быў уласцівы Г. Пельгрымоўскаму (праўда, не толькі яму), асноўнай тэмай вершаў з’яўляюцца складаныя узаемаадносіны Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскай дзяржавы – прадмет заўсёднай цікавасці жаўнера, пісара Княства і дыпламата Г. Пельгрымоўскага. Па-трэцяе, у “Патрыёце Айчыны...” выкарыстана дыялагічная форма, элементы тэатралізацыі (вершы ўяўляюць сабой прамовы на агульную тэму шэрагу ўяўных постацяў), што было якраз характэрна для творчай манеры аўтара “Дыялогу літоўскага шляхціца...”.

Няпроста вызначыць жанр “Патрыёта Айчыны...” Падобных патрыятычных “зваротаў” з’яўлялася нямала ў тагачаснай Рэчы Паспалітай: акрамя згаданага ўжо “Цнатлівага Літвіна” Х. Валадковіча можна назваць сачыненне Ф. Крыскага “Philopolites, to iest Miłosnik Oyczyzny” (Кракаў, б. г.) альбо ананімны “Votum szlachcica polskiego Oyczyzne miłuiącego” (Кракаў, 1596). Звычайна, гэта былі напісаныя прозай публіцыстычныя сачыненні, выдадзеныя як водгук на нейкую канкрэтную палітычную падзею альбо як рэакцыя на негатыўныя – з пункту гледжання аўтараў – тэндэнцыі ў грамадстве. “Патрыёт Айчыны...” Г. Пельгрымоўскага – паэтычнае сачыненне, якое складаецца з 23-х вершаў , непарыўна звязаных паміж сабой тэматычна і кампазіцыйна. Такім чынам, больш правільна казаць не пра зборнік вершаў, а пра вершаваную кампазіцыю, альбо паэтычную дэкламацыю “Патрыёт Айчыны да сенату і дзяржавы літоўскай”, выдадзеную пад адной вокладкай у двух варыянтах: лацінамоўным і польскамоўным. На жаль, факт двухмоўнасці не заўсёды адзначаецца даследчыкамі (Анушкин 1970: 38).

Мастацкая сітуацыя ў дэкламацыі Г. Пельгрымоўскага нагадвае пасяджэненне сенату, у якім бяруць удзел Патрыёт Айчыны (porte-paroles аўтара), Маці-Літва і яе шматлікія дзеці: розныя землі Вялікага Княства Літоўскага (пры чым, не толькі тыя ваяводствы, якія ўваходзілі ў склад дзяржавы напрыканцы XVI ст., але і колішнія ўладанні літоўскіх князёў, і нават сумежныя тэрыторыі). Тэма выступлення Патрыёта і ўсяго “пасяджэння сенату” – заняпад некалі магутнай дзяржавы, абыякавасць грамадзян да лёсу Бацькаўшчыны – традыцыйная не толькі для польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу, але і для літаратуры ўсіх часоў і народаў увогуле. На пачатку сваёй прамовы Патрыёт згадвае былую веліч Літвы, гераічныя традыцыі продкаў:

Wielowładny to narod Litewski przed laty

Słynął w złoto y męże waleczne bogaty:

Szeroko państwa swego rosciągał granice,

Oyczystych pol warowal, iak oka zrzenice. <...>

Nie obciążał swych oczu snem leniwym ani

Przekażała mu męstwa złych miłości pani.

Kochał się w dobrey broni, cudzoziemskie stroie

Z obyczaymi odrzucał. Dobre były swoie.

Dość narodów y znacznych czołem iemu bilo,

A postrachem Litewskie imie wielom było.

Dzisią wszystko inaczey . <...>

(Philopatris 1597: 15)

Прычыны заняпаду Княства Патрыёт бачыць ва ўзмацненні суседніх дзяржаў і ўнутраных нязгодах у беларуска-літоўскім грамадстве, у адмаўленні ад старадаўніх звычаяў і пагоняй за чужаземскай модай (пазней гэты матыў будзе плённа развіты аўтарам “Прамовы Мялешкі”), ва ўсеагульнай пагоні за золатам і нежаданні шляхты ахвяраваць калі не жыццём, то хаця б уласнымі інтарэсамі дзеля выратавання Айчыны.

Услед за Патрыётам слова двойчы бярэ Літва: у першай прамове (“Litwa lamentuie”) яна звяртаецца да багоў, у другой (“Taż do synow wyrodnych” ) – да сваіх няўдзячных дзяцей. У скарзе да багоў (множны лік несумненна сведчыць пра ўплыў антычнай традыцыі) Літва услед за папярэднім прамоўцам спачатку згадвае пра сваю былую веліч, а потым распавядае пры жудасную сітуацыю, у якой яна цяпер апынулася:

Dziś moia cześć y mego królestwa wycięta,

Dziś moie skarby w niwecz y sława odięta.

Na pował trupy leżą synow bez litości

Zbitych, a wszytka ziemia bieleie od kości.

Drugich, co zlych rąk uszli krwawej śmierci, srogi

Tyran pętem niezłomnym twardo zwiazał nogi.

(Philopatris 1597: 16)

Аплакаўшы забітых і зняволеных тыранам сыноў, Літва звяртаецца потым да астатніх, якія не хочуць яе бараніць, хаця вораг падступіў ужо да самых межаў. Калі прамова Патрыёта выклікала асацыяцыі з “Прамовай Мялешкі”, лямант Літвы нагадвае, безумоўна, плач Маці-Царквы па адрокшыхся ад яе дзецях у “Трэнасе” М. Сматрыцкага. Згадваецца таксама маналог Радзімы з нараканнямі на няўдзячных сыноў у ананімнай паэме “Пратэй, або Пярэварацень” (1564). Такім чынам, алегарычны вобраз Маці (Радзімы, Літвы, Царквы), пакінутай сваімі дзецьмі (шляхтай, ваяводствамі, магнацкімі радамі), быў надзвычай папулярны ў шматмоўнай літаратуры Беларусі XVI - пачатку XVIІ ст., што тлумачыцца як уплывам антычных узораў, так і ўздзеяннем адпаведных грамадска-палітычных абставінаў.

Але пра якіх забітых і зняволеных сыноў гаворыць Літва, на якога жорсткага тырана яна наракае ў творы, выдадзеным у 1597 г? Калі б мы не ведалі года выдання кнігі, на падставе зместу першых трох вершаў “Патрыёта...” можна было б зрабіць выснову, што твор пабачыў свет у 60-70-я гг., у самы разгар Лівонскай вайны і заклікае шляхту да паспалітага рушання, каб вызваліць захопленыя Іванам Грозным землі Ўсходняй Беларусі і Прыбалтыкі. І сапраўды, у адным з наступных вершаў (“Smoleńsk”) “жорсткі тыран” канкрэтызуецца як “тыран Маскоўскай зямлі”, але ў іншым вершы (“Troki, Grodno, Kowno, Upita”) гаворыцца, што тыран загінуў, дарэмна спрабуючы адабраць у Літвы свабоду, а ў вершы “Moskwa” паведамляецца, што цяпер насталі часы доўгачаканага міру з Маскоўскім княствам.

Неадпаведнасці зместу асобных вершаў рэальнай гістарычнай сітуацыі і зместу іншых вершаў прасцей за ўсё было б вытлумачыць недаглядам аўтара, які не здолеў парадзіць з мастацкім часам у творы. Але ўважлівае знаёмства з вершамі “Патрыёта...” прыводзіць да высновы, што гэта – не так, і што часавыя неадпаведнасці ў значнай ступені вынікаюць з агульнай канцэпцыі кнігі. Мы маем дачыненне з унікальнай гістарычнай геаграфіяй Вялікага Княства Літоўскага, створанай у паэтычнай форме, з арганічным спалучэннем паведамляльных, апісальных і экспрэсіўна-эмацыянальных элементаў.

На скаргі і справядлівыя папрокі Літвы адказваюць яе дзеці: гарады і землі, якія ўваходзяць альбо калісьці ўваходзілі ў склад Вялікага Княства Літоўскага. У невялікіх вершах як у магічных люстэрках адбіліся асаблівасці гістарычнага развіцця розных рэгіёнаў краіны. Жамойцкае стараства згадвае пра сваю шматвяковую барацьбу з крыжакамі, Валынь – пра бітвы з татарамі і прымусовае далучэнне да Польшчы, Падляшша – пра яцвягаў і вынікі Люблінскай уніі, Віцебск і Орша – пра змаганне на перадавых рубяжах з Масквой, Рэчыца і Мозыр наракаюць на казацкія набегі... Усе яны суцяшаюць маці-Літву, запэўніваюць яе ў сваёй любові і абяцаюць дапамогу ў цяжкую гадзіну. А землі, якія некалі знаходзіліся ў сферы палітычных уплываў вялікіх князёў літоўскіх, а цяпер належаць іншым дзяржавам, выказваюць спадзяванне вярнуцца пад крыло Літвы. Нават Пскоў і Ноўгарад, якія былі некалі незалежнымі і не схіляліся ў паклоне ні перад Літвой, ні перад Масквой, трапіўшы ў маскоўскую няволю, чакаюць вызвалення з боку Княства (добрае веданне рэальнай гісторыі ўтварэння Маскоўскай дзяржавы спалучалася, як бачым, у аўтара вершаў з палітычнымі фантазіямі).

У кожнага з рэгіёнаў, якія выступаюць з прамовамі да маці-Літвы, свая гісторыя і свая палітычная пазіцыя, свой умоўны мастацкі час (адны прамаўляюць з мінуўшчыны, другія – у разгар вайны з Масквой, трэція – пасля падпісання міру). Такая разнастайнасць стварае ўражанне паліфаніі, наяўнасці сапраўднага дыялогу ў творы (вядома, яшчэ не ў бахцінскім разуменні гэтага паняцця (Бахтин 1975: 526 - 528), але ўжо далёкіх ад аднамернасці і схематызму “Дыялогу літоўскага шляхціца...”). У “Патрыёце...” прысутнічаюць элементы мастацкай гульні, пераўвасаблення паэта ў тых, каму ён дае слова, нават калі ён, як патрыёт Літвы, ім не сімпатызуе. Напрыклад, перакопскія татары хваляцца сваімі набегамі на Княства:

Ospałe Chrześciany często nawiedzamy,

Z ich córkami roskoszy miley zażywamy.

A co się z nich narodzi – daiem obrzezować,

Chcąc w tym Machometowe ustawę zachować.

Gdy podroście, pomoze nam bic Chrześciany,

Chociasz z tey krwie iest miedzy nami wychowany.

(Philopatris 1597: 26)

Інфлянтская зямля наракае, што ў выніку уніі з Вялікім Княствам Літоўскім замест свабоды і спакою атрымала нязгоду і ўнутраныя беспарадкі ў Рэчы Паспалітай. А Масква бачыць прычыну шматвяковых войнаў з Княствам у паганстве Літвы:

Nie dziw przed dwiema sty lat ześmy niespokoyny

Żywot wiedli przez rozruch y domowe woyny.

Boś ty, Matka Litewska, Bożey znaiomości

Nie miała, zaczym przyszlaś do takiey brzydkości,

Ześ przed mierzionym gadem niezbożnie klękała,

Węże doma chowaiąc, za bogi ie miała.

(Philopatris 1597: 24)

Як мы ўжо адзначалі, узаемадносіны Вялікага Княства Літоўскага з Маскоўскай дзяржавай займаюць цэнтральнае месца ў “Патрыёце...” і ва ўсёй творчасці Г. Пельгрымоўскага. У вершы “Moskwa” паэт з горыччу заўважае, што шматлікія войны, якія з пераменным поспехам вялі паміж сабой дзве гэтыя дзяржавы, былі на радасць “паганым”, і менавіта ў саюзе супраць татар і турак бачыць ён трывалую аснову міра паміж дзвюма хрысціянскімі краінамі. Падобны заклік, але ўжо да саюзу Літвы з Валахіяй, гучыць і ў вершы “Wołoska ziemia” (гучыць якраз напярэдадні вайны паміж Рэччу Паспалітай і Валахіяй!).

Ідэя аб’яднання хрысціянскіх народаў для барацьбы з “паганымі” –полаўцамі, татарамі, туркамі і г.д. – была, канечне, для літаратуры далёка не новая (згадаем хаця б такія вядомыя творы, як “Слова пра паход Ігаравы” і “Песню пра зубра” М. Гусоўскага), але напрыканцы XVI ст. яна зрабілася надзвычай актуальнаю, пра што сведчыць з’яўленне цэлага шэрагу антытурэцкіх твораў у Рэчы Паспалітай: напрыклад, у Вільні пабачылі свет зборнік вершаў кіеўскага біскупа Ю. Верашчынскага “Pobudka na Iego Cesarską Miłość ..., na Iego K. M. Krola Polskiego ..., na Iaśnie Ośwęconego Kniazia Wielkiego Moskiewskiego do podniesienia woyny świętey spólną ręką przeciw Turkom i Tatarom”(1594) і перакладзены Я. Л. Намыслоўскім трактат А. Бузбегвіуса “Oratorza cezarza Ferdinanda drogi trzy <...>. Okrzyk na wojnę przeciw Turkowi” (1597).

Жыццё “адгукнулася” на заклікі аўтара “Патрыёта...”: праз некалькі год пасля апублікавання кнігі яму давялося адправіцца ў Маскву ў складзе пасольства Льва Сапегі: заключаць вечны мір паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскім княствам. Творчым вынікам гэтай паездкі сталіся тры сачыненні: празаічны дыярыуш пасольства, кароткі вершаваны дыялог “Rozmowa iednego Polaka z Moskwą na zamku Moskiewskim” і вершаваны дыярыуш “Poselstwo do Wielkiego Księcia Moskiewskiego” (ніводнае з іх не было апублікаванае пры жыцці аўтара).

Як ужо адзначалася, “Размова аднаго паляка з маскалём на Маскоўскім замку” разглядалася беларускімі літаратуразнаўцамі У. Казберуком і І. Саверчанкам, а шырокаму чытачу твор зрабіўся даступным, дзякуючы перакладу М. Танка. Таму мы не будзем падрабязна спыняцца на аналізе гэтага твора, заўважым толькі, што, на нашую думку, “Размова...” адносіцца не да рэлігійна-палемічнай, а да палітычнай паэзіі (пытанне розніцы веравызнанняў закранаецца суразмоўцамі, але ў аснове спрэчкі ляжаць палітычныя праблемы) і што да развіцця беларускай драматургіі “Размова ...” Г. Пельгрымоўскага непасрэднага дачынення не мае: каб пераканацца ў гэтым, дастаткова параўнаць літаратурныя па сваёй прыродзе дыялогі Г. Пельгрымоўскага з тэатральным “Дыялогам пра мір для караля Стэфана” К. Пянткоўскага, выстаўленым навучэнцамі Віленскай езуіцкай акадэміі 4 лютага 1582 г. (Pętkowski 1961: 385 - 418).

У “Размове аднаго паляка з маскалём...” згадваюцца некаторыя пытанні перамоў Льва Сапегі з баярамі і абставіны жыцця паслоў у Маскве, падрабязна апісаныя потым Г. Пельгрымоўскім у вершаваным дыярыушы “Пасольства да вялікага князя маскоўскага”. Менавіта гэтая “пасольская паэма” (каля 7000 радкоў) сталася найбольш значным творам у літаратурнай спадчыне Г. Пельгрымоўскага. Напрыканцы паэмы змешчаны дадатак да яе: незавершанае апісанне пасольства Міхаіла Салтыкова-Марозава ў Вільню да караля Жыгімонта ІІІ у 1602 г. Можна меркаваць, што паэма створана незадоўга да смерці аўтара, недзе ў 1602 - 1603 гг. Параўнанне тэксту “Пасольства...”, апублікаванага ў скарочаным выглядзе А. Брукнерам, са зместам празаічнага дыярыуша, апісанага У. Трэмбіцкім (Trębicki 1846) дазваляе зрабіць наступную выснову: вершаваная форма прывяла не толькі да рытмічнага ўпарадкавання празаічнага тэксту і механічнага аздаблення яго рыфмамі, але і да ўзмацнення вобразнасці, мастацкай выразнасці, да з’яўлення паэтычных штампаў-клішэ, характэрных для эпічнага стылю. Сам А. Брукнер, які меў магчымасць пазнаёміцца з поўным тэкстам паэмы Г. Пельгрымоўскага, адзначаў, што менавіта патрабаванні эпічнага стылю вымагалі ад аўтара пашырэння і ажыўлення сціслых дзённікавых апісанняў, а таксама ўвядзення ў вершаваны твор новых вобразаў і апісання падзеяў, нідзе ў празаічным дыярыушы не занатаваных (Brückner 1896: 90). Такім чынам, “Пасольства да вялікага князя маскоўскага” можна разглядаць і як дыярыуш у вершаванай форме, і як эпічную паэму ў форме дыярыуша, памятаючы, што высокая канцэнтрацыя фактаграфічнага матэрыялу, дакладнасць і дэталізаванасць апісанняў, строгая адпаведнасць кампазіцыі твора храналогіі рэальных падзеяў вынікалі менавіта з дыярыушавай асновы паэмы Г. Пельгрымоўскага. Сустракаюцца ў рукапісу паэмы і ўрыўкі празаічнага тэксту, якія маюць характар дакументальнага дадатку: “лісты прымерныя”, пералікі напояў і прысмакаў на ўрачыстых банкетах, спісы падарункаў цару і ад цара і г. д.

Мэтаю пасольства Льва Сапегі ў Маскву ў 1600 - 1601 гг. было заключэнне чарговага перамір’я паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай, а ў спрыяльных умовах – вечнага міру, што адпавядала інтарэсам і рускага народу, які толькі прыходзіў у сябе пасля крывавай тыраніі Івана Грознага і пасля паражэння ў Лівонскай вайне, і народаў Рэчы Паспалітай, знясіленых мінулай вайной і ўцягнутых у новыя вайны: на поўдні – з Валахіяй, і на поўначы – са Швецыяй. Несумненна, Г. Пельгрымоўскі ўсведамляў важнасць ускладзенай на пасольства місіі, на самым пачатку паэмы ён выказвае надзею:

Że nie długo z obu stron w jedno narodowie

Pójdą z chęcią, radością, ojczyzny synowie;

Będą, mówiąc, w pokoju Rzeczepospolite

I ty państwa z obu stron wielkie, znamienite,

Na żałość, smętek, wieczny upadek poganom,

A na radość, pociechę wszytkim krześcjanom.

(Brückner 1896: 92)

Як бачым, паэт развівае ў “Пасольстве...” ідэю, выказаную ў “Патрыёце...”, звязвае заключэнне міру паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскім княствам з неабходнасцю сумеснага змагання супраць турак і татар. Але гаворка ідзе ўжо не проста пра ваенны саюз дзвюх краінаў, а пра “адзіны народ”: відавочна, маецца на ўвазе унія паміж дзвюма дзяржавамі, падобная да уніі паміж Польшчай і Вялікім Княствам Літоўскім. З прапановай такой уніі і прыехалі да Барыса Гадунова паслы ад Жыгімонта Вазы, выклаўшы асноўныя палажэнні ўз’яднання дзвюх дзяржаў у 24-х пунктах “Спосабаў вечнага міру”.

Але баяры рашуча адхілілі не толькі ўтапічныя “Спосабы вечнага міру”, якія, трэба прызнаць, шырока адчынілі б дзверы для пранікнення каталіцызму ў праваслаўную краіну і паставілі б пад пагрозу дзяржаўную самастойнасць Маскоўскага княства, але і сам вечны мір, заявіўшы паслам , што размова можа ісці толькі пра чарговае перамір’е і толькі пасля таго, як паслы прызнаюць царскі тытул Барыса Гадунова (Tyszkowski 1927: 51). Выкарыстоўваючы цяжкае ваенна-палітычнае становішча Рэчы Паспалітай, абумоўленае няўдачамі Жыгімонта Вазы ў вайне з Міхалам Мультанскім і Карлам Судэрманскім, баяры імкнуліся дабіцца палітычных і тэрытарыяльных выгадаў для Маскоўскай дзяржавы.

Дыпламатычныя перамовы паслоў з баярамі, шматлікія спрэчкі і маналогі знаходзяцца ў цэнтры ўвагі аўтара “Пасольства...”, ён падрабязна апісвае ўсе аргументы pro et contra, палітычныя абвінавачанні і гістарычныя спасылкі, перадае квятастыя выразы ўрачыстых прыёмаў і цырымоніяў, эмацыянальную, часам блізкую да лаянкі мову дзелавых сустрэчаў. Прэтэнзіі Барыса Гадунова на тытул “цара ўсёй Русі” ўспрымаліся паэтам як прэтэнзіі Маскоўскага княства на беларускія і ўкраінскія землі, і таму Леў Сапега, які рашуча адхіляў і царскі тытул, і тэрытарыяльныя дамаганні маскоўскага князя, быў для Г. Пельгрымоўскага такім жа героем, абаронцам Айчыны, як Крыштаф Радзівіл Пярун для А. Рымшы. Не на полі бітвы, а на полі дыпламатычных перамоў мусіў здзейсніць свой подзвіг герой Г. Пельгрымоўскага, і, трэба адзначыць, даводзілася пану канцлеру клікаць на дапамогу ўсю сваю мужнасць, разважлівасць і стрыманасць. Ваяўнічасць і пыха ў баярскіх прамовах спалучаліся з хітрасцю і прытворствам:

Bywalichmy wszak w Litwie; krew prolić się może;

Wy na koń, my na druhoj, komuż Boh pomoże.

Myb radzi, sztob i zawtrze pieremire wyszło,

Sztob znowu wojewaci Litwu borzdo przysło.

Dawno-byście po drodze doma hodowali,

Gdybyście wsieja Rusi Cara Carom zwali”.

(Brückner 1896: 257).

Леў Сапега асуджае легкаважнае стаўленне баяр да вайны, ён папярэджвае, што вайна – жахлівая, трагічная з’ява ў жыцці людзей і што тых, хто без прычыны распачынае кровапраліцце, чакае боская кара:

Lać krew ludzką kto szuka, pomsta nad nim Boża,

Nie gałki grać, nie śmiech to, nie z ogroda roza.

Nie wołamyć na wojnę; bronić się będziemy;

Nie ręczymy, i dalej jesli nie pójdziemy.

(Brückner 1896: 89)

Прамовы вялікага канцлера літоўскага прасякнуты пачуццём чалавечай і дзяржаўнай годнасці; скрозь стрыманыя, узважаныя выказванні палітыка і дыпламата прабіваюцца натхнёныя, эмацыянальныя словы грамадзяніна і патрыёта. Заўважаецца, што Г. Пельгрымоўскі свядома канцэнтруе ўсю ўвагу на асобе галоўнага героя, пакідаючы ў цені іншых удзельнікаў пасольства: кашталяна варшаўскага Станіслава Варшыцкага, ваяводу віцебскага Яна Сапегу, аршанскага земскага суддзю Андрэя Варапея і інш. Нават пра свой уласны, даволі прыкметны ўдзел у перамовах (менавіта Г. Пельгрымоўскі складаў “ліст прымерны” з умовамі дваццацігадовага перамір’я, а на ўрачыстым прыёме ў цара выступаў з традыцыйнай прывітальнай прамовай ад імя пасольства) паэт піша няшмат і ў трэцяй асобе: згадвае пра хваробу пана пісара, прамову “пана пісара” перад вялікім князем маскоўскім і г.д.

І ў празаічным, і ў вершаваным дыярыушы прамовы цара і баяр Г. Пельгрымоўскі падаваў з захаваннем у некаторых мясцінах адмысловых слоў рускай мовы, але пісаў гэтыя словы на беларускі манер (“h”, “ci”, “dzi” замест “g”, “ti”, “di”, з цвёрдым “r”), на што слушна зврталі ўвагу як беларускія (Казбярук 1982: 16; Саверчанка 1992: 104), так і польскія даследчыкі (Brückner 1896: 88; Tyszkowski 1927: 3). Шмат у баярскіх прамовах і чыста беларускіх слоў, яшчэ больш іх у прамовах канцлера Льва Сапегі. Безумоўна, Г. Пельгрымоўскі добра ведаў беларускую мову, карыстаўся ёй як пісар Княства ў справаводстве, а часта і ў размове. А вось веданне рускай мовы ў яго палягала, відаць, як і ў Льва Сапегі, на блізкасці рускай і беларускай моў, таму і ў празаічным дыярыушы баярскія прамовы пададзены ў беларускамоўнай транскрыпцыі, і асабліва ў паэме, дзе аўтару даводзілася не толькі ўзнаўляць занатаваныя раней прамовы, але і пашыраць іх, перапрацоўваць у вершаваную форму, замяняючы многія словы, прыдумляючы новыя сказы і выразы.

Характэрнаю рысаю “пасольскай паэмы” Г. Пельгрымоўскага з’яўляецца тэматычная шматпланавасць: апісанні бясконцых спрэчак і дыскусіяў канцлера Л. Сапегі з баярамі і прыказнымі дзякамі паэт перамяжоўвае з паказам штодзённых цяжкасцяў жыцця паслоў у Маскве, з замалёўкамі побыту і звычаяў вялікакняскага двара і рускага народа на мяжы XVI - XVII cтст. З гневам і агідаю піша паэт пра крывавыя публічныя пакаранні па загадзе Барыса Гадунова – спадчыну тыраніі Івана Грознага. Абурае яго пагардлівае стаўленне маскоўскіх уладаў да навукі і асветы, адсутнасць школ і друкаваных кніг:

A wy co, mili Moskwa? Gdzie swój rozum macie,

Żeście to zarzucili i oto niedbacie?

Tatarskie obyczaje, ich pogańskie sprawy:

To wasz rozum i mądrość i wasze zabawy.

Gdy o szkolach mawiają i o nich słychacie,

Ledwo nie za truciznę, za powietrze macie.

(Brückner 1896: 440 - 441)

Шмат увагі прысвечана ў паэме апісанню ўрачыстых цырымоніяў і абедаў пры двары маскоўскага ўладара. Цікаўнае вока пана пісара заўважае шмат каларытных дэталяў і асаблівасцяў, а скептычны розум дае ім паблажліва-іранічную альбо здзекліва-саркастычную ацэнку. Са здзіўленнем адзначае Г. Пельгрымоўскі адсутнасць на сталах талерак, нажоў, лыжак і заморскіх вінаў. Не падабаецца яму мясцовы звычай падаваць стравы на стол халоднымі, нібы іх толькі што дасталі са склепу. Заўважаецца, аднак, і пэўная тэндэнцыйнасць у стаўленні пана пісара да маскоўскага побыту і звычаяў. Вынікала яна з характэрнага для XVI - XVII cтст. уяўлення пра падзел Еўропы на краіны цывілізаваныя і краіны варварскія, прычым кожны аўтар адносіў сваю радзіму да ліку першых, а суседзяў – да ліку другіх. Літвіна Гальяша Пельгрымоўскага здзіўляюць і абураюць парадкі ў Маскве, паляк Ян Пасак здзекуецца і кпіць з варварскіх звычаяў у Літве, французу Генрыху Валуа Польшча бачыцца з Вавельскага замку краінай адсталай і дзікай.

Безумоўна, паўплывалі на стаўленне Г. Пельгрымоўскага да маскоўскіх парадкаў таксама і цяжкія ўмовы жыцця паслоў, доўгае знаходжанне на чужыне, агрэсіўныя паводзіны баяр у працэсе перамоў і блазенская пазіцыя Барыса Гадунова. Некалькі месяцаў маскоўскі князь не прымаў паслоў Рэчы Паспалітай з прычыны “хваробы пальца на назе”, а тым часам аказаў прыём паслам Швецыі, надзяліўшы іх багатымі падарункамі і дэманстратыўна загадаўшы пасяліць навідавоку ў польска-літоўскіх паслоў. Г. Пельгрымоўскі наракае на дрэннае харчаванне, на недалікатнае абыходжанне і на забарону выходзіць у горад і размаўляць з яго жыхарамі (падобныя наракані гучаць і ў “Размове аднаго паляка з маскалём...”, створанай творчай фантазіяй зняволенага паэта). Думкі пра пакутніцкую смерць у маскоўскай вязніцы неаднойчы агортвалі пана пісара.

Але перамовы са шведамі не прынеслі баярам чаканых вынікаў, а 11 лютага 1601 г. у Маскву прыбыў ганец ад караля Жыгімонта ІІІ з навінай аб перамозе гетмана Яна Замойскага над Міхалам Мультанскім. Г. Пельгрымоўскі прысвяціў трыумфу “польскага Уліса” вялікі ўрывак у сваёй “пасольскай паэме”, нібы нагадваючы чытачу, што хоць услаўляе ён гэтым разам цярністы шлях да міру, але і ваенныя подзвігі апяваць умее.

Зброя Замойскага аказала дзейсную падтрымку красамоўству Сапегі: здароўе Барыса Гадунова адразу паправілася і ён міласціва пагадзіўся прыняць паслоў Рэчы Паспалітай. Змяніліся і паводзіны баяр, перамовы сталіся больш плённымі, і хоць Масква не прыняла ні дзяржаўнай уніі, ні вечнага міру, але пагадзілася на дваццацігадовае перамір’е. З радасным, але трывожным настроем пакідалі паслы Маскву: некалі Іван IV двойчы парушаў падобныя перамір’і і распачынаў ваенныя дзеянні, не было даверу і да цяперашняга маскоўскага ўладара. Супярэчлівыя настроі паслоў выдатна адлюстраваў у сваім творы Г. Пельгрымоўскі:

Daj Boże byśmy rychło braterstwo przyjęli,

Z tym narodem moskiewskim przyjaźń wieczną wzięli.

Bodaj w szczęsną godzinę zgodę zawierano

I traktatów zaczętych koniec udziałano.

Lecz że jeszcze są trudne zawady do tego,

Słuchaćby przypowieści: patrzaj każdy swego.

Szczęśliwy to, za czasu kto o wojnie radzi;

Gotowym być, sposobnym, nikomu nie wadzi.

(Brückner 1896: 439)

Зноў погляды Г. Пельгрымоўскага супадаюць з поглядамі М. Гусоўска, які ў “Песні пра зубра” ставіў Вітаўту ў заслугу ягоную звычку загадзя рыхтаваць войска да вайны, каб захаваць мір з суседзямі.

У рэчышчы агульнай эпічнай традыцыі, якая ў лацінамоўнай паэзіі Беларусі бярэ свой пачатак у творах Я. Вісліцкага і М.Гусоўскага, а ў польскамоўнай паэзіі XVI ст. плённа развіваецца М. Стрыйкоўскім і А. Рымшам, Г. Пельгрымоўскі у сваёй “пасольскай паэме” ўславіў новага героя – дыпламата Льва Сапегу, подзвіг якога заключаўся не ў выйграных бітвах, а ў дасягненні так неабходнага для Айчыны міру. “Пасольства да вялікага князя маскоўскага” падагульняла не толькі творчасць Г. Пельгрымоўскага, але і з’яўлялася выдатным эпілогам да цэлага шэрагу паэтычных твораў эпохі Рэнесансу, прысвечаных складаным узаемаадносінам Вялікага Княства Літоўскага з Маскоўскай дзяржавай.


ІІІ. 3. МАРАЛЬНА-ДЫДАКТЫЧНАЯ І ЭЎРЫСТЫЧНЫЯ ТВОРЫ Я. ПРАТАСОВІЧА


Шматмоўная паэзія Беларусі 70-80-х гг. XVI cт. была моцна заангажавана ў палітычнае жыццё грамадства і асабліва жыва адгукалася на падзеі Лівонскай вайны 1558 - 1581 гг., пра што выразна сведчаць творы М. Стрыйкоўскага, Ф. Градоўскага, А. Рымшы, Я. Казаковіча, Я. Радвана, Г. Пельгрымоўскага. На мяжы XVI – XVII стст. старэйшых паэтаў таксама хвалявалі дыпламатычныя стасункі Вялікага Княства Літоўскага з Масковіяй (“Пасольства да Вялікага Князя Маскоўскага” Г. Пельгрымоўскага) ды агульны палітычны лад у дзяржаве (“Італійскі арэшнік” Я. Казаковіча), але маладзейшае пакаленне на стварэнне вершаў больш натхнялі ўжо сціплыя сямейныя радасці, праблемы філасофскага і рэлігійна-этычнага характару .

Яскравым прадстаўніком гэтага маладзейшага пакалення паэтаў быў беларускі шляхціц з-пад Пінска Ян Пратасовіч, , аўтар шасці паэтычных кніг на польскай мове, выдадзеных у Вільні ў канцы XVI - пачатку XVII ст. Сёння імя паэта ў Беларусі практычна невядома, няма пра яго артыкула ў біябібліяграфічным слоўніку “Беларускія пісьменнікі”, не з’явілася ніводнай публікацыі ў друку пра ягоную творчасць. Крыху лепшае стаўленне да спадчыны Я. Пратасовіча ў Польшчы: яшчэ у ХІХ ст. імя паэта згадвалі ў сваіх працах такія вядомыя даследчыкі як А. Ёхер, Г. Юшыньскі, А. Мацяёўскі, М. Вішнеўскі, у ХХ ст. Я. Пратасовіч быў на нейкі час забыты і не трапіў на старонкі грунтоўнага бібліяграфічнага даведніка “Новы Корбут”, але ў 1973 г. К. Свяркоўскі перавыдаў “Inventores rerum” (Protasowicz 1973), пазней з’явіўся інфармацыйны артыкул пра Я. Пратасовіча ў “Польскім біяграфічным слоўніку” (Lulewicz 1985: 521 - 522). Імя паэта згадваецца ў некаторых найноўшых працах польскіх і беларускіх аўтараў: Л. Слянковай, К. Мрочак, Ю. Лабынцава, І. Саверчанкі, але невялічкі ўступ К. Свяркоўскага да перавыдання “Inventores rerum” да сённяшняга дня застаецца адзінай навуковай публікацыяй пра творчасць Я. Пратасовіча (Swierkowski 1973: 5 - 23).

Ян Пратасовіч не належаў да той катэгорыі засцянковай шляхты, якую ў ХІХ ст. таленавіта апісаў у сваёй камедыі “Пінская шляхта” В. Дунін-Марцінкевіч. Бацька паэта, Бенедыкт Пратасовіч, паводле перапісу 1567 г. выстаўляў у войска 9 вершнікаў і 7 пешых жаўнераў, сваім сынам – Яну і Мацею – ён пакінуў у спадчыну маёнтак Магільна над Гарынню. Маці паэта, Марына, паходзіла з княскага роду Палубінскіх, даводзілася сястрою наваградскаму кашталяну Аляксандру Палубінскаму. У жонкі Ян Пратасовіч узяў сабе дачку берасцейскага кашталяна Рыгора Войны, парадніўшыся такім чынам з вядомым у княстве магнацкім родам. Заможнасць і дастаткова высокую сацыяльную пазіцыю Я. Пратасовіча пацвярджаюць не толькі ягоныя сямейныя сувязі, але і прыяцельскія: з падскарбіем Княства Фёдарам Скуміным-Тышкевічам, з вядомым віленскім друкаром Янам Карцанам. Бацькі паэта былі праваслаўныя, сам Ян хутчэй за ўсё перайшоў пасля 1596 г. ва ўніяцтва альбо адразу ў каталіцтва. З паходжання і месца жыхарства Я. Пратасовіча зусім не вынікаў факт адарванасці яго ад культурных цэнтраў краіны і ізаляванасці ад грамадска-палітычнага жыцця. Тое, што Я. Пратасовіч не займаў, наколькі нам вядома, ніякай дзяржаўнай пасады, не шукаў шчасця пры двары Хадкевічаў ці Радзівілаў, тлумачыцца асаблівасцямі характару палескага шляхціца, схільнасцю да спакойнага сямейнага жыцця, да чытання кніг па філасофіі, геаграфіі, гісторыі і, вядома, да пісання вершаў (у некаторых працах згадваецца, праўда, што паэт выконваў абавязкі віленскага суддзі (Swierkowski 1973: 6; Анушкин 1970: 99; Саверчанка 1992: 41), але больш верагодна, што гэтую пасаду займаў дзядзька паэта, таксама Ян Пратасовіч (Lulewicz 1985: 521)).

Час надзіва літасціва абыйшоўся са спадчынай Я. Пратасовіча, да нас дайшло ажно шэсць кніг паэта – значна больш, чым ведaў К. Эстрэйхер і іншыя польскія бібліёграфы ХІХ - пачатку ХХ ст. Калі зыходзіць з колькасці выдадзеных кніг, можна падумаць, што Я. Пратасовіч быў адным з самых пладавітых паэтаў Княства эпохі Рэнесансу. Але на самой справе аб’ём ягонай друкаванай спадчыны невялікі: каля 120 старонак (прыкладна, як вершаваны трактат М. Стрыйкоўскага “Ганец Цноты”). Храналогія выдання ягоных твораў выглядае наступным чынам: 1595 – першы, 1597 – чатыры наступныя, 1608 – апошні. Наколькі нам вядома, ніводнаму з калегаў Я. Пратасовіча не ўдавалася на працягу года выдаць ажно чатыры кнігі; гэта ўвогуле выключны выпадак у тагачаснай літаратурна-выдавецкай практыцы. Чым тлумачыцца творчы выбух 1597 г. – нечаканым збегам акалічнасцяў, падтрымкай прыяцеляў-мецэнатаў, добразычлівасцю друкара Я. Карцана – невядома. Яшчэ больш дзіўна выглядае дзесяцігадовае маўчанне паэта пасля такога выдавецкага поспеху.

Дэбютаваў Я. Пратасовіч сціплым віншавальным вершам з нагоды шлюбу Януша Скуміна з Барбарай Нарушэвіч: “Paranimphus” (Вільня, 1595). Як сведчыць назва верша, паэт выконваў на вяселлі пачэсную ролю свата (гр. “paranimphus” – сват, дружка). У ягоныя абавязкі ўваходзіла падводзіць жаніха да алтара, кіраваць парадкам цырымоніі і першаму прамаўляць віншавальнае слова. Калі б Я. Пратасовіч на самой справе не з’яўляўся сватам, ён вымушаны быў бы выдаць верш ананімна: так вымагала традыцыя напісання матрыманіяльных твораў (Mroczek 1989; Ślękowa 1991).

Вершаваная прамова Я. Пратасовіча вылучаецца прадуманай кампазіцыяй і прыгожым, хаця простым стылем, адпавядае важнейшаму патрабаванню рыторыкі: спалучае ў сабе яснасць, выразнасць і змястоўнасць. Нагадаўшы ў невялічкай прадмове пра сваю ролю і абавязкі, аўтар-прамоўца просіць гасцей з прыхільнасцю выслухаць ягоныя словы і па чарзе звяртаецца да бацькоў маладых (просіць іх блаславіць сына і дачку), да жаніха з нявестай (жадае ім дачакацца не толькі дзяцей, але ўнукаў ды праўнукаў) і да прысутнай на вяселлі моладзі (тлумачыць мэты хрысціянскага шлюбу і заклікае хлопцаў хутчэй узяць прыклад з Януша).

У адрозненні ад Я. Каханоўскага, які свой шаферскі верш “Dziewosłąb” насыціў антычнымі вобразамі і алюзіямі, Я. Пратасовіч абапіраецца, у асноўным, на біблейскія матывы: напрыклад, пароўноўвае Фёдара Скуміна, які аддаў свайго сына ў рукі Барбары, з ... Аўраамам, які збіраўся ахвяраваць свайго сына Богу. Толькі ў фінальнай частцы верша, запрашаючы гасцей заспяваць і патаньчыць, Я. Пратасовіч згадвае бога Апалона і іншых міфалагічных персанажаў, але заклік узняць келіхі за здароўе маладых падмацоўвае не згадкаю пра Бахуса, а спасылкаю на аўтарытэт Саламона:

Przy czym też y trunek mierny nie zawadzi,

Wszak i Salomon mądry o tym znacznie radzi.

Przeto y mnie po pracy daycie wina czasze,

Ktorą chętnie wypiję iuż za zdrowie wasze.

(Protasowicz 1595: 6).

Праз год Я. Пратасовічу давялося прысутнічаць яшчэ на адной сямейнай цырымоніі, гэтым разам жалобнай: у маладым узросце памерла швагерка паэта, жонка наваградскага шляхціца Яна Калантая Маруся. Паэт адгукнуўся на яе смерць невялікай фунеральнай паэмай “Epicedium” (Вільня, 1597), адрасаванай бацьку нябожчыцы, берасцейскаму кашталяну Рыгору Войну. На адвароце тытульнай старонкі кнігі змешчаны герб Войнаў і верш, у якім тлумачыцца мэта напісання паэмы: суцешыць няшчаснага бацьку ў ягоным горы.

Першая частка “Эпіцэдзіума” – суцяшэнне філасофіяй, выказваннямі Геракліта, Дэмакрыта, Сакрата, Сенэкі, Цыцэрона і іншых антычных мысляроў пра нетрываласць чалавечага існавання і непазбежнасць смерці, пра неабходнасць падрыхтоўкі да згону яшчэ пры жыцці, пра неразумнасць скрухі па нябожчыку і г. д. Паэт не можа схаваць свайго захаплення мудрасцю старажытных філосафаў:

A wszakże to iest wielce godno podziwienia

W ludziach pogańskich, chocia mieli dość wątpienia,

Y chocia wiadomości o Bogu nie mieli,

A przedsię każdey rzeczy dochodzić umieli.

(Protasowicz , Epicedium 1597: 7)

Другая частка твора – суцяшэнне рэлігіяй, прыкладамі з Бібліі, выказваннямі прарокаў і святых айцоў пра марнасць усяго зямнога, пра смерць як пачатак вечнага жыцця і г. д. Набожны вернік бярэ ў паэце верх над прыхільнікам антычнай мудрасці, ён падкрэслівае перавагу хрысціянскіх тэолагаў над паганскімі філосафамі і салідарызуецца з думкаю святога Ераніма, што Арыстоцель з ягонай мудрасцю трапіў у пекла, бо не ведаў Бога. Антычная топіка ў другой частцы твора саступае месца хрысціянскім ідэям, зрэшты, па волі аўтара яны цудоўна спалучаюцца і падпарадкаваныя агульнай мэце. Заканчваецца паэма ўяўным маналогам нябожчыцы, якая заклікае свайго бацьку не плакаць над яе магілай, а радавацца з прычыны ўз’яднання дачкі з Богам.

Як і папярэдні твор паэта, “Эпіцэдзіум” уяўляе сабой вершаваную прамову, больш разгорнутую і аргументаваную, але менш эмацыянальную і вобразную за “Паранімфус”. Немагчыма ўявіць сабе, каб гэтую доўгую прамову сапраўды чыталі над магілай нябожчыцы. Здзіўляе, што аўтар адрасуе свае суцяшэнні выключна бацьку Марусі і нават не згадвае пра яе мужа ды іншых блізкіх людзей. Адсутнічае ў паэме і ўсхваленне цнатлівага жыцця гераіні, чаго вымагала традыцыя напісання падобных твораў (Ślękowa 1991; Włodarski 1987).

Фунеральная паэма Я. Пратасовіча па многіх крытэрыях саступае не толькі славутым “Трэнам” Я. Каханоўскага, але і “Апісанню смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл” Ц. Базыліка. У “Эпіцэдыуме” Я. Пратасовіч зарэкамендаваў сябе не як чуллівы лірык, але як эрудыраваны мараліст, што выявілася таксама і ў ягоных наступных творах.

Роля суцяшыцеля спадабалася паэту, наступнае вершаванае суцяшэнне ён адрасаваў свайму дзядзьку, наваградскаму кашталяну А. Палубінскаму. Праўда, ніхто з блізкіх А. Палубінскага не памёр, але ў сувязі з тым, што князь дасягнуў пажылога ўзросту, пляменнік вырашыў маральна падтрымаць дзядзьку і пераканаць яго ў прывабнасці старасці. “Konterfet człowieka starego...” (Вільня, 1597) – лепшы маральна-дыдактычны твор Я. Пратасовіча, паэт патрапіў спалучыць тут сваю багатую эрудыцыю з творчымі здольнасцямі, знайсці для рэлігійна-філасофскіх аргументаў адпаведную літаратурную форму.

Кампазіцыя “Вобраза старога чалавека” вылучаецца строгай прадуманасцю, цалкам падпарадкаваная аўтарскай задуме. Пасля эпіграмы на герб Палубінскіх і вершаванага прысвячэння князю ў кнізе змешчана гравюра з выяваю нямоглага старца на мыліцах. Ад імя гэтага Старца і вядзецца аповяд у першай частцы твора, якую аўтар у вершы-прысвячэнні слушна называе “лямантам”. З ляманту Старца паўстае непрывабны малюнак гаротнага існавання чалавека на схіле ягоных дзён, ва ўладзе цяжкіх хваробаў і маркотных думак, перад абліччам хуткай смерці. Герой наракае не толькі на фізічныя, але і на маральныя пакуты з прычыны старасці, жаліцца на адзіноту і на пагардлівыя адносіны да яго з боку грамадства:

Nawet u własney żony y w swoich dzieci

Miłości żadney nie mam, y u prostych kmieci.

Bo dzieci radziby mie co narychley zbyli,

Aby tym rychley po mnie w dobrach moich żyli.

(Protasowicz, Konterfet 1597: 12)

Выпрабаванні і крыўды, якія выпалі на долю Старца, прыводзяць яго да расчаравання ў сэнсе жыцця наогул, да песімістычнага погляду на чалавечае існаванне як на паступовы працэс распаду і гніення арганізму. Ці ж не лепей у такім разе як мага хутчэй памерці і далучыцца да вечнага жыцця на нябёсах, без пакутаў і бедаў? У разважаннях Старца чуюцца галасы і антычных філосафаў-скептыкаў, і сярэднявечных хрысціянскіх аскетаў, але ў значнай ступені яны адлюстроўваюць тыя рэальныя настроі, што агортваюць чалавека на схіле ягоных дзён.

На шчасце для Старца-песіміста і чытачоў кнігі з’яўляецца Старац-аптыміст, які па просьбе аўтара абараняе старасць ад несправядлівых абвінавачванняў і ўслаўляе яе прывабныя рысы. Сустрэча двух герояў паказана на гравюры, змешчанай перад пачаткам другой часткі твора. Розніцу маральна-філасофскіх паставаў старцаў адлюстроўвае розніца ў іхнім фізічным выглядзе: Старац-аптыміст абапіраецца не на мыліцы, а толькі на кій, трымаецца бадзёра і ўпэўнена. Спасылаючыся на ўласны жыццёвы досвед, Старац з кіем лёгка разбівае аргументы Старца на мыліцах: 1) здароўе залежыць не толькі ад узросту, бо неразумны чалавек падрывае яго сабе яшчэ ў маладосці заганным ладам жыцця; 2) павага да старых бацькоў у дзяцей не знікае, калі яна выхавана з маленства; 3) сівога чалавека людзі паважаюць за мудрасць, яму належыць першае слова ў грамадзе; 4) доўгае жыццё дае магчымасць пазбыцца грахоўных страсцей і падрыхтавацца да сустрэчы з Богам і г. д. Свае разважанні другі Старац падмацоўвае выказваннямі біблейскіх прарокаў (Давіда, Саламона, Самуіла і інш.), прыкладамі з жыцця патрыярхаў (Аўраама, Ісака, Ноя і інш), а потым яшчэ сягае і да антычнай мудрасці: да выказванняў і прыкладаў з жыцця Платона, Салона, Сафокла (дзіўна аднак, што Я. Пратасовіч не разу не спасылаецца на знакамітае сачыненне Цыцэрона “Пра старасць”, выдадзенае ў 1595 г. па-польску ў той самай друкарні, што і “Вобраз старога чалавека”).

Пасля такіх пераканаўчых аргументаў першаму Старцу застаецца адно падзякаваць сябру за адкрыццё шматлікіх радасцяў старасці, а заканчваецца твор супольнай малітвай двух герояў да Бога: “Tobie dzięki dawami, że wieku takiego / Raczyłeś nam uzyczyć z miłosierdzia swego” (Protasowicz,. Konterfet 1597: 33).

Увядзенне постацяў двух старцаў у якасці герояў-прамоўцаў прыкметна ажыўляла кнігу, спрыяла лепшаму ўспрыманню яе рэлігійна-філасофскіх ідэяў, таксама як і наяўнасць дзвюх гравюраў. У мастацкіх адносінах больш цікавая першая частка твора, якую ўмоўна можна назваць маральна-дыдактычнай паэмай, у той час як другая – усяго-толькі вершаваны кампілятыўны трактат, старанна нашпігаваны шматлікімі аргументамі і прыкладамі. У плане зместу выразна відаць, што пачаўшы з суцяшэння чалавека ў старасці, Я. Пратасовіч скончыў яе гарачым услаўленнем, а фактычна – услаўленнем універсальнай філасофскай мудрасці і хрысціянскіх цнотаў наогул.

Наступнае сачыненне Я. Пратасовіча – “Kształt poczciwey Białogłowy” (Вільня, 1597) – таксама можна разглядаць як своеасаблівае суцяшэнне: “суцяшэнне” ў няпростай долі жанчыны. Паэт засяроджваецца на ўслаўленні цнотаў “белагаловай”, малюе ідэальны ўзор тагачаснай пані – жонкі, маці, гаспадыні; падмацоўвае свае ўласныя ўяўленні выказваннямі пра жанчын Саламона і Эклізіяста, прыкладамі з цнатлівага жыцця біблейскіх і антычных гераіняў (Сары, Руфі, Сузаны; Гіпсікраты, Хілоніі, Валерыі і інш.).

Прысвечаны “Узор сумленнай белагаловай” Кацярыне з Ласкіх, жонцы Фёдара Скуміна і матцы Януша Скуміна – прыяцеляў і добразычліўцаў паэта ( з нагоды вяселля Януша, як мы памятаем, напісаны “Паранімфус”). На адвароце тытульнай старонкі кнігі змешчаны герб Ласкіх і эпіграма на яго, а перад асноўнаю часткай твора – дэдыкацыйны верш, у якім аўтар звяртаецца да жонкі наваградскага ваяводы як да сваёй “міласцівай сястры”. На пачатку кнігі выразна бракуе гравюры з выяваю ідэальнай Пані, (накшталт гравюры з выяваю Старца ў “Вобразе старога чалавека”), бо пачынаецца твор уласна з алегарычнага апісання жанчыны, якая сядзіць пад вінаграднай лазой у вянку з зёлак і працягвае свайму мужу духмяную кветку. Характэрна, што ў гэтым слоўным партрэце адсутнічаюць указанні на прыгажосць кабеты; далей Я. Пратасовіч таксама ні разу не згадвае знешнюю прыгажосць сярод рысаў узорнай “белагаловай”. Можа, Кацярына з Ласкіх не вылучалася гожай знешнасцю і аўтар наўмысна не закранаў небяспечную тэму? Многія тагачасныя паэты ўслаўлялі ў сваіх вершах дзявочую прыгажосць (Я. Каханоўскі, М. Семп-Шажынскі) і нават такія строгія маралісты як М. Рэй і Л. Гурніцкі лічылі хараство жанчыны важнай умовай для сямейнага шчасця (Wyrobisz 1992: 405 - 421).

У астатнім погляды Я. Пратасовіча на жанчыну, на яе месца ў грамадстве не вылучаліся арыгінальнасцю, супадалі ў цэлым з поглядамі аўтара паэмы “Апісання смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл” Ц. Базыліка і фактычна адлюстроўвалі стэрэатыпныя ўяўленні эпохі: “Адпаведна з галоўнай грамадскай роляй, якая прызначалася старапольскай кабеце – роляй жонкі і маці – вымаганні, што перад ёй ставіліся , датычылі, акрамя агульнага пастулату набожнасці, у асноўным гэтых дзвюх функцыяў” (Bogucka 1998: 153).

Каталог жаночых цнот, укладзены Я. Пратасовічам, не выклікаў, напэўна, пярэчанняў у тагачасных чытачак, але ўжо ў эпоху Асветніцтва наўрад ці задаволіў бы такіх паняў як Францішка Уршуля Радзівіл і Саламея Пільштынова-Русецкая: 1) багабаязнасць; 2) працавітасць; 3) плоднасць; 4) разважлівасць; 5) сціпласць; 6) лагоднасць; 7) паслухмянасць. Пад паслухмянасцю разумелася выкананне загадаў не толькі мужа, але і ягоных бацькоў. Сваёй лагоднасцю і пакорлівасцю жанчына мусіла дабратворна ўздзейнічаць на мужа, суцішваць раптоўныя прыпадкі ягонага гневу:

Ona od utrat marnych męża pohamuie,

Kiedy z brzegow wylewa, a w tym się nie czuje.

A chocia czasem będzie o co rozgniewany,

Przed się od oney bywa rychło ubłagany.

Gdy go zmiękczy swoimi łagodnymi słowy,

Nie biorąc przed się iego popędliwey mowy.

(Protasowicz, Ksztalt 1597: 7)

Сярод пералічаных у творы жаночых цнотаў мы не знойдзем такіх як смеласць, цвёрдасць духа, любоў да Бацькаўшчыны – тыпова мужчынскіх, на думку аўтара. Праўда, згадваючы старажытных гераінь – Дэбору, Гіпсікрату, якія праславіліся сваімі воінскімі подзвігамі, Я. Пратасовіч адзначае іх мудрасць, адвагу, спрыт. Але, напрыклад, Юдзіф для яго – найперш увасабленне багабаязнасці, праведнасці і аскетызму, а не любові да Бацькаўшчыны, мужнасці і адвагі:

Judith ta też nie mnieyszą ma w piśmie pochwałę

Za swe uczynki dobre i za cnoty stałe.

To iest: będąc wdową mieszkała w czystości

Pilnując przez wszytek czas prawey pobożności.

Abowiem z kilką dziewek w zamknieniu mieszkaiąc,

A modlitwy gorące do Boga działając.

Chodząc we włosiennicy ustawnie pościła,

Jakoż potym wszytek lud z miaztem wyzwoliła.

(Protasowicz, Ksztalt 1597: 12)

У прысвечаным Юдзіфі васьмірадкоўі няма ані слова пра яе знакаміты подзвіг – забойства вавілонскага палкаводца Алаферна, чытач так і не даведваецца, якім чынам і ад каго самаахвярная гераіня “увесь люд з горадам вызваліла”. Я. Пратасовіч зусім па-іншаму трактуе вобраз Юдзіфі, чым Ф. Скарына ў сваёй знакамщтай прадмове да “Кнігі Юдзіф”; для беларускага першадрукура і гуманіста Юдзіф з’яўлялася ўвасабленнем патрыятызму, мужнасці і самаахвярнасці: ”... дозволена нам сия книга Іудиф чести к нашему научению, абыхом, яко зеръцало, жену сию преславную пред очима имеюще, в добрых делех и в любви отчины не толико жены, но и мужи наследовали и всякого тружания и скарбов для посполитого доброго и для отчины своея не лютовали” (Скарына 1990: 45).

У беларускай літаратуры XVI - XVII стст. не шмат твораў, прысвечаных жанчыне, таму вершаваны трактат Я. Пратасовіча “Kształt poczciwej Białogłowy” мае асаблівае значэнне, як крыніца звестак пра ўяўленні нашых продкаў аб прадстаўніцах слабога полу.

З выдадзеных Я. Пратасовічам у 1597 г. твораў самым вялікім па аб’ёму і найменш цікавым па зместу з’яўляецца “Jałmużnik” – вершаваная перапрацоўка сачынення італьянскага вучонага Юлія Фолька (лацінскі арыгінал пабачыў свет у 1574 г. у Рыме, пасля неаднаразова перавыдаваўся). Праўда, Я. Пратасовіч не трымаўся блізка лацінскага першаўзору і дадаў у свой твор яшчэ мноства іншых разумных выказванняў – пра ахвяраванні, міласэрнасць, любоў да бліжняга і да Бога – узятых з Бібліі і з прац антычных мысляроў: Дэмакрыта, Арыстоцеля, Піфагора, Геракліта, Цыцэрона і інш. Як і ў папярэдніх творах Я. Пратасовіча, тэарэтычныя аргументы падмацаваны ў “Ахвярадаўцы” прыкладамі з жыцця славутых асобаў (паганцаў і хрысціян), традыцыйна выглядае кампазіцыя кнігі: 1) выказванні біблейскіх аўтараў і сярэднявечных тэолагаў; 2) прыклады з жыцця біблейскіх герояў і хрысціянскіх святых; 3) выказванні антычных філосафаў і гісторыкаў; 4) прыклады з жыцця старажытных грэкаў і рымлян.

Надзвычай разбудаваная ў кнізе ўступная частка, поўнасцю напісаная вершам. На адвароце тытульнай старонкі выдання змешчана пад выяваю радзівілаўскага герба эпіграма, а далей – два прысвячэнні князю М. К. Радзівілу (Сіротцы) і прадмова да чытача. У дэдыкацыйных вершах Я. Пратасовіч выказвае князю шчырую падзяку за аказаную некалі маральную і матэрыяльную падтрымку і просіць шчодрага і велікадушнага магната ўзяць пад сваю апеку “Ахвярадаўцу”, княскім аўтарытэтам засведчыць слушнасць выказаных у творы ідэяў.

З прысвячэнняў да М. К. Радзівіла і прадмовы да чытача выразна відаць, што паэт як ніколі раней баяўся недобразычлівых водгукаў і нападак на сваю кнігу. І гэта зразумела: адрасавалася яна ў першую чаргу тым, хто шкадаваў грошай на ахвяраванні ў храме, не даваў міласціны жабракам і адварочваўся ад людзей, якія трапілі ў бяду. Пасля кожнага з падраздзелаў твора паэт звяртаецца з заклікам да скнары: “Jeśliby nie obeszły ciebie Pisma Swięte, / Niech zawstydzą pogańskie te powieści wzięte” (Protasowicz, Jałmużnik 1597: 26). У двух апошніх падраздзелах папрокам да скнары заканчваецца кожнае выказванне і кожны прыклад: “Wstydź się skępcze poganów, a day chocia troche, / Nie łamiąc obietnic, gdyż to rzeczy płoche” (Protasowicz, Jałmużnik 1597: 26). А напрыканцы кнігі Я. Пратасовіч змяшчае вялікі верш “Do skąpego”, у якім падагульняе сказанае ў асноўнай частцы твора, але не сваімі ўласнымі словамі, а зноў-такі з дапамогаю выказванняў Сакрата, Дэмакрыта і сентэнцыяў з Бібліі: “Wspomni iz rychley wielbląd przez uszko / iglane Przeydzie, niż bogatemu niebo będzie dane!” (Protasowicz, Jałmużnik 1597: 29)

Як “Узор сумленнай белагаловай” і “Вобраз старога чалавека”, “Ахвярадаўца” Я. Пратасовіча з’яўляецца тыповым прыкладам вершаванага маральна-дыдактычнага трактату, створанага пры дапамозе кампіляцыі на падставе антычных і хрысціянскіх крыніцаў і дададаткова аздобленага некалькімі дэдыкацыйнымі і прэфацыйнымі вершамі напачатку і ў канцы кнігі. Яскравы ўзор падобнага вершаванага трактату мы знаходзім у творчасці польскага пісьменніка М. Рэя: “Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego”(1558).

У сваім апошнім творы – “Inventores rerum albo Krótkie opisanie kto co wynalazł i do używania ludziom podał” (Вільня, 1608) – Я. Пратасовіч таксама выявіў схільнасці да маралізатарства, але гэтым разам з-пад пяра паэта выйшаў не проста чарговы вершаваны трактат, а першая ў Рэчы Паспалітай энцыклапедыя. За аснову кнігі ўзята лацінскае сачыненне італьянскага пісьменніка Палідора Вергілія “De inventoribus rerum” (Венецыя, 1499), якое ў XVI - XVII стст. сталася еўрапейскім бестселерам. Па звестках К. Свяркоўскага, яшчэ пры жыцці аўтара кніга “De inventoribus rerum” перавыдавалася 26 разоў, была перакладзена практычна на ўсе важнейшыя еўрапейскія мовы і пабачыла свет у Францыі, Галандыі, Швейцарыі, Англіі, Германіі, Іспаніі; у бібліятэках Польшчы захавалася звыш 100 экзэмпляраў сачынення П. Вергілія ў розных выданнях XVI - XVII cтст (Swierkowski 1973: 15 - 17).

Цяжка растлумачыць, чаму польскамоўная вершаваная адаптацыя папулярнай кнігі, выкананая Я. Пратасовічам, не сталася выдавецкім бестселерам у Рэчы Паспалітай і нават ні разу не была пазней перавыдадзена (смерць у 1611 г. Я. Карцана не можа быць адзінай таму прычынай, бо не бракавала ў Вільні і іншых друкароў).

“Inventores rerum, альбо Кароткае апісанне, хто што вынайшаў і даў людзям для ўжытку” прысвечана пісару Княства, браслаўскаму старасце Янушу Скуміну – герою першага твора паэта, “Паранімфуса”. Як і ў ранейшых выданнях Я. Пратасовіча, перад асноўнаю часткай кнігі змешчана вялікая ўступная: эпіграма на герб Скумінаў, прысвячэнне дабрадзею-Янушу, прадмова і пасляслоўе да чытача – ні радка прозы, усё напісана вершам. Сам “Inventores rerum” уяўляе сабой вершаваны энцыклапедычны даведнік пра вынаходніцтвы чалавечай цывілізацыі, заснаваны не столькі на дакладных гістарычных фактах, колькі на звестках з міфалогіі і літаратуры. Аматар падлікаў, К. Свяркоўскі так характарызуе змест працы палескага энцыклапедыста: “У алфавітным парадку, у аб’ёме 147 артыкулаў назваў Пратасовіч 174 “вынаходніцтвы” і падаў імёны 180 “вынаходнікаў”; з іх 30% – гістарычныя постаці, што жылі на працягу дваццаці аднаго стагоддзяў, ад VII ст. да н. э. пачынаючы, а Гутэнбергам заканчваючы, звыш 60% – постаці з сяміцкай, егіпецкай, а перад усім грэцкай міфалогіі, у невялікай ступені таксама з рымскай; урэшце нешматлікія жыхары канкрэтных гарадоў альбо краінаў і героі Бібліі, “Іліяды”, “Энеіды” (Swierkowski 1973: 19).

Трэба адзначыць, што з вялізнага празаічнага трактату П. Вергілія Я. Пратасовіч выбраў толькі найбольш цікавыя і важныя, на ягоную думку, артыкулы, некаторыя скараціў, а некаторыя, наадварот, дапоўніў уласнымі заўвагамі і разважаннямі пра тагачасныя звычаі і норавы ў Рэчы Паспалітай. У выніку “Inventores rerum” вызначаецца як тэматычнай стракатасцю артыкулаў (звесткі пра вынаходніцтвы паперы, алфавіта, цыркуля, пораха, шкла, календара, друкарскага станка перамяжоўваюцца з паведамленнямі пра внаходнікаў спеваў, пацалункаў, вырывання зубоў, разгадвання сноў, карчмы, прастытуцыі і г.д.), так і вялікай розніцай іх аб’ёмаў (напрыклад, “вынаходніку” музыкі Амфіону прысвечаны ўсяго адзін радок, а безыменнаму вынаходніку рушніцы – ажно сорак шэсць).

Магчыма, менавіта суб’ектыўныя заўвагі і рэфлексіі Я. Пратасовіча зашкодзілі поспеху ягонай кнігі як папулярнай энцыклапедыі сусветных вынаходніцтваў, але як літаратурны твор “Inventores rerum” цікавы якраз прыўнесеным у яго аўтарам мясцовым каларытам i асабістым пачаткам. Напрыклад, паэт выказвае удзячнасць вынаходніку калыскі Асклепіаду, бо ў калысцы дзеці спяць спакойна і можна ў гэты час ... пісаць вершы.

Некаторыя артыкулы ў “Inventores rerum” можна разглядаць як самастойныя вершы сатырычнага характару: “Пацалункі”, “Запрагаць чатырох коней”, “Рушніца”, “Страляць з прашчы”. У вершы “Пацалункі” аўтар спрабуе высветліць, адкуль паходзіць звычай цалавацца: ці то ад старажытных габрэеў, ці то ад уцекачоў з Троі (паводле легенды траянскія жанчыны так упадабалі Італію, што вырашалі не плысць далей, спалілі караблі сваіх мужоў і потым суцішвалі іхні гнеў пацалункамі), ці то ад рымлянаў (Плутарх апісвае звычай рымскіх патрыцыяў, вярнуўшыся дадому цалаваць сваіх жонак, каб даведацца, ці не пілі тыя падчас іхняй адсутнасці віна). Уявіўшы на месцы старажытных рымлянак сучасных шляхцянак, паэт з сарказмам заўважае:

Lecz tu rychlej niż wino gorzałkę poczuje,

Bowiem się takich siła białogłów najduje,

Iz się gorzałką miła nadobnie uraczą,

Że czasem ledwie mężów swych przed sobą baczą.

Przeto takich bynajmniej nie trzeba całować

Ale raczej sporego kija nie żałować,

Okładając po grzbiecie, aby jej nie piła,

Lecz raczej gospodarstwa swego pilna była.

(Protasowicz 1973: 64)

Па гэтых радках лёгка пазнаць аўтара “Узору сумленнай белагаловай” – рэзанёра-мараліста, прыхільніка суровага выхавання жанчын, але чалавека, відавочна не пазбаўленага гумару.

На старонках “Inventores rerum” мы знаходзім шмат крытычных заўвагаў не толькі пра паводзіны шляхцянак, але і пра норавы тагачасных шляхціцаў, якія, вядома больш уплывалі на маральны клімат эпохі. У вершы “Рушніца” паэт негатыўна ацэньвае вынаходніцтва пораху, бо яно прывяло да заняпаду рыцарства і воінскага майстэрства, а асабліва абураецца новамодным звычаем шляхты паўсюль браць з сабой агнястрэльную зброю і з яе дапамогай зводзіць паміж сабой парахункі:

A jeśli nieprzyjaciół z onych zabijamy,

Tedy na co na swoich wżdy one chowamy?

Albo co za potrzeba w mieście z nimi chodzić,

A jeden do drugiego jako do pnia godzić?

Przeto niechaj się wstydzą, co ich używają,

A po ulicach męstwo swoje więc udają.

(Protasowicz 1973: 81)

У вершы “Запрагаць чатырох коней” паэт кпіць з тых шляхціцаў, якія замест чацвёркі коней запрагаюць у вазок шасцёрку:

Więcby nie dziw, by ciężar wżdy jaki wozili,

Ale to tylko kwoli pysze wystroili,

Bowiem czasem na wozie tylko jeden będzie,

Którego by wiatr zdmuchnął i mógl zanieść wszędzie.

A co więtsza, i chudzi panom się przeciwią,

Bacząc, że się poszósnej liczbie więcej dziwią.

Przeto chocia już drudzy sześć chłopów nie mają,

A przedsię na poszósny cug się zdobywają.

(Protasowicz 1973: 65)

Працытаваныя вышэй урыўкі выразна сведчаць пра наяўнасць у Я. Пратасовіча сатырычнага таленту, на жаль, не рэалізаванага ім у папярэдніх – маральна-дыдактычных – творах. У “Inventores rerum” каларытныя, але рэдкія замалёўкі шляхецкіх нораваў і звычаяў таксама не вызначаюць генатып твора, апошняе сачыненне Я. Пратасовіча адносіцца не да сатырычнай, а да эўрыстычнай паэзіі.

Творчасць Я. Пратасовіча – паэта, філосафа, эцыклапедыста – яскрава сведчыць пра змены, якія адбыліся ў жанравай сістэме і ў тэматыцы шматмоўнай паэзіі Беларусі напрыканцы XVI cт., калі замест героіка-эпічнай паэзіі, якая ўслаўляла подзвігі “літвінскіх Аяксаў і Гектараў” на першы план выйшлі такія віды паэзіі, як сямейна-рытуальная і маральна-дыдактычная, прысвечаныя падзеям штодзённага жыцця чалавека, праблемам маральнага ўдасканальвання і пазнання Сусвету.

Развіццё паэзіі дакладна адлюстроўвала парадыгму настрояў шляхецкага грамадства Рэчы Паспалітай пасля заканчэння Лівонскай вайны, на сутыку дзвюх эпохаў: Рэнесансу і Барока.


ІІІ. 4. НАВУКОВА-ДЫДАКТЫЧНАЯ ПАЭМА РАДАГЛЯДА ГЛАДКАТВАРСКАГА “РУМЯНЫ ДЛЯ АЗДОБЫ ДЗЯВОЧАГА ТВАРУ”


У 1605 г. у Вільні пабачыў свет адзін з самых незвычайных твораў польскамоўнай паэзіі Беларусі XVI – XVII стст.: паэма “Barwiczka dla ozdoby twarzy Panienskiey”. На тытульнай старонцы кнігі пазначана, што напісана яна “na pilne żądanie Panny Daygoty Miełostroyskiey <...> przez Radopatrzka Gładkotwarskiego z Lekarzewic”. Невядома хто з тагачасных паэтаў Вялікага Княства Літоўскага схаваўся пад гэтым дзіўным псеўданімам, які разам з іменем уяўнай адрасаткі выразна сігналізуе аб прыналежнасці твора да сатырычнай літаратуры.

Першую інфармацыю ў друку пра “Румяны...” падаў у 1916 г. К. Бадэцкі (Badecki 1916: 82 - 83), якому належыць заслуга адкрыцця твора, невядомага датуль бібліёграфам. К.Бадэцкі займаўся даследаваннем мяшчанскай літаратуры і натуральна, што знойдзеную ў адной з львоўскіх бібліятэк паэму ён успрыняў як яшчэ адно звяно ў доўгім ланцугу “белагалоўскіх” брашур, распачатым слыннай сатырай Марціна Бельскага “Sejm nieweści” (1586). Праўда, крытычны запал Радагляда Гладкатварскага падаўся вучонаму недастатковым на фоне іншых твораў гэтага жанру: “Калі іншыя пісьменнікі і паэты, сучаснікі Гладкатварскага, з усёй сілы выступілі супраць модніц XVII ст., выкрываючы іх заганы ў шэрагу сатыр, прысвечаных спецыяльна белагаловым, віленскаму рыфмапісцу зрабілася шкада бедных паненак, якім ён, як сам прызнаецца, “гатовы служыць на кожным пляцы”. Калі Пётр Збылітоўскі ў сваёй “Przyganie...”, упершыню выдадзенай у 1600 годзе, паўстае супраць “шыкоўных белагалоўскіх строяў” і раіць жанчынам апранацца прыгожа, але сціпла, Гладкатварскі пяццю гадамі пазней, больш паблажлівы да “выхаваных у раскошы” польскіх мяшчаначак, жадаючы ім “ва ўсім дагадзіць”, прыдумляе лекі для ўпрыгожвання дзявочага твару ў адпаведнасці з гамераўскім прынцапам “forma mulieres ornat” (Badecki 1916: 83).

Не дзіўна, што ў сваёй вялікай манаграфіі “Literatura mieszczańska w Polsce XVII wieku” (1925) К. Бадэцкі прысвяціў “Румянам...” усяго тры старонкі (Badecki 1925: 29 - 31), паўтараючы, у асноўным, бібліяграфічнае апісанне з вышэйзгаданага артыкула. У пасляваенны час польскі вучоны апублікаваў тэкст паэмы Радагляда Гладкатварскага ў змястоўнай анталогіі “Polska satyra mieszczańska. Nowiny sowiżrzalskie” (1950) (Polska satyra 1950: 53 - 59), змясціўшы “Румяны...” ў раздзеле “Сатыры польскіх савізжалаў” сярод такіх “белагалоўскіх” сачыненняў як “Sejm białogłowski” (каля 1617), “Pieśń nowa o szynkarkach i szafarkach” (каля 1650), “Nowe zwierciаdło modzie...” (1678) Якуба Лончнавольскага, “Prerogatywa abo wolność mężatkom” (каля 1684) Ерамяна Нявесцінскага, “Wiersz o fortelach i obyczajach białogłowskich” (каля 1684) і інш.

Напэўна, у такой “непрыстойнай” кампаніі “Румяны...” пачуваліся не вельмі ўтульна, бо ў прадмове польскі вучоны зноў наракае на недахоп сатырычных элементаў у віленскім творы: “Мала сатырычных закідаў у гэтай брашурцы, якая датычыць жанчын, што не пайшлі за прыкладам даўнейшых працавітых і сумленных нявестаў, але, упадабаўшы раскошу і каханне, пажадалі дбаць пра сваю прыгажосць дзеля тых, хто на іх “рады глядзець” (Polska satyra 1950: XVIII).

Нягледзячы на публікацыю тэкста паэмы К. Бадэцкім, “Румяны...” да гэтага часу не прыцягнулі да сябе ўвагі даследчыкаў, у лепшым выпадку згадваліся адным абзацам, як у кнізе А. Анушкіна “На заре книгопечатания в Литве” (1970). А. Анушкін выказаў слушнае меркаванне, што “Румяны...” выдадзены ў друкарні Я. Карцана, вядомага аматара паэзіі і папулярызатара антычнай культуры. Літоўскі даследчык назваў твор медыцынскім сачыненнем, але ўслед нечакана заявіў, што “ў ім высмейваецца марнатраўства і пагоня шляхцянак за ўборамі” (Анушкин 1970: 107).

Па-сутнасці, унікальны твор шматмоўнай літаратуры Вялікага Княства Літоўскага ні разу не быў прадметам спецыяльнага аналізу. Вызначаючы фенатып “Румян...” у кантэксце польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу, неабходна ў першую чаргу звярнуць увагу на тое, што адрасаваная паэма не чытачам, а выключна чытачкам. Пра гэта сведчыць як жартаўлівае прысвячэнне кнігі панне Даўгоце Міластройскай, так і змест асноўнай часткі твора: падрабязнае апісанне рэцэптаў макіяжу і масак для твару. Лёгка можна ўявіць сабе набожнага кальвініста, які чытае паэму Ц. Базыліка “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл” (1562) альбо засцянковага шляхціца, які ўзяў у рукі вершаваны трактат Я.Пратасовіча “Узор сумленнай белагаловай” (1597), крытычна паглядаючы на сваю жонку. Але немагчыма ўявіць сабе мужчыну пачатку XVII ст., які чытаў бы “Румяны для аздобы дзявочага твару”. Па свайму функцыянальнаму прызначэнню сачыненне Радагляда Гладкатварскага ўяўляе сабой параднік па касметыцы – першы ў Вялікім Княстве Літоўскім і ва ўсёй Рэчы Паспалітай.

У той жа час аўтар кнігі меў і выразныя літаратурныя амбіцыі, паслядоўная рэалізацыя якіх зніжала чыста медыцынскую каштоўнасць ягонай кнігі, рабіла яе нецікавай для лекараў-спецыялістаў. Эпіграфам да паэмы ўзятае лацінскае трохрадкоўе, якое прыпісваецца Гамеру: “Forma mulieres ornat, virum aute robur, / Pulchra, iucunda est visu delectabilis auditu: / Sensus omnes formosa delectat” (Barwiczka 1605: 1). Аўтарскі погляд на праблему прыгажосці выкладзены ў вершаванай “Прадмове да паненак”, па зместу непадзельна звязанай з асноўнай частакай твора. Радагляд Гладкатварскі паведамляе, што ў цяперашнім свеце прыгажосць з’яўляецца важнай умовай для шчасця жанчыны, і выказвае спачуванне тым дзяўчатам, якія з прычыны свайго непрывабнага выгляду не маюць ні сяброў, ні каханых, ні жаніхоў:

Więc nie rad ociec widzi, pogotowiu matka,

Przyczyny inszey nieda, iedno żeś nie gładka.

Do klasztora chcą wprawić, mniszką zową sprosne,

Chocia y nie do kapice chce serce miłosne.

Nie wiedzą o tym pono, że Cupido mały

Jednakie ma na żadne y na gładkie strzały.

(Barwiczka 1605: 2)

Менавіта брыдкім дзяўчатам адрасуе Радагляд Гладкатварскі сваё сачыненне, каб яны навучыліся даглядаць за сваім тварам і з дапамогаю касметычных сродкаў зраўняліся “гладкасцю” з прыгажунямі ад нараджэння.

Першая частка паэмы пачынаецца з нечаканага ў кантэксце прадмовы сцвярджэння, што па-сапраўднаму чалавека ўпрыгожвае толькі цнота. Але ў цяперашняга свету – свае законы, і таму – лічыць паэт – найлепей для жанчыны спалучаць цнатлівасць і знешнюю прывабнасць. Як садоўнік даглядае дрэўцы, як ткач апрацоўвае тканіну, так і дзяўчына мусіць дбаць пра свой твар. У “Румянах...” услаўляецца культура (культуры земляробства, жытла, адзення) і мастацкая, чалавекам створаная прыгажосць. Звернем увагу на тое, што падобны погляд на хараство быў далёкі ад ідэалаў шляхецкага грамадства канца XVI - пачатку XVII ст., дзе цаніліся найперш прастата і натуральнасць.

У другой частцы паэмы даюцца падрабязныя рэцэпты бяліл, румян і мазі ад прышчоў. Менавіты выклад гэтых рэцэптаў займае асноўнае месца ў структуры твора.

У трэцяй частцы намалявана ідылічная будучыня тых чытачак, якія будуць рэгулярна карыстацца прапанаванымі Радаглядам Гладкатварскім сродкамі:

A ktоry drzewіey patrzać nie myślił w twe oczy,

Zdziwi się w ten czas twarzy, gdzie cię iedno zoczy.

Już nie twarżą , zwierciadłem raczey twarz zwać będą,

Uyrzą z twarzy twey swoie, ktorzy cię przysiędą. <...>

Powagi też zażyway, obacz się, ześ gładka,

Domyślą się, czego chcesz, ociec, także matka.

Zwać cię mniszką nie będą, każdy to utwierdzi,

Zeć chłop siedzi na sercu, a kapica śmierdzi.

(Barwiczka 1605: 7 - 8)

Разгледзіўшы кампазіцыю і змест паэмы, паспрабуем вызначыць яе жанр. Пачатак і канец твора напісаныя ў жартаўлівым ключы і нібыта адпавядаюць канвенцыянальным уласцівасцям сатыры. Пра прыналежнасць “Румян...” да сатырычнай паэзіі сведчыць, як мы ўжо адзначалі, семантыка імені адрасаткі і псеўданіма аўтара. Але вострых крытычных выпадаў у адрас тагачасных жанчын ва ўступнай і ў заключнай частках паэмы няма, зусім далёкая ад сатыры асноўная частка паэмы, дзе даюцца сур’ёзныя парады і сапраўдныя рэцэпты (многія кампаненты касметычных сродкаў “ад Радагляда” былі вядомыя спрадвеку і да сённяшняга дня актыўна выкарыстоўваюцца ў медыцынскай практыцы). Паэма Радагляда Гладкатварскага выразна адрозніваецца ад белагалоўскіх (антыбелагалоўскіх) памфлетаў XVІІ ст., да якіх залічыў яе некалі К. Бадэцкі. Змест асноўнай часткі твора дазваляе аднесці “Румяны...” да навукова-дыдактычный, а канкрэтна – да медыцынскай паэзіі, якая ўзнікла ў антычную эпоху (сачыненні Сервілія Дамакрата, Дыяскарыда, Квінта Серэна Самоніка) і плённа развівалася ў Сярэднявеччы (“Садок” Валафрыда Страбона, “Пра ўласцівасці зёлаў” Ода з Мэна, “Салернскі кодэкс здароўя” Арнольда з Вілановы і інш.).

Шукаючы першаўзор “Румянаў...” у класічнай літаратуры найперш прыгадваеш славутую паэму Публія Авідзія Назона “Навука кахання”. У трэцім раздзеле “Навукі кахання”, адрасаваным жанчынам, Авідзій змясціў шэраг парадаў касметычнага характару. Менавіта як водгук выказванняў рымскага паэта ўспрымаецца ўслаўленне ў паэме Радагляда Гладкатварскага культуры і штучнай прыгажосці, несугучнае з ідэямі шляхецкага грамадства XVI - XVII стст..

Але падабенства “Румян...” да “Навукі кахання” не з’яўляецца вынікам непасрэднага наследавання, першаўзорам для паэмы віленскага аўтара стаўся іншы твор рымскага паэта: “Касметыка для жаночага твару”. З антычных часоў захавалася ўсяго сто радкоў “Касметыкі...”, менавіта яны пакладзены ў аснову “Румян...”, што выразна бачна пры супастаўленні двух твораў.

На думку А. Анушкіна, касметычныя рэцэпты былі запазычаны Радаглядам Гладкатварскім з трактатаў старажытнарымскага медыка Галена і з мясцовай практыкі (Анушкин 1970: 107). Сапраўды, распавядаючы пра спосаб прыгатавання бяліл аўтар “Румян...” згадвае Кнігі Галенавы, а спосаб прыгатавання румянаў апісваецца так, нібыта ён узяты з мясцовай практыкі альбо вынайдзены самім паэтам:

Łatwiuchną drogę podam do twarzy gładkości,

Nie trzeba Indu zwiedzić y Libiyskich włości,

Szukaiąc farb wytwornych. Takie Polska rodzi,

A nie wątpcie: potrzebie oyczyzna dogodzi.

Jeczmień obfity w Polszcze y w Litwie miewacie,

Pospolicie y piwo z niego więc rabiacie.

Ten się w lekarstwo przyda ku twarzy ozdobie

Y niemałą ma cnotę w takowym sposobie...

(Barwiczka 1605: 5)

Здавалася б, у падобных радкоў няма і не можа быць антычнага першаўзора, што віленскі аўтар распавядае пра традыцыйны народны сродак, якім карысталіся нашыя прапрабабкі. Але звернемся да адпаведнага месца ў “Касметыцы...” Авідзія:

От шелухи и мякины очисть ячменные зерна,

Те, что из Ливии к нам шлют на судах грузовых,

Выбей десяток яиц на горох журавлиный, по весу

Взяв, сколько чистый ячмень весил – два фунта сполна.

(Овидий 1994: 1, 228).

Далей Авідзій пералічвае іншыя кампаненты румян, якія таксама згадваюцца ў паэме Радагляда Гладкатварскага. Віленскі паэт адвольна перакладаў асобныя месцы “Касметыкі...”, але ўзбагачаў змест арыгінала не шляхам дадавання невядомых раней парадаў ды рэцэптаў, а за кошт разгортвання вобразаў, зададзеных старажытнарымскім аўтарам: напрыклад, замест двух радкоў, як у арыгінале, ён прысвяціў парашку з аленевага рога ажно дзесяць (Barwiczka 1605: 5 - 6).

З 1-га па 120-ы радок паэма Радагляда Гладкатварскага ўяўляе сабой вольны пераклад “Касметыкі...” Авідзія; “Прадмова да паненак” і заканчэнне “Румян...” прыдуманыя самім віленскім аўтарам, які адмыслова аправіў медыцынскі трактат у жартаўліва-іранічныя рызы.

Вольнае абыходжанне з тэкстам Авідзія вынікала ў Радагляда Гладкатварскага перш за ўсё з кардынальна іншага падыходу да тэмы твора, з іншага стаўлення да жаночага хараства. Аўтар “Навукі кахання”, якую больш правільна было б назваць “Навукай флірту”, безумоўна ўспрымаў свае парады, выкладзеныя ў “Касметыцы...”, усур’ёз, бо лічыў пагоню жанчын за прыгажосцю адной з праяваў імкнення чалавека да хараства і дасканаласці. Віленскі паэт пачатку ХVII ст. ставіўся да тэмы свайго твора з прыкметнай іроніяй; у тагачасных паэтычных творах вобраз жанчыны падаваўся альбо ў паранетычным, альбо ў сатырычным плане, любоўная тэматыка поўнасцю адсутнічала. Напрыклад, Я. Пратасовіч у “Вобразе сумленнай белагаловай” зусім не згадвае прыгажосць сярод рысаў узорнай пані, а ў вершаваным трактаце “Inventores rerum...” разважае, ці патрэбна жанчыне люстэрка, падкрэсліваючы негатыўны ўплыў гэтага вынаходніцтва на норавы і паводзіны жанчын:

Nadobna chce być gładszą, stara uść za młodą,

Szpetna chce się popisać też swoją urodą.

Owa wszystko zwierciadło to tak sztucznir broi,

Że się każda w nie patrząc, bardzo rada stroi. <...>

Radniej, jeśli twarz widzisz w zwierciadle nadobną,

Staraj się, byś na duszy była jej podobną.

Bo to jest nacudniejszą przyprawą na twarzy,

Kiedy wstydem opłonąć której się więc zdarzy.

(Protasowicz 1973: 89)

Пераказваючы змест авідзіеўскай “Касметыкі...” Радагляд Гладкатварскі дыстансуецца ад яе сваім псеўданімам, прысвячэннем Даўгоце Міластройскай, “Прадмовай...” і, самае галоўнае, іроніяй, жартаўлівым ладам апавядання. Аўтар “Румян...” дае карысныя парады касметычнага характару і адначасова іранізуе з тых нядошлых нявест, якім яны прызначаны. Адносіны аўтара да адрасатак неадназначныя. З аднаго боку паэту шкада абдзеленых прыгажосцю дзяўчат: “Żal mi was panny dobre, które przez gładkości /Nie możecie żądzy swej dość czynić w miłości” (Barwiczka 1605: 8). З другога боку ён пасмейваецца з іхняй празмернай палкасці і прапануе свае паслугі не толькі ў якасці лекара. “W. m. wszego dobra zyczliwy przyjaciel y z wielką a serdeczną chęcią służyć gotow na każdym placu” – падпісваецца ён пад прадмовай (Barwiczka 1605: 2). Аднак, аўтарская іронія не перарастае ў сатыру; Радагляд Гладкатварскі не бярэцца парадыраваць змест асноўнай, медыцынскай часткі твора, не змяняе пазітыўнае стаўленне да рэчаіснасці на негатыўнае. Таму нельга пагадзіцца з сцвярджэннем А. А. Анушкіна, што паэме нададзена сатырычнае гучанне (Анушкин 1970: 107), няма падстаў залічваць услед за К. Бадэцкім “Румяны...” да савізжальскай сатыры.

Не падзяляючы галоўную ідэю твора, які перакладаў, Радагляд Гладкатварскі свядома ці падсвядома падкрэсліваў тыя моманты ў паэмы Авідзія, якія больш адпавядалі ягоным уласным уяўленням пра ідэал жанчыны. Так досыць нечаканае ў агульным кантэксце паэмы сцвярджэнне рымскага паэта пра перавагу цноты над знешняй прыгажосцю – на думку гісторыкаў антычнай літаратуры, гэтым выказваннем Авідзій імкнуўся завуаліраваць заганную мараль твора (Morawski 1917: 114; Stabryła 1989: 134) – Радагляд Гладкатварскі выносіць на пачатак “Румян...” і з энтузіязмам апісвае ўслед за Авідзіем стрыманы і цнатлівы лад жыцця жанчын даўнейшых стагоддзяў, ператвараючы гэтае апісанне ў гімн прастаце і натуральнасці:

Piękny zwyczay był starych, iż wolały robić,

Niżli ciało mizerne k woli światu zdobić.

Wstydliwa pani siedząc przedła za swym stołem ,

Używając prace rąk z dziatki swemi społem.

Sama statku doyrzała, sama do obory

Zapędzała iagnięta, ktore pasły cory.

Sama ogień wzniecała, sama drwa rąbała,

W robocie się kochając, wstydu zaniechała.

(Barwiczka 1605: 3 - 4)

Пад гэтымі радкамі смела падпісаўся б і Ян Пратасовіч: намаляваны вобраз цалкам адпавядае ягонаму “Вобразу сумленнай белагаловай” і калектыўным ўяўленням тагачаснай беларуска-літоўскай шляхты пра суровае патрыярхальнае жыццё продкаў. Калі гіпатэтычна ўявіць, што за пераклад “Касметыкі для жаночага твару” узяўся б Я. Пратасовіч, з пад ягонага пяра выйшла б сачыненне вельмі падобнае на “Румяны...”

Заканамерна, што лацінская паэма Авідзія, трапіўшы на польска-беларускую культурную глебу, атрымала фому “Румян...”: не даслоўнага перакладу і не пародыі, але форму парафразы, у якой эстэтычныя ідэі і маральныя перакананні арыстакратычнага рымскага асяроддзя часоў Аўгуста пераламіліся ў люстры эстэтычных ідэяў і маральных уяўленняў шляхты Рэчы Паспалітай пачатку XVII стагоддзя.


ІІІ. 5. Падагульненне


На мяжы XVI - XVII ст. самымі папулярнымі ў грамадстве відамі паэзіі з’яўляліся кніжна-эпіграматычная (геральдычныя, прэфацыйныя і дэдыкацыйныя вершы, звароты да Заіла) і сямейна-рытуальная (генеталіконы, матрыманіяльныя і фунеральныя творы).

Кніжныя эпіграмы мы знаходзілі ўжо на старонках берасцейскіх і нясвіжскіх выданняў 50-60-х гг., зазвычай сустракаліся яны ў лоскіх і віленскіх друках 70-80-х гг., зрабіўшыся амаль неад’емным элементам кнігі. Не дзіўна, што менавіта кніжныя эпіграмы замаўляюць выдаўцы ў Я. Казаковіча, а Г. Пельгрымоўскі, Я. Пратасовіч, Б. Будны і Я. Пятровіч старанна аздабляюць выданні сваіх кніг эпіграмамі на гербы магнатаў і дэдыкацыйнымі вершамі. У гэтым сэнсе ніякіх радыкальных зменаў у польскамоўнай паэзіі канца XVI - пачатку XVII ст. не адбываецца, можна гаварыць адно пра працяг традыцыяў папярэдніх этапаў развіцця.

Што датычыцца сямейна-рытуальнай паэзіі, то менавіта на сутыку Рэнесансу і Барока адбываецца яе шпаркае распаўсюджанне і, фактычна, інстытуалізацыя ў грамадстве. Друкаваная сямейна-рытуальная паэзія (вершаваныя творы з нагоды нараджэння, шлюбу і смерці чалавека) адыгрывала ў жыцці вышэйшых слаёў грамадства тую самую ролю, што вусна-паэтычныя творы (радзінныя, вясельныя і пахавальныя песні) у жыцці простага народа.

Першыя ўзоры сямейна-рытуальнай паэзіі ў пісьменстве Вялікага Княства Літоўскага стварыў у 40-х гг. XVI ст. Пётр Раізіуш (дзве лацінамоўныя эпіталамы з нагоды шлюбу каралевіча Жыгімонта Аўгуста з прынцэсай Альжбетай і лацінамоўная эпіталама на вяселле Мікалая Радзівіла), у 60-х гг. два фунеральныя творы выдаў, як мы памятаем, у Бярэсці Ц. Базылік (“Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл”, “Надпіс на гробе зацнага шляхціца Паўла Сецыгнёўскага”). Спачатку заказчыкамі на творы падобнага роду выступалі выключна прадстаўнікі заможнай арыстакратыі (Радзівілы, Хадкевічы, Сапегі, Кміты), а аўтарамі з’яўляліся іншаземныя паэты (гішпанец П. Раізіуш, немец Ё. Мыліуш, палякі Я. Каханоўскі і Ц. Базылік). Але з 90-х гг. на магнатаў пачала раўняцца і сярэдняя шляхта, аздабляючы вершамі сямейныя ўрачыстасці і жалобы, прычым ужо не было патрэбы звяртацца да іншаземцаў: за напісанне святочных і жалобных вершаў ахвотна браліся навучэнцы і выпускнікі калегіумаў і Віленскай езуіцкай акадэміі (М. Вітаслаўскі, К. Кярноўскі, В. Скравец, Г. Белазор, Ш. Шляскі і інш.), не адставалі ад малодшых калег, як мы пераканаліся, С. Кулакоўскі (“Катамерынон Слуцкага княства”), Я. Казаковіч (зборнік “Дух Данііла”) і Я. Пратасовіч (“Паранімфус”, “Эпіцэдзіум”). Яшчэ больш інтэнсіўна выдаюцца сямейна-рытуальныя творы ў XVII ст.: паводле падлікаў К. Мрочак, у XVI ст. у Польшчы і Княстве было надрукавана 92 эпіталамы, а ў XVII ст. – ажно 530 [Mroczek 1989; 61].

Існаваў традыцыйны трафарэт для напісання генеталіконаў (вершы з нагоды нараджэння дзіцяці), матрыманіяльных віншаванняў (вершы з нагоды шлюбу) і фунеральных твораў (вершы з нагоды смерці), таму іхні змест, як правіла, не вылучаўся разнастайнасцю, а мастацкі бок арыгінальнасцю. Але адрозніваліся формы выкладу матэрыялу ў вершаваных тэкстах (эпічная, лірычная, драматычная), а таксама спосабы іх выканання на ўрачыстасцях: чытанне, спевы, тэатральнае дзеянне. Друкаваная сямейна-рытуальная паэзія (асабліва матрыманіяльная) была непасрэдна звязана з абрадам, са сцэнарыем урачыстасці, нярэдка функцыянавала ў слоўна-музычнай форме, што прыпадабняла яе да фальклору. Аднак паэтыка кніжнага варыянта прыкметна адрознівалася ад паэтыкі вусна-паэтычных твораў, таму што, як і паэтыка урачыстых празаічных дэкламацый, узыходзіла да асноўных правілаў рыторыкі.

Геральдычныя, прэфацыйныя і дэдыкацыйныя вершы, матрыманіяльныя і фунеральныя творы мы знаходзім і ў творчасці Я. Казаковіча, Г. Пельгрымоўскага, Я. Пратасовіча, але разам з тым іхняя творчасць адлюстроўвае наступную заканамернасць: хаця кніжна-эпіграматычныя і сямейна-рытуальныя вершы былі найбольш запатрабаваныя шляхецкім грамадствам канца XVI - пачатку XVII стст., але самыя значныя дасягненні польскамоўнай паэзіі Беларусі гэтага перыяду звязаны з развіццём іншых жанраў: палітычнай, маральна-дыдактычнай і навуковай паэзіі.

Палітычныя праблемы прыцягвалі ўвагу прадстаўнікоў старэйшага пакалення паэтаў: Г. Пельгрымоўскага і Я. Казаковіча. Першы з іх, як пісар Княства, знаходзіўся ў гушчыні палітычных падзеяў і дыскусіяў і адлюстраваў іх у сваіх паэтычных творах (“Дыялог літоўскага шляхціца ... пра Інфлянцкую вайну”, “Патрыёт Айчыны да сенату і дзяржавы літоўскай”, “Размова аднаго паляка з маскалём”, “Пасольства да вялікага князя маскоўскага”). Непасрэдны ўдзельнік Лівонскай вайны, Г. Пельгрымоўскі да канца жыцця заставаўся верны тэме складаных узаемаадносінаў Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскай дзяржавы, але выяўлялася гэтая магістральная тэма ў розных жанрах, увасаблялася ў адметных мастацкіх структурах. “Патрыёт Айчыны...” – гэта палітычна-публіцыстычная кампазіцыя з 23 вершаў, своеасаблівая гістарычная геаграфія Вялікага Княства Літоўскага. У “Дыялогу...” і “Размове...” Г. Пельгрымоўскі ў рэчышчы традыцый М. Рэя і Л. Гурніцкага звярнуўся да дыялагічнай формы выкладу матэрыялу, а “Пасольства...” мае дыярыушавую аснову і ўключае ў сябе як вершаваныя часткі, так і празаічныя ўстаўкі ў выглядзе розных дакументаў, спісаў, пералікаў. Менавіта на прыкладзе творчасці Г. Пельгрымоўскага яскрава відаць, што тэарэтычнай базай паэтычнай творчасці з’яўляліся ў тыя часы законы і прынцыпы рыторыкі, і таму паэтыку польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу будзе слушна назваць паэтыкай пераканання.

Я. Казаковіча цікавілі не канкрэтныя гістарычныя падзеі і палітычныя актуаліі, а універсальныя грамадска-сацыяльныя праблемы, агульны стан дзяржавы. Узяўшы за аснову лацінскую элегію “Арэшнік”, якая традыцыйна прыпісваецца Авідзію, Я. Казаковіч зрабіў вольны пераклад лацінскага першаўзора, прыўнёсшы ў “Італійскі арэшнік” крыху мясцовых рэаліяў і ўласных заўваг пра становішча простага чалавека ў грамадстве, пра адсутнасць належнай павагі да дзяржаўнай уласнасці. Услед за сваімі папярэднікамі, А. Валянам і аўтарам паэмы “Пратэй, або Пярэварацень”, Я. Казаковіч засцерагаў суайчыннікаў перад небяспекай дзяржаўнай анархіі ў Рэчы Паспалітай.

Сямейныя радасці і няшчасці, маральна-этычныя пытанні і праблемы пазнання Сусвету знаходзіліся ў цэнтры творчасці Я. Пратасовіча. Працягваючы традыцыі М. Рэя і С. Кулакоўскага, Я. Пратасовіч даў яскравыя ўзоры вершаванага маральна-дыдактычнага трактату, створанага на падставе антычных і хрысціянскіх крыніц (“Вобраз старога чалавека”, “Узор сумленнай белагаловай”, “Ахвярадаўца”). Палескі паэт з’яўляецца аўтарам першай у Рэчы Паспалітай энцыклапедыі “Inventores rerum, альбо Кароткае апісанне, хто што вынайшаў і даў людзям для ўжытку”, напісанай на падставе лацінскага сачынення італьянскага пісьменніка Палідора Вергілія “De inventores rerum”. Заснаваны не столькі на дакладных гістарычных фактах, колькі на звестках з міфалогіі і літаратуры лацінскі першаўзор Я. Пратасовіч шчодра дапоўніў уласнымі суб’ектыўнымі заўвагамі і рэфлексіямі, насыціў мясцовым каларытам. Некаторыя фрагменты з “Inventores rerum...” можна разглядаць як самастойныя вершы: яны паказваюць норавы і звычаі тагачаснай шляхты, адлюстроўваюць агульны маральны клімат эпохі і сведчаць пра наяўнасць у Я. Пратасовіча сатырычнага таленту, не рэалізаванага ім у ранніх маральна-дыдактычных творах.

Тыпалагічна і стылістычна да вершаванай энцыклапедыі Я. Пратасовіча блізкая паэма “Румяны для аздобы дзявочага твару” Радагляда Гладкатварскага (цалкам верагодна, што за гэтым дзіўным псеўданімам схаваўся менавіта Я. Пратасовіч). “Румяны...” ўзніклі як наследаванне “Касметыцы...” Авідзія і з’яўляюцца першым у Рэчы Паспалітай параднікам па касметыцы, адной з рэдкіх кніг у тагачаснай літаратуры, адрасаванай не чытачам, а выключна чытачкам. Функцыянальна “Румяны...” адносяцца да навуковай паэзіі, але маюць і некаторыя сатырычныя рысы: пераказваючы змест “Касметыкі...”, аўтар “Румян...” свядома дыстансаваўся ад яе сваім псеўданімам, прысвячэннем Даўгоце Міластройскай, арыгінальнай “Прадмовай да паненак” і, самае галоўнае, жартаўлівым ладам апавядання. Заканамерна, што трапіўшы на польска-беларускую культурную глебу, паэма Авідзія атрымала форму не даслоўнага перакладу і не пародыі, а іранічнай парафразы, у якой эстэтычныя ідэі і маральныя перакананні арыстакратычнага рымскага асяроддзя часоў Аўгуста пераламіліся ў люстры эстэтычных ідэяў і маральных уяўленняў шляхты Рэчы Паспалітай пачатку XVII ст. “Чалавечы век” С. Кулакоўскага, “Італійскі арэшнік” Я. Казаковіча і паэма “Румяны...” Радагляда Гладкатварскага сведчаць, што менавіта творы Авідзія, а не паэмы Гамера і Вергілія найчасцей браліся для наследавання паэтамі Беларусі эпохі Рэнесансу.

У канцы XVI – пачатку XVIІ ст. у творчасці тых паэтаў, што прыйшлі ў літаратуру яшчэ ў 80-х гг., назіраюцца выразныя праявы ліцвінскай самасвядомасці. Але паралельна з гэтым, у творчасці маладзейшых паэтаў, праяўляецца абыякавасць да ўласнай нацыянальнай і дзяржаўнай прыналежнасці альбо пасіўнае атаясамліванне сябе з Польшчай, што станецца характэрнай адзнакай польскамоўнай паэзіі эпохі Барока.

Як даніну павагі да слаўнай мінуўшчыны Вялікага Княства Літоўскага можна разглядаць паэму С. Кулакоўскага “Катамерынон Слуцкага княства” (1593). Невядома дакладна дзе нарадзіўся паэт – у Княстве ці ў Польшчы, невядома ці сам ён выбраў тэму для свайго чарговага твора, ці атрымаў замову кагосьці з Хадкевічаў, але зварот паэта да гісторыі старадаўняга беларускага роду Алелькавічаў і годнае ўшанаванне памяці трох заўчасна памерлых слуцкіх князёў Юрыя, Яна Сімяона і Аляксандра трывала звязваюць С. Кулакоўскага з культурай Беларусі і забяспечваюць яму месца на Парнасе побач з такімі патрыётамі Вялікага Княства Літоўскага, як М. Стрыйкоўскі, А. Рымша, Г. Пельгрымоўскі. Характэрна, што ў сваю паэму С. Кулакоўскі ўвёў алегарычную постаць Слуцкага Княства, тыпалагічна блізкую да вобраза Радзімы з ананімнай паэмы “Пратэй, або Пярэварацень” і вобраза Літвы з вершаванй кампазіцыі Г. Пельгрымоўскага “Патрыёт Айчыны да сенату і дзяржавы літоўскай”, а аповяд пра подзвігі і заслугі прадстаўнікоў роду Алелькавічаў перад Бацькаўшчынай распачынае ад князя Альгерда, што набліжае фунеральную паэму “Катамерынон...” да вершаваных хронік М. Стрыйкоўскага.

У творчасці Я. Казаковіча выразныя праявы беларуска-літоўскага дзяржаўнага патрыятызму назіраюцца і ў 80-х гг., і ў 90-х XVI – пачатку XVIІ ст. Выказваючы ў звароце да Януша Радзівіла (“Радзівіліяда...”, 1588 г.) спадзяванне, што ў асобах маладых Радзівілаў Літва будзе мець сваіх Курцыяў, паэт у эпіграме на герб Мікалая Зяновіча (“Новы Запавет”, 1593) з гонарам падкрэслівае, што старадаўні род Дэспатаў-Зяновічаў належыць Літве, а ў прысвячэнні Станіславу Кішку (“Італійскі арэшнік”, 1603) наракае на недахоп у Літоўскім краі “шчырага золата” для ўзнагароды мецэната за ягоныя дабрачыннасці. І ў геральдычных эпіграмах, і ў дэдыкацыйных вершах Я. Казаковіч найперш адзначае заслугі сваіх герояў-адрасатаў перад Айчынай (на полі бітвы, на культурна-асветніцкай ніве), і ў значна меншай ступені цікавіцца сімволікай гербаў і падрабязным зместам кнігі, якую прадстаўляе чытачам. Каб не ўзнікала ніякіх сумненняў наконт ягонага паходжання і дзяржаўнай прыналежнасці, Я. Казаковіч, як мы ўжо адзначалі, дадаваў да свайго прозвішча прыдомак “Ліцвін”, як і ягоны прыяцель А. Рымша, а таксама лацінамоўныя паэты В. Агрыпа і Я. Радван.

Не меншым, чым Я. Казаковіч, патрыётам Вялікага Княства Літоўскага быў Г. Пельгрымоўскі, які пад “Дыялогам літоўскага шляхціца пра Інфлянцкую вайну...” падпісаўся “E. P. Philalethes Lithuanie” і ананімна выдаў зборнік вершаў пад красамоўнай назвай: “Патрыёт Айчыны да сенату і дзяржавы літоўскай”. У гэтых і іншых сваіх творах Г. Пельгрымоўскі піша пра слаўную мінуўшчыну і сучаснасць Літвы, яе дзяржаўных дзеячаў і палкаводцаў, адстойвае тэрытарыяльныя інтарэсы Княства не толькі перад Масковіяй, але і перад Польшчай (праўда, пяру Г. Пельгрымоўскага належыць і “Размова аднаго паляка з маскалём...”, але ягоны Паляк уваходзіць у склад Літоўскага пасольства, ужывае ў размове рускія ды беларускія словы, і адгукаецца на імя Іван). Менавіта ў творчасці Г. Пельгрымоўскага ліцвінскі патрыятызм выяўляецца найбольш паслядоўна: выказванні на вобразна-эмацыянальным узроўні (пранікнёныя маналогі Мілосніка Айчыны і Літвы ў “Патрыёце...”) спалучаюцца з гістарычнай і палітычнай аргументацыяй (разважанні Ганца і Рыцара ў “Дыялогу літоўскага шляхціца...”, прамовы Льва Сапегі ў “Пасольстве да вялікага князя маскоўскага”). Услед за А. Рымшам, які ў 80-х гг. XVI ст. разам з лацінамоўнымі і польскамоўнымі вершаванымі творамі даў некалькі ўзороў беларускамоўных, Г. Пельгрымоўскі напачатку XVIІ ст. актыўна выкарыстоўвае старабеларускую мову ў сваіх польскамоўных творах, калі прамаўляе ад імя персанажаў беларускага і рускага паходжання (“Размова паляка з маскалём...”, “Пасольства да вялікага князя маскоўскага”).

Безумоўна, у палітычных дыялогах і героіка-эпічных паэмах дзяржаўнай самасвядомасць і патрыятызм аўтараў праяўляўся яскравей, чым у сямейна-рытуальных, маральна-дыдактычных і эўрыстычных творах. Але, з другога боку, выбар тэмы і жанра твора пэўным чынам залежыў ад ступені заангажаванасці паэта ў палітычнае жыццё, ад ягонай грамадскай пазіцыі.

Пра прыналежнасць аўтара “Румянаў...” да культуры Вялікага Княства Літоўскага мы можам меркаваць толькі на падставе заўвагі, што ячмень расце не ў заморскіх краінах, а ў Польшчы і Літве, дзе з яго вырабляюць дабрае піва. Хутчэй за ўсё аўтар паэмы жыў на тэрыторыі Княства, але сваю Бацькаўшчыну называў Польшчай, бо раіў чытачкам: “Nie trzeba Indu zwiedzić y Libiyskich włości / Szukając farb wytwornych. Тakie Polska rodzi / A nie wątpcie potrzebie oyczyzna dogodzi” [Barwiczka 1605; 5]. Падобныя палітычна-геаграфічныя ўяўленні меў і Ян Пратасовіч, калі меркаваць па некаторых ускосных выказваннях з ягоных твораў. Так, згадваючы ў вершаванай энцыклапедыі “Пра вынаходніцтвы рэчаў...” самую старажытную прафесію свету, паэт з веданнем рэаліяў паведамляў, што прастытутак поўна ў кожным горадзе, але асабліва шмат іх у варшаўскіх прадмесцях. Беларускі шляхціц з-пад Пінска відавочна пачуваўся носьбітам польскай культуры, калі падкрэсліваў, што звычай цалавацца пры сустрэчы “... prawie ustał u Polaków, / Lecz tylko jeszcze został u Rusi prostaków” [Protasowicz 1973; 63], альбо з гонарам адзначаў, што ў навуцы танца “... naszy Polacy, choć pózniej poczęli / Tańcować, tedy Włochom naprzod nic nie dadzą” [Protasowicz 1973; 85].

Выразны ліцвінскі патрыятызм Я. Казаковіча і Г. Пельгрымоўскага на фоне творчасці паэтаў малодшага пакалення (Я. Пратасовіча, Радагляда Гладкатварскага, выпускнікоў Віленскай езуіцкай акадэміі) выглядаў хутчэй рудыментам мінулага, чым тэндэнцыяй новага часу. Я. Казаковіч і Г. Пельгрымоўскі сфарміраваліся як асобы яшчэ ў 80-х гг. XVI ст. у патрыятычным асяродку пры двары Радзівілаў біржайскай лініі, галоўных ініцыятараў “ліцвінскіх”, незалежніцкіх настрояў у Вялікім Княстве Літоўскім (Г. Пельгрымоўскі пазней знаходзіўся пад уплывам “памяркоўнага незалежніка” канцлера Льва Сапегі). Амаль усе паэты-ліцвіны XVI ст. (Ф. Градоўскі, А. Рымша, Я. Радван, Я. Казаковіч, Г. Пельгрымоўскі) вызнавалі кальвінізм, як і іхнія мецэнаты-Радзівілы, а на сутыку Рэнесансу і Барока ў паэзію прыйшло шмат аўтараў каталіцкага веравызнання, нарадзіўшыхся пасля Люблінскай уніі, якія лічылі сваёй Айчынай Рэч Паспалітую і называлі яе проста “Польшчай”.


ЗАКЛЮЧЭННЕ


Польскамоўная паэзія ўзнікла ў шматмоўнай беларускай літаратуры ў 50-х гг. XVI ст. і за кароткі час – да пачатку XVII ст. – прайшла шлях свайго станаўлення і развіцця, зрабіўшыся адной з найпрыкметнейшых з’яў у літаратурным ландшафце эпохі Рэнесансу. Значная частка польскамоўнай паэтычнай спадчыны Беларусі XVI - пачатку XVIІ ст. беззваротна страчана, але нават тая, якая дайшла да нашага часу, уражвае колькасцю твораў і аўтараў, жанравай і тэматычнай разнастайнасцю, разбурае стэрэатып старадаўняй беларускай паэзіі як аднастайна-панегірычнага вершаскладання і дазваляе зрабіць шэраг высноў, важных для далейшага вывучэння шматмоўнага пісьменства Беларусі эпохі Рэнесансу і для выпрацоўкі новага погляду на гісторыю беларускай літаратуры ўвогуле.

1. На станаўленне польскамоўнай паэзія Беларусі эпохі Рэнесансу плённа паўплываў рэфармацыйны рух, які выклікаў да жыцця масавае кнігадрукаванне ў Вялікім Княстве Літоўскім і ўскосна прычыніўся тым самым да развіцця паэзіі, якая заняла пачэснае месца ў кніжнай прадукцыі берасцейскіх, нясвіжскіх, лоскіх і віленскіх друкарняў. Пераважная большасць тагачасных паэтаў Беларусі была кальвінісцкага веравызнання і не здрадзіла сваім пераканнанням пад націскам Контррэфармацыі. Напачатку пратэстанцкія аўтары непасрэдна выкарыстоўвалі вершаваную форму дзеля папулярызацыі новых рэлігійных ідэй у грамадстве, але з цягам часу ў іхняй творчасці выразна стаў дамінаваць свецкі накірунак.

2. Жанравая сістэма польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу абапіралася на жанравую сістэму антычнай паэзіі, але ў рэдукаваным – пад уздзеяннем спецыфічных умоў тагачаснага літаратурнага жыцця і пад уплывам празаічных жанраў беларускай літаратуры (летапісу, хронікі, дыярыуша) – выглядзе. Найбольш папулярнымі, інстытуалізаванымі ў грамадстве відамі паэзіі былі: кніжна-эпіграматычная (геральдычныя, прэфацыйныя і дэдыкацыйныя вершы, звароты да Заіла) і сямейна-рытуальная (генеталіконы, матрыманіяльныя і фунеральныя творы); менавіта ў гэтых “утылітарных” жанрах дамінаваў панегірызм, які беспадстаўна лічыцца асаблівасцю ўсёй паэзіі XVI - XVII стст. Але найбольш значныя дасягненні польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу звязаны з развіццём іншых жанраў: рэлігійна-метафізічнай, палітычнай, сатырычный, гістарычнай, героіка-эпічнай, навуковай і маральна-дыдактычнай паэзіі.

3. Міметычная практыка тагачасных паэтаў Беларусі палягала найперш на адлюстраванні канкрэтных праяў грамадска-палітычнага і прыватнага жыцця чалавека, і ў значна меншай ступені – на ўзнаўленні легендарнага мінулага, на ўвасабленні вобразаў і сюжэтаў міфалагічнага ці літаратурнага паходжання. У люстэрку польскамоўнай паэзіі эпохі Рэнесансу адбіліся такія значныя падзеі і працэсы ў жыцці беларуска-літоўскага грамадства, як Люблінская унія 1569 г., прыняцце акту Варшаўскай канфедэрацыі 1573 г., рэлігійныя сутыкненні ў Вільні паміж каталікамі і пратэстантамі ў 1581 г., Лівонская вайна 1558 - 1582 г. і падпісанне “вечнага міру” паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскім княствам у 1601 г. Пераважная большасць твораў польскамоўнай паэзіі Беларусі напісана з нейкай канкрэтнай нагоды: калі не грамадска-палітычнага, то культурнага (выхад у свет кнігі), альбо сямейна-прыватнага (нараджэнне дзіцяці, шлюб, смерць) характару. Менш прыкметнае месца ў тэматычным полі паэзіі займалі маральна-этычныя праблемы (дабрачыннасць і эгаізм, патрыятызм і здрадніцтва) і рэлігійна-філасофскія рэфлексіі (Бог, Прырода, Смерць, Душа) – зазвычай, гэтая тэматыка выяўлялася не ў асобных творах, а ў аказіянальных, “прынагодных” вершах і паэмах. Польскамоўныя паэты Беларусі XVI - пачатку XVII ст. стварылі цэлую галерэю герояў і персініфікаваных постацяў, якія адрозніваюцца паміж сабой тыпалагічна і функцыянальна і з’яўляюцца каштоўным укладам у скарбонку літаратурных вобразаў беларускай літаратуры.: набожная пані Альжбета Радзівіл, міфалагічны бажок Пратэй, даводца Крыштаф Радзівіл, здраднік Рыгор Осцік, тыран Іван Грозны, гаротная Маці-Літва, Цнота і Слава, Паненка з румянамі, дрэва-Арэшнік, няўцешны Старац, Паляк Іван і Маскаль Ігнат, дыпламат Леў Сапега і інш. Багацце гэтай галерэі пераканаўча сведчыць пра развітасць і разнастайнасць польскамоўнай паэзіі эпохі Рэнесансу.

4. Польскамоўная паэзія Беларусі эпохі Рэнесансу знаходзілася ў полі ўздзеяння дзвюх вялікіх культурных традыцыяў: антычнай і біблійна-хрысціянскай, пры чым першая з іх аказала, як ні парадаксальна, значна большы ўплыў на творчасць пераважна пратэстанцкіх па-веравызнанні аўтараў, што сведчыць пра пэўную аўтаномію эстэтычных крытэрыяў ад рэлігійных перакананняў у тагачасным мастацтве. Наследаванні антычным узорам назіраецца ў польскамоўнай паэзіі Беларусі XVI - пачатку XVII ст. на розных структурных узроўнях: ад рэплантацыі асобных выразаў і спарадычнай стылізацыі да вольнага пераказу цэлага твора і агульнай арыентацыі жанра на тую ці іншую антычную мадэль (напрыклад, арыентацыя героіка-эпічнай паэзіі на луканаўскую мадэль эпасу). Хаця найчасцей у сваіх творах польскамоўныя паэты Рэнесансу згадвалі і цытавалі Гамера і Вергілія, але ў творчай практыцы найчасцей звярталіся да спадчыны Авідзія (С. Кулакоўскі, Я. Казаковіч, Радагляд Гладкатварскі), што было звязана як з сармацкай легендай пра рымскага паэта-выгнанніка, так і з тыпалагічнай блізкасцю ягонай творчасці жанравай сістэме польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу.

5. Цеснае перапляценне рэнесансавых тэндэнцыяў з рэшткамі сярэднявечнай эстэтыкі, асаблівасцямі беларускай ды літоўскай культуры, а ў апошняй фазе развіцця – яшчэ і з барочнымі ўплывамі з’яўляецца характэрнай прыкметай польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу. З дзвюх школаў у тагачаснай польскай паэзіі – школы М. Рэя і школы Я. Каханоўскага – польскамоўнай паэзіі Беларусі XVI - пачатку XVIІ ст. больш блізкай была школа М. Рэя, якая таксама не парвала яшчэ сувязяў з сярэднявечнай літаратурай, адчувала моцны ўплыў культуры “крэсаў” і рэпрэзентавала погляды сярэдніх слаёў шляхецкага грамадства. Рэнесансавыя, гуманістычныя рысы ў творчасці польскамоўных паэтаў Беларусі праяўляліся не так выразна, як у творчасці выхаванца Падуі Я. Каханоўскага і ягоных паслядоўнікаў, хаця індывідуальны ўплыў вялікага польскага паэта адчуваецца ў творах многіх аўтараў: П. Стаенскага, Ц. Базыліка, А. Рымшы, Я. Пратасовіча.

6. Розным жанрам польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу былі ўласцівыя адметныя рысы паэтыкі, але, калі абапірацца на найбольш агульныя, наджанравыя асаблівасці вершаваных твораў XVI - пачатку XVII стст., тагачасную паэтыку будзе правільна акрэсліць як паэтыку пераканання. Паэзія не мела яшчэ аўтаноміі ў грамадстве і выконвала функцыю, блізкую функцыям гісторыяграфіі і ўрачыстага красамоўства, ствараючы хроніку грамадскага жыцця і адначасова спрабуючы ўплываць на яго. Таму паэзія абапіралася на законы і правілы рыторыкі, імкнулася выклікаць у чытачоў прыхільнае альбо негатыўнае стаўленне да нейкай падзеі, справы, асобы; таму вершаваны твор будаваўся не адно з вобразна-мастацкіх элементаў, але і з паняційна-лагічных канструкцыяў, як прамовы на сеймах, судовых працэсах, рэлігійныя дыспутах і інш. Польскамоўная паэзія Беларусі эпохі Рэнесансу развівалася не ў рэчышчы арыстоцелеўскай традыцыі, якая важнейшай лічыла эстэтычную функцыю твора, а ў рэчышчы платонаўскай, якая галоўны акцэнт рабіла на прагматыцы літаратуры.

7. У польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу выразна адбілася эвалюцыя дзяржаўнай самасвядомасці тагачасных паэтаў Вялікага Княства Літоўскага. На першым этапе, у 50-60-х гг. XVI ст., у пераважнай большасці твораў назіраюцца праявы польскай самасвядомасці альбо абыякавасць да дзяржаўнай прыналежнасці і нацыянальных адрозненняў. Першае пакаленне польскамоўных паэтаў была перасяленцамі з Польшчы, не ўкаранілася думкамі ды пачуццямі ў палітычных рэаліях Княства, а таму “перанесла” з сабой на Беларусь сваю, чужую для чытачоў Бацькаўшчыну. На другім этапе, у 70-80-х гг. XVI ст. адбываецца прыход у паэзію мясцовых аўтараў і выяўляюцца тэндэнцыі да пошукаў уласнай Бацькаўшчыны. Паэты гэтага пакалення выраслі ў цяжкія часы Лівонскай вайны, калі пад пагрозаю апынулася само існаванне Княства як самастойнай дзяржавы. Крытычная сітуацыя паўплывала на фарміраванне іхніх палітычных поглядаў і грамадскіх ідэалаў, сваёй Бацькаўшчынай яны называлі Літву, маючы на ўвазе ўсё Вялікае Княства Літоўскае, і ў гэтай літвінскасці выяўляўся і беларускі, і літоўскі, і украінскі патрыятызм. На трэцім этапе, у канцы XVI - пачатку XVIІ ст. літвінская самасвядомасць яшчэ больш замацоўваецца ў творчасці тых паэтаў, якія прыйшлі ў літаратуру ў 80-х гг. Некаторыя з іх робяць спробы пісаць па-беларуску, альбо часткова выкарыстоўваюць старабеларускую мову ў сваіх польскамоўных творах. Але паралельна з гэтым, у творчасці маладзейшых паэтаў, назіраецца рост абыякавасці да ўласнай нацыянальнай і дзяржаўнай прыналежнасці альбо пасіўнае атаясамліванне сябе з Польшчай, што станецца характэрнай адзнакай польскамоўнай паэзіі эпохі Барока. Такім чынам, ёсць усе падставы сцвярджаць, што “літвінская плынь”, якая выразна прысутнічае ў беларускай літаратуры XІХ ст. (А. Міцкевіч, Я. Чачот, У. Сыракомля, А. Ходзька і інш.) і ў польскай літаратуры ХХ ст. (Ч. Мілаш, Т. Буйніцкі, А. Рымкевіч), мела свае вытокі ў шматмоўнай паэзіі Беларусі і Літвы эпохі Рэнесансу (М. Стрыйкоўскі, Ф. Градоўскі, А. Рымша, Я. Радван, Я. Казаковіч, Г. Пельгрымоўскі).

Ацэньваючы мастацкую вартасць твораў польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу, даводзіцца канстатаваць, што большасць з іх не выйшла за межы сваёй эпохі, не сталася набыткам “вялікага часу”, адметным, словам у тым вечным, няскончаным дыялогу, якім з’яўляецца, паводле трапнага вызначэння М. Бахціна (Бахтин 1975: 526 - 528), сусветная класічная літаратура. Прысвечаныя грамадска-палітычным, рэлігійным і культурным падзеям у Вялікім Княстве Літоўскім XVI - пачатку XVII ст., альбо падставовым сітуацыям у сямейным жыцці беларуска-літоўскіх магнатаў і шляхты, гэтыя творы ўяўляюць бясспрэчную цікавасць як мастацкі дакумент эпохі, як каштоўная крыніца звестак пра жыццё нашых продкаў у эпоху Рэнесансу, але аднамернасць іхняга зместу, адсутнасць паліфаніі патэнцыяльных сэнсаў робяць іх непрыдатнымі для чытацкай і даследчыцкай інтэрпрэтацыі ва ўніверсальных, “надгістарычных” катэгорыях, для актуалізацыі ў сучаснай беларускай культуры. Разам з тым, трэба адзначыць наяўнасць у польскамоўнай паэзіі Беларусі XVI - пачатку XVII ст., цэлага шэрагу выдатных твораў, такіх як ананімная паэмы “Пратэй, або Пярэварацень”, “Апісанне смерці і пахавання княгіні Альжбеты Радзівіл” Ц. Базыліка, “Пра слаўную вайну і шчаслівую бітву Ягайлы з прускімі крыжакамі...” і “Пра бітву з татарамі пад Клецкам...” М. Стрыйкоўскага, “Лямант няшчаснага Рыгора Осціка” С. Лаўрэнція, “Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла” А. Рымшы, “Чалавечы век” С. Кулакоўскага, “Патрыёт Айчыны да сенату і дзяржавы літоўскай” і “Пасольства да вялікага князя маскоўскага” Г. Пельгрымоўскага, “Румяны” Радагляда Гладкатварскага, “Inventores rerum...” Я. Пратасовіча і інш. Гэтыя творы належаць да найлепшых здабыткаў беларускай літаратуры і істотна змяняюць нашае ўяўленне пра яе развіццё ў далёкіх стагоддзях.


ЛІТАРАТУРА


Античная поэтика 1991: Античная поэтика. М., 1991.

Античное наследие 1984: Античное наследие в культуре Возрождения. М., 1984.

Анушкин 1970: Анушкин А. А. На заре книгопечатания в Литве. Вильнюс, 1970.

Аристотель 1927: Аристотель. Об искусстве поэзии. Л., 1927.

Асвета 1985: Асвета і педагагічная думка ў Беларусі са старажытных часоў да 1917 г. Мн., 1985.

Ауэрбах 1976: Ауэрбах Э. Мимесис. М., 1976.

Барокко 1982: Барокко в славянских литературах. М., 1982.

Барычэўскі 1927: Барычэўскі А. І. Паэтыка літаратурных жанраў. Мн., 1927.

Бахтин 1975: Бахтин М. Вопросы литературы и эстетики. М., 1975.

Белоруссия XVI 1985: Белоруссия в печати XVI столетия. Сост. М. Василевская. Мн., 1985.

Белоруссия XVIІ 1985: Белоруссия в печати XVIІ столетия. Сост. М. Василевская. Мн., 1985.

Бердяев 1990: Бердяев Н. Смысл истории. М., 1990. С. 100 - 115.

Беркаў 1968: Беркаў П. Н. Ф. Скарына і пачатак усходнеславянскага кнігадрукавання. // 450 годбеларускага кнігадрукавання. Мн., 1968.

Берков 1984: Берков П. Н. Проблемы исторического развития литератур. Л., 1984.

Вельфлин 1913: Вельфлин Г. Ренессанс и барокко. Спб., 1913.

Веселовский 1940: Веселовский А. Н. Историческая поэтика. Л.,1940.

Гаспаров 1989: Гаспаров М. Л. Очерк истории европейского стиха. М., 1989.

Гісторыя 1998: Гісторыя беларускай літаратуры. Старажытны перыяд. Мн., 1998.

Гісторыя 1968: Гісторыя беларускай старажытнай літаратуры. З старажытных часоў да канца XVIII ст. Мн., 1968. Т. І.

Голенищев-Кутузов 1963: Голенищев-Кутузов И. Н. Гуманизм у восточных славян (Украина и Белоруссия). Москва, 1963.

Голенищев-Кутузов 1963: Голенищев-Кутузов И. Н. Итальянское Возрождение и славянские литературы XV - XVI веков. М., 1963.

Голенищев-Кутузов 1973: Голенищев-Кутузов И. Славянские литературы. Статьи и исследования. М., 1973.

Голенченко 1989: Голенченко Г. Я. Идейные и культурные связи восточнославянских народов в XV - середине XVIІ в. Минск, 1989.

Голенченко 1965: Голенченко Г. Я. История белорусского книгопечатания XVІ - XVIІІ веков. М., 1965.

Горфункель 1980: Горфункель А. Х. Философия эпохи Возрождения. М., 1980.

Грабарь-Пассек 1966: Грабарь-Пассек М. Античные сюжеты и формы в западноевропейской литературе. М., 1966.

Грицкевич 1984: Грицкевич А. П. Белоруссия во времена Ивана Федорова // Иван Федоров и восточнославянское книгопечатание. Мн., 1984. С. 53 - 61.

Грынчык 1977: Грынчык М. М. Зараджэнне і развіццё беларускай сілабічнай паэзіі // Беларуская літаратура. Мн., 1977. Вып. 5. С. 16 - 23.

Грынчык 1973: Грынчык М. М. Шляхі беларускага вершаскладання. Мн., 1973.

Дорошевич 1972: Дорошевич Э. Конон В. Очерки эстетической мысли Белоруссии. М., 1972.

Дорошкевич 1979: Дорошкевич В. И. Новолатинская поэзия Белоруссии и Литвы: первая половина ХVІ в. Мн., 1979.

Ермаловіч 1989: Ермаловіч М. І. Па слядах аднаго міфа. Мн., 1989.

Ермолович 1982: Ермолович М. Раскрытые свидетельства истории // Неман. 1982. № 1. С.

Еўлашоўскі 1983: Еўлашоўскі Ф. Успаміны // Помнікі мемуарнай літаратуры Беларусі ХVІІ ст. Уклад. А. Ф. Коршунаў. Мн., 1983.

Жураўлёў 1978: Жураўлёў В. П. Структура твора: Рух сюжэтна-кампазіцыйных форм. Мн., 1978.

Зимин 1982: Зимин А. А., Хорошкевич А. Л. Россия времени Ивана Грозного. М., 1982.

Идеи 1977: Идеи гуманизма в общественно-политической и философской мысли Белоруссии: Дооктябрьский период. Мн., 1977.

Историческая поэтика 1994: Историческая поэтика. Литературные эпохи и типы художественного сознания. М., 1994.

История 1977: История белорусской дооктябрьской литературы. Мн., 1977.

История 1983: История всемирной литературы. М., 1983. Т. 1.

Кавалёў 1993: Кавалёў С. В. Героіка-эпічная паэзія Беларусі і Літвы канца XVI ст. Мн., 1993.

Казбярук 1982: Казбярук У. М. Славянскія літаратуры і праблемы беларускага параўнальнага літаратуразнаўства /дакастрычніцкі перыяд/. Мн., 1982.

Кароткі 1992: Кароткі У. Г. Праблема элітарнасці ў беларускай літаратуры другой паловы XVІ - першай паловы XVIІ стст. // Шляхам стагоддзяў. Мінск, 1992. С.

Карский 1921: Карский У.Ф. Белорусы. Пг., 1921. Т.3. Ч. 2.

Каўка 1989: Каўка А. Тут мой народ. Францішак Скарына і беларуская літаратура ХVІ - пачатку ХХ ст. Мн., 1989.

Конан 1980: Конан У. М. Полацкі курс Паэтыкі М.К. Сарбеўскага /1618 - 1627 гг./ Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук. 1980. № 1. С. 113 - 122.

Кондратович 1862: Кондратович Л. (Сырокомля). История польской литературы. М., 1861 - 1862. Т. 1 - 2.

Конон 1978: Конон В. М. От Ренесанса к классицизму. Становление эстетической мысли Белоруссии в XVI – XVIII в. Мн., 1978.

Королюк 1954: Королюк В. Д. Ливонская война. Из истории внешней политики Русского централизованного государства во второй половине XVI в. М., 1954.

Коршунаў 1993: Коршунаў А. Ф. Волан Андрэй // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік. Мн., 1993. Т. 2. С. 31.

Культура 1981: Культура эпохи Возрождения и Реформация. Л., 1981.

Культурные связи 1976: Культурные связи народов Восточной Европы в XVI в. Проблемы взаимоотношений Польши, России, Украины, Белоруссии и Литвы в эпоху Возрождения. М., 1976.

Лабынцаў 1990: Лабынцаў Ю. Пачатае Скарынам. Беларуская друкаваная літаратура эпохі Рэнесансу. Мн., 1990.

Липатов 1982: Липатов А. В. Древнеславянские письменности и общеевропейский процесс: К проблеме исследования литератур как системы // Барокко в славянских культурах. М, 1982.

Литература 1967: Литература эпохи Возрождения и проблемы всемирной литературы. М., 1967.

Лихачев 1968: Лихачев Д. С. Внутренний мир художественного произведения // Вопросы литературы. 1968. № 8. С. 74 - 87.

Лихачев 1979: Лихачев Д. С. Поэтика древнерусской литературы. М., 1979.

Лихачев 1973: Лихачев Д. С. Развитие русской литературы Х - XVIІ веков: Эпохи и стили. Л., 1973.

Лойка 1959: Лойка А. Адам Міцкевіч і беларуская літаратура. Мінск, 1959.

Лойка 1989: Лойка А. А. Нам засталася спадчына... // Вобраз - 89. Літ.- крыт. арт. Мн., 1989. С. 3 - 28.

Лосев 1960: Лосев А. Ф. Гомер. М., 1960.

Лосев 1978: Лосев А. Ф. Эстетика Возрождения. М., 1978.

Лотман 1970: Лотман Ю. Структура художественного текста. М., 1970.

Любавский 1915: Любавский М. К. Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно. М., 1915.

Мальдзіс 1980: Мальдзіс А. І. На скрыжаванні славянскіх традыцый. Літаратура Беларусі пераходнага перыяду /другая палавіна XVIІ – XVIІІ ст./. Мн., 1980.

Мархель 1997: Мархель У. Прысутнасць былога. Нарысы, артыкулы, эсэ. Мн., 1997.

Мельнікаў 1994: Мельнікаў А. Пельгрымоўскі Гальяш // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. Мн., 1994. Т. 4. С. 518 - 519.

Мельнікаў 1983: Мельнікаў А. А. Станаўленне напрамку барока ў беларускай літаратуры // Беларуская літаратура. Мн., 1983. Вып. 11. С. 142 - 149.

Мельнікаў 1995: Мельнікаў А. Стрыйкоўскі Мацей // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. Мн., 1995. Т. 5. С. 434 - 436.

Многоязычие 1981: Многоязычие и литературное творчество. Сборник статей. Ленинград, 1981.

Немировский 1985: Немировский Е. Л. Иван Федоров. М., 1985.

Николаев 1983: Николаев С. И. О коллекции Игнатия Онацевича // Духовная культура славянских народов. Литература, фольклор, история. М., 1983. С. 140 - 157.

Овидий 1994: Овидий. Собрание сочинений. В 2-х т. Санкт-Петербург, 1994. Т. 1. С. 228

Оссовская 1987: Оссовская М. Рыцарь и буржуа: Исследования по истории морали. М., 1987.

Очерки 1973: Очерки истории философской и социологической мысли Белоруссии (до 1917 г.). – Мн., 1973.

Падокшын 1977: Падокшын С. А. Роля антычных традыцый у развіцці культуры і грамадскай думкі на Беларусі ў XVI – XVIІ стст. // Беларуская літаратура. Мн., 1977. Вып. 5. С. 6 - 16.

Падокшын 1990: Падокшын С. А. Філасофская думка эпохі Адраджэння ў Беларусі. Ад Францыска Скарыны да Сімяона Полацкага. Мн., 1990.

Панченко 1973: Панченко А. М. Русская стихотворная культура XVIІ века. Л., 1973.

Парэцкі 1979: Парэцкі Я.І. Антырэлігійная сатыра Брэсцкага друкарскага двара ў XVI ст. // Беларуская літаратура. Вып. 7. Мн., 1979. С. 177 - 187.

Парэцкі 1977: Парэцкі Я. І. Вершаваныя творы Сымона Буднага // Беларуская літаратура. Мн., 1977. Вып. 5. С. 133 - 144.

Пасольства 1999: Пасольства Льва Сапегі ў Маскву, паводле дыярыуша Гальяша Пельгрымоўскага. Уступ. сл., перакл. і публ. У. Казберука // Полымя. 1999. № 4. С. 263 - 284.

Пельгрымоўскі 1998: Пельгрымоўскі Г. Гутарка аднаго паляка з маскалём на маскоўскім замку ў годзе 1601 // Згукі Бацькаўшчыны. Зборнік. Укл. У. М. Казбярук, Я. Я. Янушкевіч. Мн., 1998. С. 172 - 179.

Пельгрымоўскі 1992: Пельгрымоўскі Г. Rozmowa Polaka z Moskalem na zamku moskiewskim...Публ. У. Казберука // Спадчына. 1992. №. С.

Петровский 1960: Петровский Ф. Эпиграмма как литературный жанр // Греческая эпиграмма. М., 1960. С. 5 - 8.

Пичета 1961: Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV – XVI вв.: Исследования по истории социально-экономического, политического и культурного развития. М., 1961.

Подокшин 1970: Подокшин С. А. Реформация и общественная мысль Белоруссии и Литвы (вторая половина XVI - начало XVIІ в.). Мн., 1970.

Покровская 1979: Покровская З. А. Античный философский эпос. М., 1979.

Поляков 1986: Поляков М. Вопросы поэтики и художественной семантики. М., 1986.

Порецкий 1969: Порецкий Я. Неизвестные стихи Андрея Рымши // “Неман”. 1969. № С. 186 - 187.

Поэтика 1981: Поэтика древнегреческой литературы. М., 1981.

Поэтика 1989: Поэтика древнеримской литературы. М., 1989.

Прашковіч 1964: Прашковіч М. І. Беларуская паэзія канца XVI – пачатку XVIІ ст. // Весці АН БССР. Серыя грамадск. навук. 1964. № 2. С. 78 - 88.

Проблемы 1986: Проблемы литературной теории в Византии и латинском средневековье. М., 1986.

Прокопович 1961: Прокопович Ф. Сочинения. М. - Л., 1961.

Ралько 1969: Ралько І. Д. Беларускі верш: Старонкі гісторыі і тэорыі. Мн., 1969.

Ралько 1986: Ралько І. Верш і мова. Праблемы тэорыі і гісторыі беларускага верша. Мн., 1986.

Раса 1998: Раса нябёсаў на зямлі тутэйшай. Беларуская польскамоўная паэзія ХІХ стагоддзя. Укл. У. Мархеля. Мн., 1998.

Ревункова 1988: Ревункова Н. В. Ренессансное свободомыслие и идеология Реформации. М., 1988.

Рогов 1966: Рогов А. И. Русско-польские культурные связи в эпоху Возрождения (Стрыйковский и его Хроника). М., 1966.

Рэвяко 1998: Рэвяко К. А. Антычная спадчына на Беларусі. Мн., 1998.

Саверчанка 1998: Саверчанка І. В. Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі: Адраджэнне і ранняе бырока. Мн., 1998.

Саверчанка 1993: На сумежжы культур: Рэнесанс, Рэфармацыя і ранняе барока // Нарысы па гісторыі беларуска-рускіх літаратурных сувязей. Мн., 1993. Кн. 1. С. 87 - 203.

Саверчанка 1992: Саверчанка І. В. Старажытная паэзія Беларусі. XVI - першая палова XVII ст. Мн., 1992.

Семянчук 1995: Семянчук А. Мацей Стрыйкоўскі ў Вялікім Княстве Літоўскім // Спадчына. 1995. № 1. С. 2 - 10.

Скарына 1990: Скарына Ф. Творы. Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхаліі. Мн., 1990.

Скрынников 1975: Скрынников Р. Г. Иван Грозный. М., 1975.

Славянское барокко 1979: Славянское барокко: Историко-культурные проблемы эпохи. М., 1979.

Сокол 1984: Сокол С. Ф. Политическая и правовая мысль в Белоруссии XVI -первой половины XVIІ в. Мн., 1984.

Сокол 1974: Сокол С. Ф. Социологическая и политическая мысль в Белоруссии во ІІ половине XVI века. Мн., 1974.

Соколов 1962: Соколов В. В. Очерки философии эпохи Возрождения. М., 1962.

Сравнительное изучение 1973: Сравнительное изучение славянских литератур. Материалы конференции 18 - 20 мая 1971 года. М., 1973.

Статут 1588: Статут Великого Князтва Литовского. Вильно, 1588.

Статут 1989: Статут Вялікага князства Літоўскага 1588. Тэксты. Даведнік. Каментарыі. Мн., 1989.

Сулима 1985: Сулима М. М. Українське віршування кінця XVI - пачатку XVIІ ст. Київ, 1985.

Тарасов 1984: Тарасов К. Память о легендах. Белорусской старины. голоса и лица. Мн., 1984.

Типология 1978: Типология и периодизация культуры Возрождения. М., 1978.

Томашевский 1999: Томашевский Б. В. Теория литературы. Поэтика. М., 1999.

Тынянов 1977: Тынянов Ю. Н. Поэтика. История литературы. Кино. М., 1977.

Українська література 1984: Українська література XVI - XVIІ ст. та інші слов’янські літератури. Київ, 1984.

Українська поезія 1978: Українська поезія: Кінец XVI - початок XVIІ ст. Упоряд. В. П. Колосоваб В. І. Крекотень. Київ, 1978.

Улащик 1985: Улащик Н. Н. Введение в изучение белорусского летописания. М., 1985.

Уэллек 1978: Уэллек Р., Уоррен О. Теория литературы. М., 1978.

Хейзинга 1988: Хейзинга Й. Осень средневековья. М., 1988.

Цицерон 1974: Цицерон М. Т. О старости. О дружбе. Об обязанностях. М., 1974.

Чамярыцкі 1969: Чамярыцкі В. А. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры: Узнікненне і літаратурная гісторыя першых зводаў. Мн., 1969.

Человек 1987: Человек и история в средневековой философской мысли русского, украинского и белорусского народов. Сб. науч. трудов. Киîв, 1987.

Шпилевский 1850: Шпилевский П. М. Описание посольства Льва Сапеги в Москву // Журн. Мин-ва народ. Просвещения. 1850. № 12. С. 91 - 122.

Шталь 1983: Шталь И. В. Художественный мир гомеровского эпоса. М., 1983.

Энгельс : Энгельс Ф. Диалектика природы // Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения. Т. 20. С. 346.

Яусс 1998: Яусс Х-Р. Средневековая литература и теория жанров // “Вестник Московского университета”. Сер. 9. Филология.1998. № 2. С. 96 - 120.

Apologeticus 1932: Apologeticus, to jest Obrona konfederacyej. Wyd. E. Bursze. Kraków, 1932.

Aries 1989: Aries Ph. Człowiek i śmierć. Warszawa, 1989.

Backvis 1993: Backvis C. Renesans i barok w Polsce. Warszawa, 1993.

Badecki 1916: Badecki K. Nieznana broszura białogłowska // Pamiętnik Literacki. 1916. R. XIV. S. 82 - 83.

Badecki 1925: Badecki K. Literatura mieszczańska w Polsce XVII wieku. Lwów, 1925. S. 29 - 31.

Baliński 1843: Baliński M. Andrzej Wolan, jego życie uczone i publiczne. // Pisma historyczne. Warszawa, 1843. T. 3.

Baliński 1862: Baliński M. Dawna Akademia Wileńska: Próba jej historii od załozenia w roku 1579 do ostatecznego jej przekształcenia w roku 1803. Petersburg, 1862.

Barycz 1934: Barycz H. Kto był autorem poematu “Apologeticus” z 1582 r. // Reformacja w Polsce. R. VI. 1934. S. 129-140.

Baryczowa 1976: Baryczowa M. Augustus Rorondus Mielski – pierwsy historyk i apologeta Litwy // Z dziejów polskiej kultury umysłowej w XVI wieku. Wrocław, 1976. S. 109 - 117.

Barwiczka 1605: Barwiczka dla ozdoby twarzy Panienskiey. Wilno, 1605.

Biblia 1563: Biblia. Brześć, 1563.

Bibliografia: Bibliografia literatury polskiej “Nowy Korbut”. Piśmiennictwo staropolskie. Warszawa, 1963, 1964, 1965. T. 1 - 3.

Bieńkowski, Antyk 1972: Bieńkowski T. Antyk - Biblia - literatura. Antyczne i biblijne inspiracje oraz symbole // Problemy literatury staropolskiej. Wrocław i inn., 1972. Serja 1. S. 305 - 354.

Bieńkowski 1976: Bieńkowski T. Antyk w literaturze i kulturze staropolskiej (1450 - 1750). Główne problemy i kierunki recepcji. Wrocław i inn., 1976.

Bieńkowski, Rola 1972: Bieńkowski T. Rola pisarza i literatury w świetle wypowiedzi z XVI i XVII wieku // Problemy literatury staropolskiej. Wrocław i inn., 1972. Serja 1. S. 223 - 268.

Błoński 1967: Błoński J. Mikołaj Sęp-Szarzyński a poczatki polskiego baroku. Krakow, 1967.

Bogucka 1998: Bogucka M. Białogłowa w dawnej Polsce. Kobieta w społeczeństwie polskim XVI - XVIII wieku na tle porównawczym. Warszawa, 1998.

Boniecki 1887: Boniecki A. Poczet rodów w Wielkiem Księstwie Litewskim w XV i XVI wieku. Warszawa, 1887.

Bruchnalski 1975: Bruchnalski W. Między średniowieczem a romantyzmem. Warszawa, 1975.

Brückner 1902: Brückner A. Dzieje literatury Polskiej w zarysie. Warszawa, 1902. T. 1.

Brückner 1907: Brückner A. Kto jest autorem “Proteusa albo Odmieńca”? // Pamietnik Literacki. 1907. R. VI. S. 484 - 490.

Brückner 1905: Brückner A. Różnowiercy Polscy. Szkice obyczajowe i literackie. Warszawa, 1905.

Brückner 1896: Brückner A. Źródla do dziejów literatury i oświaty polskiej. IX. Wiersze historyczne // Biblioteka Warszawska. 1896. T. 1. S. 78 - 96, 254 - 275, 412 - 442.

Burckhardt 1860: Burckhardt J. Die Kultur der Renaissance in Italien. Bazylea, 1860.

Burke 1988: Burke K. Tradycyjne zasady retoryki // Studia z teorii literatury. Wrocław i inn., 1988. S. 93 - 123.

Bursze, W sprawie 1932: Bursze E. W sprawie autorstwa “Apologeticusa”; Barycz H. Agryppa czy Niniński?; Kot S. Od redakcji // Reformacja w Polsce. R. VII-VIII. 1935/1936. S. 428-438.

Bursze, Wstęp 1932: Bursze E. Wstęp // Apologeticus, to jest Obrona konfederacyjej. Kraków, 1932 S. III-LIX.

Busbegvius 1597: Busbegvius A. G. Oratorza cezarza Ferdinanda drogi trzy <...>. Okrzyk na wojnę przeciw Turkowi. Wilno, 1597.

Bystroń 1960: Bystroń J. Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI - XVII. Warszawa, 1960. T. 1 - 2.

Cicero 1595: Cicero M. T. Księgi o starości. Wilno, 1595.

Cicero 1593: Cicero M.T. O powinnościach wszech stanów ludzi. Wilno, 1593.

Cicero 1960: Cicero M. T. Pisma filozoficzne. Warszawa, 1960. T. 2.

Cosacouitio 1603: Cosacouitio J. Manes Danieliani. Vilnae, 1603.

Curtius 1997:Curtius E. R. Literatura europejska i łacińskie średniowiecze. Kraków, 1997.

Cynarski 1977: Cynarski S. Sarmatyzm – ideologia i styl życia // Polska XVII wieku. Warszawa, 1977. S. 247 - 271.

Cytowska 1990: Cytowska M., Szelest H. Literatura rzymska. Okres augustowski. Warszawa, 1990.

Czaplejewicz 1995: Czaplejewicz E. Literatura jako zjawisko heterogeniczne // Kresy. Syberia. Literatura. Doświadczenia dialogu i uniwersalizmu. Warszawa, 1995.

Czaplejewicz 1996: Czaplejewicz E. Współczesne przekłady poematu Hussowskiego w świetle heterogeniczności // Literatura i różnorodność. Kresy i pogranicza. Warszawa, 1996. S. 43 - 53.

Czaplejewicz 1977: Czaplejewicz E. Wstęp do poetyki pragmatycznej. Warszawa, 1977.

Czerniatowicz 1966: Czerniatowicz J. Recepcja poezji greckiej w Polsce w XVI - XVII wieku. Wrocław, 1966.

Czubek 1904: Czubek J. Kto jest autorem “Proteusa abo Odmieńca”? // Pamiętnik Literacki. 1904. R. III. S. 272 - 273.

Delemeau 1993: Delemeau J. Cywilizacja Odrodzenia. Warszawa, 1993.

Dialog 1978: Dialog w literaturze. Warszawa, 1978.

Dłuska 1978: Dłuska M. Studia z historii i teorii wersyfikacji polskiej. Warszawa, 1978. T. 1.

Dziechcińska 1994: Dziechcińska H. Kultura literacka w Polsce XVI i XVII wieku. Warszawa, 1994.

Epithalamia 1594: Epithalamia in nuptis illustris et magnifici domini d. Georgii Chodkevicii ... et illustrissimae virginis dominae d. Sophiae Radiviliae... Vilnae, 1594.

Estreicher 1882: Estreicher K. Bibliografia polska. Kraków, 1882. Cz. II. T. 8.

Flawiusz 1595: Flawiusz J. Historia woyny żydowskiey. Wilno, 1595.

Fłorczak 1967: Fłorczak Z. Udział regionów w kształtowaniu się piśmiennictwa polskiego XVI wieku. Wrocław i inn., 1967.

Freylichówna 1938: Freylichówna J. Ideał wychowawczy szlachty polskiej w XVI i początku XVII wieku. Kraków, 1938.

Grabowski 1907: Grabowski T. Kwestia autorstwa “Proteusa abo Odmieńca” z r.1564 // Sprawozdania AU. 1907. Nr. 7. S. 3 - 4.

Grabowski 1908: Grabowski T. Literatura ariańska w Polsce 1560 - 1660. Kraków, 1908.

Grabowski 1906 : Grabowski T. Z dziejów literatury kalwińskiej w Polsce (1550 - 1650) // Rozprawy AU. Wydział filologiczny. 1906. T. 43. S. 250 - 488.

Gradovio 1582: Gradovio F. Hodoeporicon Moschicum ... Christophori Radivilonis. Vilnae, 1582.

Gratulationes 1589: Gratulationes Sigismundo III ... Vilnam ingressum. Vilnae, 1589.

Gratulationes 1579: Gratulationes Stephano I regi Poloniae ...Vilnae, 1579.

Gwagnin 1578: Gwagnin A. Sarmatiae Europae deskriptio. Cracoviae, 1578.

Hahn 1910: Hahn W. Grunwald w poezji polskiej // Przegląd Powszechny. – 1910. T. CVI. № 318. S. 272 - 273.

Hernas 1980: Hernas Cz. Barok. Warszawa, 1980.

Hernas 1995: Hernas Cz. Literatura baroku. Warszawa, 1995.

Historia 2000: Historia Europy Środkowo-Wschodniej. Lublin, 2000.

Hrabec 1949: Hrabec S. Elementy kresowe w języku niektórych pisarzy polskich XVI i XVII w. Toruń, 1949.

Jan Kochanowski 1985: Jan Kochanowski i kultura odrodzenia. Warszawa, 1985.

Juszyński 1820: Juszyński H. Dykcjonarz poetów polskich. Kraków, 1820. T. 1 - 2.

Kancjonał 1563: Kancjonał nieświeski. Nieśwież, 1563. Fotokopia w Bibliotece Narodowej w Warszawie. Zbiory Specjalne. Fot. 4 165.

Karpłuk 1977: Karpłuk M. O języku Macieja Stryjkowskiego historyka i poety z drugiej połowy XVI wieku. Cz. I. Wrocław i inn., 1977.

Karpłuk, Pirożynski 1990: Karpłuk M., Pirożyński J. “O nieuwiarowaniu śmierci” – rękopiśmienna relacja świadka ostatnich dni Elżbiety z Szydłowieckich Radziwiłłowej // Archiwum Literackie. 1990. T. XXVII. S. 65-91.

Kawecka-Gryczowa 1959: Kawecka-Gryczowa A., Koratajowa K., Krajewski W., Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku. Wrocław - Kraków, 1959. T. 5. – S. 79 - 80, 109 - 111, 145.

Kawecka-Gryczowa 1926: Kawecka-Gryczowa A. Kancjonały protestanckie na Litwie w w. XVI // Reformacja w Polsce. 1926. R. IV. 128 - 139.

Kiernowiski 1595: Kiernowiski K. Epithalamium na wesele ... Piotra Kroszyńskiego ... i Anny Sokolińskiey... Wilno, 1595.

Klaniczay 1986: Klaniczay T. Renesans. Manieryzm. Barok. Warszawa, 1986.

Kochanowski 1980: Kochanowski J. Dzieła polskie. Warszawa, 1980.

Kołakowski, Cathemerinon 1593: Kołakowski S. Cathemerinon Księstwa Słuckiego... Wilno, 1593.

Kołakowski, O prawdziwey 1593: Kołakowski S. O prawdziwey szczęśliwości y blagoslowientwie. Wilno, 1593.

Kołakowski 1595: Kołakowski S. Postanowienie y życie domowe. Krakow, 1595.

Kołakowski 1584: Kołakowski S. Wiek ludzki, albo Krotkie opisanie wieku człowieczego. (B. m., 1584).

Kołakowski, Wieża: Kołakowski S. Wieża Dawidowa ze wszelaką armaturą ku przyzbroieniu boiownikowi chrześciańskiemu. [B. m. і r.].

Kołakowski 1612: Kołakowski S. Zegar Achasów. Krakow, 1612.

Korolko 1990: Korolko M. Sztuka retoryki. Przewodnik encyklopedyczny. Warszawa, 1990.

Kosman 1973: Kosman M. Reformacja w Wielkim Księstwie Litewskim w świetle propogandy wyznaniowej. Wrocław i inn., 1973.

Kot 1935: Kot S. Bazylik Cyprijan // Polski słownik biograficzny. Kraków, 1935. T. 1. S. 374-375.

Kot 1939: Kot S. Kancjonał brzeski Jana Zaręby z 1558 r. // Reformacja w Polsce. 1937 - 1939. R. IX - X. Nr 33 - 40.

Kot 1956: Kot S. Nieznany poeta polski XVI wieku // Zeitschrift für Slavische Philologie. 1956. Bd. 25. H. 1. S. 113-150.

Kotarski 1971: Kotarski E. Diałogi Mikołaja Reja w perspiektywie tradycji literackiej // Studia nad Mikołajem Rejem. Twórczość i recepcja. Gdańsk, 1971. S. 79 - 106.

Kozakowicz 1603: Kozakowicz J. Orzech włoski. Wilno, 1603.

Kraushar 1891: Kraushar A. Lament Hrehorego Ościka 1580 // Roczniki Towarzystwa Przyjaciól Nauk Poznańskiego. 1891. T. 18. Zesz. 2. S. 387 - 395.

Krzyżanowski 1964: Krzyżanowski J. Historia literatury polskiej. Alegoryzm – preromantyzm. Warszawa, 1964.

Krzyżanowski 1938: Krzyżanowski J. Od średniowiecza do baroku. Studia naukowo-literackie. Warszawa, 1938.

Krzyżanowski 1958: Krzyżanowski J. W wieku Reja i Stańczyka. Szkice z dziejów Odrodzenia w Polsce. Warszawa, 1958.

Kulawik 1990: Kulawik A. Poetyka. Wstęp do teorii dzieła literackiego. Warszawa, 1990.

Kultura 1989: Kultura żywego słowa w dawnej Polsce. Warszawa, 1989.

Laurenci 1972: Laurenci S. Lament nieszczęsnego Hrehora Ościka // Archiwum Literackie. Wrocław i inn., 1972. T. XVI. S. 97 - 117.

Lewis 1986: Lewis C. S. Odrzucony obraz. Wprowadzenie do literatury średniowiecznej i renesansowej. Warszawa, 1986.

Lichański 1992: Lichański J. Retoryka od średniowiecza do baroku. Teoria i praktyka. Warszawa, 1992.

List 1932: List króla Stefana od 30.09.1581 // Apologeticus, to jest Obrona konfederacyjej. Wyd. E. Bursze. Kraków, 1932. S. 85-86.

Literatura 1994: Literatura i instytucje w dawnej Polsce. Warsawa, 1994.

Lubaś 1961: Lubaś W. Argumenty językowe w sprawie autorstwa “Proteusa abo Odmieńca” // Zeszyty naukowe uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace językoznawcze. 1961. Z. 4. S. 109 - 160.

Lulewicz 1985: Lulewicz H. Protasowicz Jan // Polski słownik biograficzny. Wrocław i inn., 1985. T. XXVIII / 3. Zesz. 118. S. 521 - 522

Łaszcz 1594: [Łaszcz] Tworzydło M. Okulary na zwierciadło nabożenstwa chrzescianskiego w Polszcze. Wilno, 1594.

Łempicki 1947: Łempicki S. Dwie “Jezdy do Moskwy” // Sprawozdania z czynności i posiedzeń PAU. 1947. № 3. S. 71 - 72.

Łowmiańska 1933: Łowmiańska M. Hrehory Ościk i jego zdrada w roku 1580 // Alma Mater Vilensis Biblioteka. 1933. Zesz. 3. S. 32 - 51.

Łukaszewicz 1843: Łukaszewicz J. Dzieje kościołów wyznania helweckiego w Litwie. Poznań, 1843. T. 2.

Łukaszewicz 1849: Łukaszewicz J. Historia szkół w Koronie i w W. X. Litewskim. Poznań, 1849. T. I.

Maciejowski 1852: Maciejowski W. Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830. Warszawa, 1852. T. 3.

Michałowska 1982: Michałowska T. Poetyka i poezja. Studia i szkice staropolskie. Warszawa, 1982.

Michałowska 1972: Michałowska T. Staropolska teoria genologiczna. Wrocław i inn., 1972. Studia staropolskie. T. 41.

Michałowska 1996: Michałowska T. Średniowiecze. Warszawa, 1996.

Mimesis 1992: Mimesis w literaturze, kulturze i sztuce. Warszawa, 1992.

Morawski 1917: Morawski K. Owidiusz i elegicy w epoce Augusta. Kraków, 1917.

Mroczek 1989: Mroczek K. Epitalamium staropolskie. Wrocław i inn., 1989.:

Nadolski B. Poezja polsko-łacińska w dobie Odrodzenia // Odrodzenie w Polsce. Warszawa, 1956. T. 4. S. 154 - 226.

Nawarecki 1991: Nawarecki A. Czarny karnawał. “Uwagi śmierci niechybnej” księdza Baki – poetyka tekstu i paradoksy recepcji. Wrocław i inn., 1991.

Neothebel 1581: Neothebel V. Acrostichis własnego wyobrażenia kniazia wielkiego moskiewskiego. Toruń, 1581.

Nieznanowski 1972: Nieznanowski S. Staropolska epopeja historyczna // Problemy literatury staropolskiej. Seria 1. Wrocław i inn., 1972. S. 391 - 426.

Nowak 1972: Nowak Z. Zdrada Hrehora Ościka i jej literacki obraz z 1580 roku // Archiwum literackie. Wrocław i inn., 1972. T. XVI. S. 87 - 96.

Nowak-Dłuzewski 1964: Nowak-Dłuzewski J. Bibliografia staropolskiej okolicznościowej poezji politycznej (XVI - XVIII). Warszawa, 1964.

Nowak-Dłużewski 1966: Nowak-Dłużewski J. Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Czasy Zygmuntowskie. Warszawa, 1966.

Nowak-Dłużewski 1969: Nowak-Dłużewski J. Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Pierwsi królowie elekcyjni. Warszawa, 1969.

Nowak-Dłużewski 1971: Nowak-Dłużewski J. Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Zygmunt III. Warszawa, 1971.

Nowak-Dłużewski 1962: Nowak-Dłużewski J. Poemat satyrowy w literaturze polskiej w. XVI - XVII. Warszawa, 1962.

Nowak-Dłużewski 1973: Nowak-Dłużewski J. Studia i szkice. Warszawa, 1973.

Nowicka-Jeżowa 1992: Nowicka-Jeżowa A. Pieśni czasu śmierci. Studium z historii duchowosci XVI - XVIII wieku. Lublin, 1992.

Nowicka-Jeżowa 1992: Nowicka-Jeżowa A. Sarmaci i śmierć. O staropolskiej poezji żałobnej. Warszawa, 1992.

Nowy Testamеnt 1593: Nowy Testamеnt. Wilno, 1593.

Orzechowski 1919: Orzechowski S. Polskie dialogi polityczne. Kraków, 1919.

Otwinowska 1972: Otwinowska B. Problemy języka jako wyraz kształtowania się świadomości narodowej w literaturze Renesansu // Problemy literatury staropolskiej. Seria 1. Wrocław i inn., 1972. S. 155 - 222.

Pelc 1993: Pelc J. Barok – epoka przeciwieństw. Warszawa, 1993.

Pelc 1971: Pelc J. Dialog i wizerunek. Dwa dominujące typy konstrukcji wypowiedzi w poetyce Reja // Mikołaj Rej. W czterechsetlecie śmierci. Wrocław i inn., 1971. S. 129 - 157.

Pelc 1980: Pelc J. Jan Kochanowski. Szczyt Renesansu w literaturze polskiej. Warszawa, 1980.

Pelc 1994: Pelc J. Literatura Renesansu w Polsce. Warszawa, 1994.

Pętkowski 1961: Pętkowski K. Dialog o pokoju dla krola Stefana // Dramaty staropolskie. Oprac. J. Lewański. Warszawa, 1961. T. 4. S. 385 - 418.

Philopatris 1597: [Pilgrimowius H.] Philopatris ad senatum populumque Lituanum. Б. м, 1597.

Piechnik 1984: Piechnik L. Dzieje Akademii Wileńskiej. Rzym, 1984. T. 1.

Pielgrzymowski 1594: [Pielgrzymowski E.] Dialog slachcica litewskiego prawdziwy woyny Iflantskiey...Króla ... Stefana... z księdzem Moskiewskim... Wilno, 1594.

Pieśń 1564: Pieśń 31. Kap. Przypowieści Solomonowych. Nieśwież, 1564.

Pilgrimovius 1585: Pilgrimovius H. De heroibus in Dei Ecclesia. Cracoviae, 1585.

Pilgrimovius 1583: Pilgrimovius H. Panegyrica Apostrophe. Cracoviae, 1583.

Poetyka 1956: Poetyka: Zarys encyklopedyczny. Wersyfikacja. Wrocław, 1956. T. 3. Sylabizm.

Poetyka 1982: Poetyka okresu renesansu. Antologia. Wroclaw i inn., 1982.

Polak 1595: Polak A. Chorographia albo topographia, to iest osobliwe a okolne opisanie Ziemie Świętej. Wilno, 1595.

Polska satyra 1950: Polska satyra mieszczańska. Nowiny sowiżrzalskie. Oprac. K.Badecki. Kraków, 1950. S. 53 - 59.

Problemy 1977: Problemy poetyki pragmatycznej. Pod red. E. Czaplejewicza. Warszawa, 1977.

Protasowicz 1595: Protasowicz J. Paranimphus. Wilno, 1595.

Protasowicz, Epicedium 1597: Protasowicz J. Epicedium. Wilno, 1597.

Protasowicz, Jałmużnik 1597: Protasowicz J. Jałmużnik. Wilno, 1597.

Protasowicz 1973: Protasowicz J. Inventores rerum. Wyd. K. Swierkowski. Wrocław, 1973.

Protasowicz, Konterfet 1597: Protasowicz J. Konterfet człowieka starego. – Wilno, 1597.

Protasowicz, Ksztalt 1597: Protasowicz J. Ksztalt poczciwej Białogłowy. – Wilno, 1597.

Proteus 1890: Proteus abo Odmieniec. Wyd. W.Wisłocki. Kraków, 1890.

Przełom 1984: Przełom wieków XVI i XVII w literaturze i kulturze polskiej. Wrocław, 1984. Studia staropolskie. T. 52.

Przyboś 1981: Przyboś A. Pielgrzymowski Eliasz // Polski słownik biograficzny. Wrocław, 1981. T. XXVI / 1. Zesz. 108. S. 85 - 86.

Publiczność 1985: Publiczność literacka i teatralna w dawnej Polsce. Warszawa - Łódź, 1985.

Radyszewski 1996: Radyszewski R. Poezja polskojęzyczna na Ukrainie w XVII wieku. Krakow, 1996.

Radvanus 1590: Radvanus J. Epithalamium in nuptis ... Christophori Monvidi Dorohostajski... Vilnae, 1590.

Radvanas 1588: Radvanas J. Radivilias ... sive de vita et rebus ... Nikolai Radivili. Vilnae, 1588.

Radziszewska, Katowice 1978: Radziszewska J. Maciej Stryjkowski historyk-poeta z epoki Odrodzenia. Katowice, 1978

Radziszewska, Warszawa 1978: Radziszewska J. Maciej Stryjkowski i jego dzieło // Stryjkowski M. O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego, przedtym nigdy od żadnego ani kuszone, ani opisane, z natchnienia Bożego a uprzejmie pilnego doświadczenia. Oprac. J. Radziszewska. Warszawa, 1978. S. 5 - 25.

Rej 1594: Rej M. Postilla polska. Wilno, 1594.

Rej 1914: Rej M. Zwierciadło. Kraków, 1914. T. 1- 2.

Retoryka 1984: Retoryka a literatura. Wrocław i inn., 1984. Studia staropolskie. T. 50.

Royzii 1900: Royzii P. Carmina. Pars II. Cracoviae, 1900.

Rozmowa 1565: Rozmowa Polaka z Litwinem. [Brześć, ok. 1565].

Rozmowa 1890: Rozmowa Polaka z Litwinem. Wyd. J. Korzeniowski. Kraków, 1890.

Rymsza1972: Rymsza A. Deketeros akroama, to jest Dziesięćroczna powieść wojennych spraw... Krysztofa Radziwiła...// Archiwum Literackie. Wrocław i inn., 1972. T. XVI.

Rysiewicz 1990: Rysiewicz A. Zagadnienia retoryki w analizie poezji polskiej przełomu XVI i XVII wieku. Wrocław i inn., 1990.

Sajkowski 1969: Sajkowski A. Czytając Stryjkowskiego // Pamiętnik Literacki. 1969. T. 60. Z. 4. S. 249 -251.

Sajkowski 1965: Sajkowski A. Od Sierotki do Rybeńki: W kręgu radziwiłłowskiego mecenatu. Poznań, 1965.

Samsonowicz 1976: Samsonowicz H. Historia Polski do roku 1795. Warszawa, 1976.

Sapieha 1599: Sapieha J. Epitalamium na wesele ... Leona Sapiehy ... i Elzbiety Radziwiłlowny. Wilno, 1599.

Sarbiewski 1954: Sarbiewski M. O poezji doskonalej, czyli Wergiliusz i Homer. Wroclaw, 1954.

Sarbiewski 1958: Sarbiewski M. Wyklady poetyki. Wroclaw, 1958.

Sarnowska-Temeriusz 1974: Sarnowska-Temeriusz E. Droga na Parnas. Problemy staropolskiej wiedzy o poezji. Wroclaw, 1974.

Sarnowska 1990: Sarnowska-Temeriusz E., Kostkiewiczowa T. Krytyka literacka w Polsce w XVI i XVII wieku oraz w epoce Oświecenia. Wroclaw i inn., 1990.

Sarnowska-Temeriusz 1995: Sarnowska-Temeriusz E. Przeszłość poetyki. Od Platona do Giambattisty Vica. Warszawa, 1995.

Serczyk 1986: Serczyk W. Iwan Grozny. Wrocław i inn., 1986.

Siarczyński 1828: Siarczyński F. Obraz wieku panowania Zygmunta III. Lwów, 1828. T. 1 - 2.

Sinko 1988: Sinko T. Antyk w literaturze polskiej. Prace komparatystyczne. Warszawa, 1988.

Skorowiec 1598: Skorowiec W. Winszowanie ... Zofiey Chodkiewicowey z nowourodzonego syna Hieronima. Wilno, 1598.

Skwara 1994: Skwara M. “Miejsca wspólne” polskiej poezji i sztuki funeralnej XVI i początku XVII wieku. Szczecin, 1994.

Skwarczyńska 1954: Skwarczyńska S. Wstęp do nauki o literaturze. Warszawa, 1954. T. I.

Sławinski 1976: Sławinski J. Analiza, interpretacja i wartosciowanie dziela literackiego // Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa. Kraków, 1976. S. 100 - 130.

Słownik geograficzny 1883: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. Warszawa, 1883. T. 3. S. 535.

Słownik geograficzny 1885: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. Warszawa, 1885. T. 6. S. 691.

Słownik 1998: Słownik literatury staropolskiej. Średniowiecze. Renesans. Barok. Pod red. T. Michałowskiej. Wrocław i inn., 1998.

Stabryła 1989: Stabryła S. Owidiusz. Świat poetycki. Wrocław i inn., 1989. S. 134

Starnawski 1956: Starnawski J. Na tropie rozwiązania zagadki autorstwa “Proteusa abo Odmieńca” ( 1564 ) // Pamiętnik Literacki. 1956. R. XLVII. S. 461 - 463.

Stryjkowski 1846: Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. Wyd. M. Malinowski. Warszawa, 1846. T. 1 - 2.

Stryjkowski 1574: Stryjkowski M. Na herb Wielkiego Księstwa Litewskiego. B. m. i r. [ok. 1574].

Stryjkowski 1978: Stryjkowski M. O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego, przedtym nigdy od żadnego ani kuszone, ani opisane, z natchnienia Bożego a uprzejmie pilnego doświadczenia. Oprac. J. Radziszewska. Warszawa, 1978.

Swierkowski 1973: Swierkowski K. Wstęp // Protasowicz J. Inventores rerum. Wrocław, 1973.

Szczerbicka-Ślęk 1973: Szczerbicka-Ślęk L. W kręgu Klio i Kalliope. Staropolska epika historyczna. Wrocław i inn., 1973. Studia staropolskie. T. 36.

Ślaski 1605: Ślaski Sz. Pamiątka, albo Cołumny niesmiertelności. B. m., 1605.

Ślaski 1606: Ślaski Sz. Satyr wesoły z Kraiów Litewskich na kolęde... H. Chodkiewiczowi. Wilno, 1606.

Ślękowa 1991: Ślękowa L. Muza domowa. Okolicznościowa poezja rodzinna czasów renesansu i baroku. – Wrocław, 1991.

Tazbir 1971: Tazbir J. Kultura szlachecka w Polsce. Rozkwit, upadek, relikty. Wrocław, 1971.

Topolska 1984: Topolska M. Czytelnik i książka w Wielkim Księstwie Litewskim w dobie Renesansu i Baroku. Wrocław, 1984.

Trębicki 1846: Trębicki W. Poselstwo Lwa Sapiehy w roku 1600 do Moskwy, podlug Dyaryusza Eljasza Pielgrzymowskiego, sekretarza poselstwa. Grodno, 1846.

Turkowski 1946: Turkowski T. Geneza i charakter Wilna jako środowiska literackiego (w. XVI - XVIII) // Sprawozdania PAU. 1946. T. 47. № 2. S. 49 - 53.

Turnowski 1594: [Turnowski] Theophil Sz. Zwierciadło nabożenstwa chrzescianskiego w Polszcze. Wilno, 1594.

Tyszkowski 1935: Tyszkowski K. Agryppa Wacław // Polski słownik biograficzny. Kraków, 1935. T. 1. S. 33.

Tyszkowski 1927: Tyszkowski K. Poselstwo Lwa Sapiehy w Moskwie 1600 r. Lwów, 1927.

Ulćinaite 1984: Ulćinaite E. Teoria retoryczna w Polsce i na Litwie w XVII wieku. Próba rekonstrukcji schematu retorycznego. Wrocław i inn., 1984.

Ulewicz 1950: Ulewicz T. Sarmacja. Studium z problematyki słowiańskiej XVI i XVII w. Kraków, 1950.

Ullmann 1985: Ullmann W. Średniowieczne korzenie renesansowego humanizmu. Łódź, 1985.

Vincenz 1989: Vincenz A. Wstęp // Helikon sarmacki. Wątki i tematy polskiej poezji barokowej. Wrocław i inn., 1989. S. III - CXVII.

Voigt 1860: Voigt G. Die Wiederbelebung des classischen Alterthums das erste Jahrhuhdert des Humanismus. Berlin, 1860.

Weintrab 1984: Weintrab W. Polityka w poezji Kochanowskiego // Jan Kochanowski i epoka renesansu. Warszawa, 1984. S. 9 - 41.

Wereszczyński 1594: Wereszczyński J. Pobudka na Iego Cesarską Miłość ..., na Iego K. M. Krola Polskiego ..., na Iaśnie Ośwęconego Kniazia Wielkiego Moskiewskiego do podniesienia woyny świętey spólną ręką przeciw Turkom i Tatarom. Wilno, 1594.

Wierzbowski 1889 - 1894: Wierzbowski T. Bibliographia polonica XV ac XVI ss. Varsoviae, 1889 - 1894. T. 1 - 3.

Wisznewski 1845: Wisznewski M. Historia literatury polskiej. Kraków, 1845. T. 7.

Witczak 1957: Witczak T. O złudnym tropie autorstwa “Proteusa abo Odmieńca” ( 1564 ) // Pamietnik Literacki. 1957. R. XLVIII. S. 505 - 510.

Witosławski 1594: Witosławski M. Lutnia na wesele ... Ierzego Chodkiewicza ... i Sofiey Radziwiłówny ... złożona. Wilno, 1594.

Włodarski 1987: Włodarski M. Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI wieku. Kraków, 1987.

Wojtkowiak 1990: Wojtkowiak Z. Maciej Stryjkowski – dziejopis Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kalendarium życia i działalności. Poznań, 1990.

Wójcicki 1879: Wójcicki K. Kircholm. Pieśni historyczne z 1605 roku // Biblioteka Warsawska. 1879. Serya V. T. II. Zesz. I. S. 416 - 429.

Wyrobisz 1992: Wyrobisz A.Staropolskie wzorce rodziny i kobiety – żony i matki // Przegląd Historyczny. 1992. Z. 3. S. 405 - 421.

Z dziejów 1980: Z dziejów życia literackiego w Polsce XVI i XVII wieku. Wrocław i inn., 1980. Studia staropolskie. T. 48.

Zabłocki 1963: Zabłocki S. Antyczne epicedium i elegia żałobna. Geneza i rozwój. Wroclaw, 1963.

Zabłocki 1976: Zabłocki S. Od prerenesansu do oświecenia. Z dziejow inspiracji klasycznych w literaturze polskiej. Warszawa, 1976.

Zasady 1955: Zasady wydawania tekstów staropolskich: Projekt. Wrocław, 1955.

Ziomek 1987: Ziomek J. Literatura Odrodzenia. Warszawa, 1987.

Ziomek 1971: Ziomek J. Mikołaja Reja “Krótka rozprawa” i “Kupiec”. Problemy dialogu i dramatu // Mikołaj Rej. W czterechsetlecie śmierci. Wrocław i inn., 1971. S. 65 - 88.

Ziomek 1995: Ziomek J. Renesans. Warszawa, 1995.

Ziomek 1990: Ziomek J. Retoryka opisowa. Wrocław, 1990.



Оглавление

  • Сяргей Кавалёў СТАНАЎЛЕННЕ ПОЛЬСКАМОЎНАЙ ПАЭЗІІ [ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу]
  • УВОДЗІНЫ
  • Раздзел І НА ХВАЛІ РЭФАРМАЦЫЙНАГА РУХУ: ПОЛЬСКАМОЎНАЯ ПАЭЗІЯ Ў БЕРАСЦЕЙСКІХ І НЯСВІЖСКІХ ВЫДАННЯХ 50 – 60-Х ГГ. XVI СТ.
  • І. 1. РЭЛІГІЙНА-МЕТАФІЗІЧНАЯ ПАЭЗІЯ Ў ПРАТЭСТАНЦКІХ КАНЦЫЯНАЛАХ
  • І. 2. ПЕРШЫ ЎЗОР ПАЛІТЫЧНАЙ ПАЭЗІІ: “ДА ПАЛЯКАЎ І ДА ЛІТВЫ” А. ВАЛЯНА
  • І. 3. САТЫРАВАЯ ПАЭМА “ПРАТЭЙ, АБО ПЯРЭВАРАЦЕНЬ”
  • І. 4. ARS BENE MORIENDI: ТВОРЧАСЦЬ Ц. БАЗЫЛІКА
  • І. 5. ПАДАГУЛЬНЕННЕ
  • Раздзел ІІ У КАНТЭКСЦЕ ПОЗНЯГА РЭНЕСАНСУ:ПОЛЬСКАМОЎНАЯ ПАЭЗІЯ Ў ЛОСКІХ І ВІЛЕНСКІХ ВЫДАННЯХ 70–80 -Х ГГ. XVI СТ.
  • ІІ. 1. ПАЭТЫЗАЦЫЯ ГІСТОРЫІ Ў ТВОРЧАСЦІ М. СТРЫЙКОЎСКАГА
  • ІІ. 2. ЛІРА-ЭПІЧНАЯ ПАЭМА С. ЛАЎРЭНЦІЯ“ЛЯМАНТ НЯШЧАСНАГА РЫГОРА ОСЦІКА”
  • ІІ. 3. “АПАЛАГЕТЫК, ГЭТА ЁСЦЬ АБАРОНА КАНФЕДЭРАЦЫІ”ЯК УЗОР РЭЛІГІЙНА-ПАЛЕМІЧНАЙ ПАЭЗІІ
  • ІІ. 4. ПАМІЖ ТЭАЛОГІЯЙ І ПАЭЗІЯЙ:“ЧАЛАВЕЧЫ ВЕК” С. КУЛАКОЎСКАГА
  • ІІ. 5. ГЕРОІКА-ЭПІЧНАЯ ПАЭМА А. РЫМШЫ “ДЗЕСЯЦІГАДОВАЯ АПОВЕСЦЬ ВАЕННЫХ СПРАЎ КНЯЗЯ КРЫШТАФА РАДЗІВІЛА”
  • ІІ. 6. ПАДАГУЛЬНЕННЕ
  • Раздзел ІІІ НА СУТЫКУ ЭПОХ: ПОЛЬСКАМОЎНАЯ ПАЭЗІЯ КАНЦА XVI – ПАЧАТКУ XVII СТ.
  • ІІІ. 1. АД ПАНЕГІРЫКАЎ ДА ГРАМАДЗЯНСКАЙ ЛІРЫКІ: Я. КАЗАКОВІЧ
  • ІІІ. 2. ПАЭТЫКА ПЕРАКАНАННЯ: ТВОРЧАСЦЬ Г. ПЕЛЬГРЫМОЎСКАГА
  • ІІІ. 3. МАРАЛЬНА-ДЫДАКТЫЧНАЯ І ЭЎРЫСТЫЧНЫЯ ТВОРЫ Я. ПРАТАСОВІЧА
  • ІІІ. 4. НАВУКОВА-ДЫДАКТЫЧНАЯ ПАЭМА РАДАГЛЯДА ГЛАДКАТВАРСКАГА “РУМЯНЫ ДЛЯ АЗДОБЫ ДЗЯВОЧАГА ТВАРУ”
  • ІІІ. 5. Падагульненне
  • ЗАКЛЮЧЭННЕ
  • ЛІТАРАТУРА

    Вход в систему

    Навигация

    Поиск книг

    Последние комментарии

    Загрузка...